6 יס 2118016ט8 ש1סווסטק 806נת טל 161121הנח פום 1
ת10000210 210166049 1161112986
אל 8
א 0 ואר "
2
2
=
=
6
בתסס. 1416טס-10)604100190ח1
1ז110116.00טס-10150ץ//:פנחוזח
מ203048100 010160193 116016896 סם 1 0
זסן ע901011 סחווחס 1066וסזט 1 101זס1סחז פוח1
זס 010ז0006 ,1ס1סזסחזוזסס זסי? {וחס 56ט |סװ0פזסקן
0חשס!101 406 04 פט 0001004 106056ט ,156 זס04 ץחס
:5 1ו1סחזס
בתסס. 6ז1טס-100190ש10)604ח1
ת1:00008110 21016045 116116296 106 0)
פיט 0
לייענט אינעם נומ. וו
סאָוועטיש היימלאנד"
מיר אינפאַרמירן אונדוזערע
ל יי ע נ ע ר; די צאָל װערק -- לוט די זשאנרען,
וועלכע זײַנען פארעפנטלעכט געװאָרן אין 200 נומערן
פון , סאָוועטיש היימלאנד".
א
ווערק פון אונדזערע לייענער--
דערציילונגען, פארצייכענונגען, לידער, מיטיילונגען,
בריוו.
||
אװראַם גאַנטאר. לידער.
:
נײַע דערציילונגען פון שמועל גאָרדאַן און הערשל
פּאַליאנקער.
ארן װערגעל יס. אין פופצן יאַר ארום (פאָרזע-
צונג).
באווצטיטט
וזיימלאנד
ליטעראר'ש-ק'נסטלער'שעף
כוידעשזשורנאל
=
אַרגאן פון שרײַבעריפארבאנד פון פססר
8
דערשײַנט פון 1961
8
פארלאג , סאַװעטסקי פּיסאטעצל"
מאָ ס ק וו ע
אָקטיאב ער{
=
27
+*
979. .==
מיט אינפאָרמירן אונדזערע לייענער. די היטלעריסטישע
פארברעכנס קעגן דער מענטשהײַט טאָרן קיינמאָל
ניט ,פארע;;עוט װדיף""ט .; .יי + . 2"
בּוזי מילער דרײַ דערצדלת פן .;+ + . . +;
באָריס מאָגילנער. פאר שקיע (סאָף) . .+ .
דאָרע כײַ קינע. דאָס איינציקע, דאָס װװוונדערלעכע
ארא טאר יי א עג ר 6 א
מאָטל טאלאלאיעװוסקי יאָרשים (ראָמאן. סאָף)
יד יע יי א טגער *++ ) + 6 6
צווישנפעלקערלעך יאָר פון קינד. שיקע דריז.
דעם פידעלעס נעשאָמע; ניי מיר אוף א גרינע על-
טער אא. ב ראָניע סינעלניקאָװע. ניצאָכן,
פרילינג און אנדערע לידעךר . , . } }1161
ליטערארישע געדענקידאטעס. זאלמען ליבינזאַָן
א גרויסער דענקער, א זון פון זײַן עפּאָכצ . . .
ארן װוערגעליס. אין פופצן יאָר ארום (רײַזע-
2 2( א בי יי אי אה
0 יאָר סאָװועטישע קינעמאטאָגראפיע. אוראן גו-
רא לניק. די וויכטיקסטע פון אלע מינים קונסט.
מיר ענטפערן אף פראגעס פון אונדזערע לײענער.
ל. מעדװערקאָ. װעגן דער ראַליע פון דער
סיליטער-קליקע אין /?סהאָצל + + + + . 6 .
בלעטערנדיק זשורנאלן און צײַטונגען. טרײַהײַט דער
פאָן ס". 609 6 אי 8664 6 א יי עי אי א )א
די צעלינא איז אלט געװאָרן 25 יאָרר . . ."61 .
קאָמענטארן פון רעדאקציע. פעטער, מע קען אײַךי. .
װינקל פון געזעלשאפטלעכן פארשפּרײטער פון ,סאַ-
װעטי.,. עואט ")א אואהוער+ + + יי 6 2
יע שיט אצ יט 8 1 8 בש א
מאטעריאלן פאר א לעקסיקאָן פון דער ייִדישער סאָ-
הרש 2 עעאטר. . + + = 0 2
יהי ע, התהעעונען מריש . + + + + 6 . 6 .
רעזומע לוט די מאטעריאלן פונעם נומער (רוסיש --
ענגליש) . * . * .* * * * * * * * * *
26
63
הויפּט-רעדאקטאָר
א. ווערגעליס ו
רעדקאַלעגיע:
כ, ביידעך (שטעלפארטרעטער פון
הויפּטירעדאקטאָר), א. גאַנטאר,
ש. גאָרדאָן, ט. גען,
נאָטע לוריע, ב. מאָגילנער,
ב. מילער, כ. מענאמוד,
ה. פּאָליאנקער,
ס. פרי, ה. רעמעניק,
י. שוסטעו (פאראנטװאָרטלעכער
סעקרעטאר)
י'י*יי,,,, ייייייגגיי.,,*+,יי,,:יי665+4ייי2י2יי"תי יי *י2 גי 2ס 22
חיר איגנפאורמירן .
: ' / אונדזערע .=
: לייענער .
די היטלעריסטישע פארברעכנס
קעגן דער מענטשחײַט
טאָרן קיינמאָל ניט פארעלטערט ווערן"
די פראגע וועגן באשטראָפן די נאציסטישע פארברעכער געפינט זיך שוין א לענגערע
צײַט אין צענטער פון דער אופמערקזאמקײַט פון דער געזעלשאפטלעכער מיינונג אין דער
וועלט. וי באװוּסט, איז אין דער יוריספּרודענץ פון מײַרעװ-דײַטשלאנד ביז איצט ניט פאראן
קיין קלאַרער באגריף וועגן דעם, װאָס עס איז אזוינס ,נאציסטישער פארברעכן". דאָרט גייט
. די רייד פּאַשעט וועגן מאָרד, אין פּלאן פון קרימינעלער פּראקטיק, פאר וועלכן דער שולדיקער
קאַן פארפאַלגט ווערן אין מעשעך פון דרײַסיק יאָר. אזויארום באקומט זיך, אז דעם 21 דעקא-
בער 1979 ענדיקט זיך שוין דער טערמין פון צוצ;ען צוֹ געריכטלעכער פאראנטװאָרטלעכקײַט
די פאשיסטישע מאסן-מערדער.
דרײַסיק מיליאָן מענטשן זײַנען אומגעקומען אין אײיראָפּע אין די יאָרן פון דער צווייטער
וועלט-מילכאַמע. אכצן מיליאָן פון דער ציווילער באפעלקערונג זײַנען דערמאָרדעט געװאָרן
טיצאד די היטלעריסטן פּלאנמעסיק און מיט סאדיסטישער אויסרעכענונג. אין די צוואנגס-לא-
גערן, טפיסעס און געטאָס זײַנען אומגעקומען אמװייניקסטנס עלף מיליאָן מענטשן. א דריטל
פונעם ייִדישן פאלק -- זעקס מיליאָן פרויען, קינדער, זקיינים -- זײַנען דערשאָסן געװאָרן בייס
די מאסן"אקציעס, געשטאָרבן פון הונגער אין די טויט-לאגערן, דערשטיקט געװאָרן אין די
גאזיקאמערן,
ביזן 1 יאנוואר 1978 האָבן די געריכט-קאמערן פון דער פעדעראלער רעפּובליק פון דײַטש-
לאנד ארויסגעטראָגן אורטיילן איבער 6432 היטלעריסטישע פארברעכער, ווען די אלגעמיינע
צאַל פארדעכטיקע אין באגיין מאסן"מאַרדן איז 84.403. די מערסטע געריכט-פּראָצעסן האָבן
זיך = מיט פּרײַשפּרעכן די באשולדיקטע אָדער ארױסטראָגן זיי סקאנדאליעז-ווייכע
אורטיילן,
די וועלט-עפנטלעכקײַט איז אופגערודערט פון אזא פארשוועכן דעם אָנדענק פון די אומ-
געבראכטע. ס'איז אויך קלאָר, אז דאָס ניט באשטראָפן די מערדער באטײַט אונטערהאלטן און
סטימולירן די הײַנטצײַטיקע נעאָנאציסטן, וועלכע גייען שוין איבער צו אָפענע ווילקירלעכע
אקטן,
הײַנט-צויטאַג זײַנען טעטיק אין דער וועלט אן ערעך 2.000 פארשיידענע נעאָנאציסטישע
אַרגאניזאציעס: אין מײַרעװידײַטשלאנד--200, אין פראנקרײַיך---20, אין שפּאניע -- 100, אין
איטאליע --- 50. פיל פון די דאָזיקע באנדעס ציילן פון 20 ביז 100 אָנהענגער, סזײַנען אָבער
אויך פאראן אזעלכע, וועמענס צאָל מיטגלידער גרייכט אין די שווערע טויזנטער.
אַפּגעבנדיק זיך א דין-וועכעזשבן, אז זייער טצטיקײַט האָט ניט קיין שטארקן אײַנפלוס
אפן פּאַליטישן לעבן, באנוצן זיך די נעאָפאשיסטישע אָרגאניזאציעס מיט טעראָריזם, קעדיי
אַנשרעקן די מאסן, דעסטאביליזירן די פּאָליטישע סטרוקטור פון דער בורזשואזער דעמאָקרא-
טיע, שאפן אן אטמאָספער פון כאאָס.
אין דער דײַטשישער פעדעראלער רעפּובליק גיבן ארויס די נעאָפאשיסטישע אָרגאניזאציעס
1 צײַטשריפטן מיט אן אלגעמיינעם טיראזש פון 250 טויזנט עקזעמפּליארן. די נעאָנאציסטישע
פּראַפּאגאנדע פארקריפּלט דעם עמעס וועגן דער צווייטער וועלט-מילכאָמע, זי דערהייבט די
5
פאשיסטישע אטאמאנען צום ראנג פון ,ניט פארשטאנענע ראָמאנטיקער? און פּרוּווט שאפן אן
אטמאַספער פון נאָסטאלגיע צו דער פאשיסטישער פארגאנגענהײַט. אלץ אָפטער און אָפטער
ווערן אין אייניקע לענדער דורכגעפירט צוזאמענטרעפן פון נעאָנאציסטן, בייס וועלכע עס
קומט פאַר אן אויסטויש פון מענטשן-פּײַנטלעכער דערפארונג און אויך פון געװער, אופרײַס-
מאטעריאלן.
די אידעאָלאַגישע באזע פונעם הײַנטצײַטיקן פאשיזם איז די זעלבע, װי פונעם פארמיל-
כאַמעדיקן. אנטיקאָמוניזם, ראסיזם, שאָװיניזם ---אזעלכע זײַנען זייערע הױיפּט-לאָזונגען. דער
נעאַפאשיזם איז א רעאלע געפאר פארן שאָלעם און סאָציאלן פּראָגרעס. דערפאר טאקע איז
דער קאמף קעגן אים --א געמיינזאמער איניען פאר אלע קויכעס פון גוטן ווילן.
דאָס סאָוועטישע פאָלק, װאָס האָט אינעם קאמף קעגן היטלעריזם פארלאָרן צוואנציק מי-
- ליאַן בירגער, טרעט ארויס דערפאר, אז מע זאָל דעמאסקירן און באשטראָפן די נאציסטישע
פארברעכער, װוּ זי זאָלן זיך ניט אויסבאהאלטן, אז עס זאָל אױסגעװאָרצלט ווערן די מענטשן-
פײַנטלעכע אידעאַלאַגיע און פּראקטיק פונעם פאשיזם. מיר זעען אין דעם אײַן די גאראנטיע
פון פארווירקלעכן די אידעאלן, פאר וועלכע די פעלקער האָבן געקעמפט אין די יאָרן פון דער
אנטיפאשיסטישער מילכאָמע.
װײַטער ברענגען מיר אייניקע צײַטונגס-מאטעריאלן, וועלכע שפּיגלען אָפּ די געשעענישן
פון דער לעצטער צײַט אין פראט פוּן באשטראָפן די היטלעריסטישע מאסן מערדער. ס'איז קיין
סאָפעק ניט, אז עס איזן בארעכטיקט דער אומרו פון די פעלקער אין שײַכעס מיט די מאכינא-
ציעס פון דער פּראָפּאשיסטישער רעאקציע ארום ,,מויכל זײַן" די שולדיקע אין פעלקער"מאָרד.
וולאדימיר גריגאַריעװ
דער פארצויגענער מישפּעט
איבערן מאסן-מערדער, האופּטשארפיורער פון עס-עם
פּיטער ניקאָלאס מענטען
אין דעקאבער-נומער פון 1977 האָט , סאָװועטיש היימלאנד" דערצײילט וועגן די שוי-
דערהאפטע סאדיסטישע פארברעכנס, וועלכע עס איז באגאנגען אין אוקראינע, באזונדערס
אינעם דאָרף פּאָדגאָראָדצי, דער נידערטרעכטיקער ייִדוימערדער האופּטשארפיורער פון
עס-עס פּיטער ניקאָלאס מענטען -- הײַנט א האַלענדישער מולטי-מיל;אָנער, וועלכער קאָ-
לעקציאָנירט קונסט-בילדער און אנטיקווארע כפייצים.
דער אמסטערדאמער געריכט האָט צוגעמישפּעט מענטענען צו פופצן יאָר טפיסע. איצט
אַבער דערוויסן מיר זיך פון דער פּרעסע, אז דער פארברעכער איז ווידער אף דער פרני,
ער האנדלט מיט זײַנע אָנגעראבעװעטע בילדער און אנטיקווארע כפייצים! צי איז דאָס ניט
א מין נײַע פאָרם פון ,קאמף פאר אָפּהיטן די מענטשן-רעכט"?
איינער פון די ויכטיקסטע פּרינציפּן פון
צווישנפעלקערלעכער רעכט באשטייט אין דעם,
אז פּערזאָנען, וועלכע זײַנען שולדיק אין קריגס-
פארברעכנס מוזן באשטראָפט װערן.
די רעזאָליוציע פון דער גענעראלער אסאמ-
בליי פון די פארייניקטע נאציעס נומ. (1) 2 פון
2 פעווראל 1946 זעט פאָרויס, אז אלע לענ-
דער --מיטגלידער פון דער אָרגאניזאציע פון
די פארייניקטע נאציעס דארפן אָנעמען די ניי-
טיקע מאָסמיטלען צו ארעסטירן די פּערזאָנען,
וועלכע זײַנען פאראנטװאָרטלעך פאר די קריגס-
פארברעכנס, און אָפּשיקן זיי אין יענע לענדער,
4
װוּ די פארברעכנס זײַנען באגאנגען געװאָרן, זי
זאָלן געמישפּעט און באשטראָפט װוערן לוט די
געזעצן פון די דאָזיקע לענדער.
די װיכטיקײַט דערפון, אז די מעלוכעס זאָלן
מיטארבעטן אין די דאָזיקע פראגן, װערט בא"
טאָנט אויך אין אזא דאָקומענט, װי ,די פּרינ-
ציפּן פון צווישנפעלקערלעכער מיטארבעט אין
די פראגן וועגן אָפּזוכן, ארעסטירן, ארויסגעבן
און באשטראָפן די פּערזאָנען, וועלכע זײַנען
שולדיק אין קריגס-פארברעכנס און אין פאר-
ברעכנס קעגן דער מענטשהליט". דער דאָזיקער
דאָקומענט איז באשטעטיקט דורך דער רעזאַ-
ליוציע נומ. (28) 2074 פון דער גענעראלער
אסאמבליי פון די פארייניקטע נאציעס דעם 3
דעקאבער 1973.
דער נאציסטישער קריגס-פארברעכער מענ-
טען דארף אין דער פולער מאָס באשטראָפט
ווערן. דאָס פאָדערן ניט בלויז די אלגעמיין-
אנערקענטע נאָרמעס און פּרינציפּן פון צווישנ-
פעלקערלעכער רעכט, נאָר אויך די אידעאלן,
פאר וועלכע די פעלקער פון אײראָפּע האָבן אין
די מילכאָמע-יאָרן געקעמפט קעגן די נאציסטן,
לאָמיר דערמאָנען דעם לייענער --װוער עס
איז מענטען. געבוירן אין א פאמיליע פון א האַ-
לענדישן קליינעם אונטערנעמער, איז ער אין
3 אװעקגעפאָרן קיין פּוילן, קעדיי עפענען
דאָרט אן אייגן געשעפט. נאָר דאָס איז געווען
ניט דער איינציקער ציל פון זײַן רײַזע. אין
בערלין האָט ער באקומען אן אופגאבע צו פירן
שפּיַאָנישע טעטיקליט אינעם פּריצישן פּױלן. אין
9 באזעצט ער זיך אין די קארפּאטן, װוּ ער
קויפט אוף גרויסע וואלד- און ערד-גיטער. אין
סענטיאבער 1929 ארעסטירן אים די פּוילישע
מאכט-אָרגאנען אלס א דײַטשישן שפּיאָן. ווען
מײַרעוויאוקראינע איז ארײַן אין באשטאנד פו-
נעם סאָוועטנפארבאנד, אנטלויפט ער קיין פּױלן,
װאָס איז דעמלט געווען אָקופּירט דורך די היט-
לעריסטן. ער קערט זיך אום אין לװאָװער געגנט
שוין א באטיטלטער מיטן אמט זאָנדערפיורער
פון עס-עס, דאָרט דינט ער אין די , שלאָג-גרו-
פּעס? פונעם עסעסישן גענעראל שענהארט. אין
איינעם פון זײַנע בריוו שרײַבט מענטען, אז ער
איז געקומען אינעם ראיאָן פון לװאָוו צוזאמען
מיטן שטאב פונעם גענעראל שענהארט , קעדיי
העלפן אינעם לייזן די ייִדן-פראגע און דער-
שטיקן די ווידערשטאנד-באוועגונג".
דעם 7 יול 1941 האָט זיך אינעם דאָרף פּאָד-
גאָראָדצי ארײַנגעריסן א גרופּע עסעסאָװצעס
בעראָש מיט מענטענען. די היטלעראָווצעס האָבן
געכאפּט אלעמען, אף וועמען עס האָט אָנגעװיזן
דער , פּאָרעץ פּעטראָ? (ד. ה. מענטען). מע האָט
די אײַנװױנער פונעם דאָרף צונויפגעטריבן אֹף
א פּלאץ, װוּ עס איז געװוען אױסגעגראָבן א
גרויסע גרוב. לעבן דער גרוב איז געשטאנען
מענטען מיט א נאהײַקע אין האנט, ארומגע-
רינגלט מיט היטלעראָווצעס, וועלכע האָבן אָנ-
געפירט מיט דער עקזעקוציע. אין יענעם טאָג
זײַנען דערשאָסן געװאָרן 20 אײַנװווינער פונעם
דאָרף. דעם 26 אווגוסט האָט מענטען ווידער זיך
באוויזן אין פּאָדגאָראָדצי און דורכגעפירט נאָך
איין עקזעקוציע. װען מע האָט אין גאנג פון
דער אױספאָרשונג וועגן דעם מענטען-איניען
אופגעגראָבן די ברודער-קװאָרים, האָט מען
דאָרט געפונען סקעלעטן פון העכער 70 פּאָדגאָ-
ראָדצער אײַנװױנער. דער נאציסט האָט אָנגע-
פירט אויך מיט דער עקזעקוציע איבער די ייַדן
פונעם דאָרף אוריטש, װוּ ער און זײַנע עסע-
סאָווצעס האָבן אויסגעקוילעט ארום 200 מאן.
אָט די אלע פארברעכנס זײַנען באשטעטיקט
דורך מענטשן, וועלכע האָבן דאָס געזען מיט די
אייגענע אויגן. פילצאָליקע ארכיװו-דאָקומענטן
און פארטרוילעכע באװײַזן פון איידעס זײַנען
איבערגעגעבן געװאָרן דער האָלענדישער אויס-
פאָרשונגס-קאָמיסיע, וועלכע האָט באזוכט דעם
סאָוועטנפארבאנד.
עס איז פאראן אן ערנסטער כשאד, אז מענ-
טען האָט אויך א שײַכעס צום אומברענגען
אין אָנהײיב יול 1941 א גרופּע לװאָװוער פּראַ-
פּעסאָרן צוזאמען מיט די מיטגלידער פון זייערע
געזינדן. עס איז באװוּסט, אז פאר זײַן טרײַער
דינסט האָבן די פאשיסטן באשטימט מענטענען
אלס פארוואלטער פונעם קאָנפיסקירטן אייגנטום
אין קראָקע. באם ארויספירן די קולטור-ווערטן
פון די אָקופּירטע טעריטאָריעס האָט ער אוני
טערגעהאלטן קאָנטאקטן מיט הויכגעשטעלטע
היטלעריסטן און איז ארויסגעפאָרן קיין קיעוו,
לװאָוו, ריגע, קראָקע. אין האָלאנד און אין אנ-
דערע לענדער ווייסט מען איצט גוט, ויָאזוי עס
איז געװוערן אזוי רײַך דער , אנטיקוואר פון
בלאריקום", װי מע רופט מענטענען.
וי עס איז באװוּסט, האָט אין אפּרעל 1977 די
ספּעציִעלע פּאלאטע פונעם אמסטערדאמער גע-
ריכט נאָכן באקאנען זיך מיט די פילצאָליקע
דאָקומענטן און נאָכן אויסהערן די באװײַזן פון
די איידעס פון א ריי לענדער, דערונטער אויך
פונעם סאָוועטנפארבאנד און פּױילן, אנערקענט
מענטענען פאר שולדיק לױט די ארטיקלען
,קריגס-פארברעכנס? און ,פארברעכנס קעגן
דער מענטשהליט". דער נאציסט איז אין דעקא-
בער פונעם זעלבן יאָר צוגעמישפּעט געװאָרן צו
5 יאָר טפיסע. אָבער אין מײַ 1978 האָט דער
קאסאציע-געריכט אין האאג געפונען , פאָרמע-
לע פעלערן" אינעם פירן דעם אמסטערדאמער
פּראָצעס און איבערגעגעבן דעם איניען אף א
רעוויזיע אין א ספּעציִעלער קאמער פונעם האא-
גער געריכט. דער האאגער געריכט האָט צו"
ערשט צוגעשיקט די סאָוועטישע איידעס אײַנ-
לאדונגען אפן נײַעם מישפּעט, דערנאָך אָבער
האָט ער זיך אָפּגעזאָגט צו באטראכטן דעם
איניען לויטן טאָך פון די באשולדיקונגען, וועל-
כע זײַנען ארויסגעשטעלט געװאָרן קעגן דעם
נאציסט. דער געריכט האָט פרײַגעשפּראָכן דעם
פארברעכער און פאראָרדנט צו באפרײַען אים.
דער באשלוס פון דער ספּעצ;עלער קאמער
פונעם האאגער געריכט האָט ארויסגערופן
שטוינונג בא דער האָלענדישער עפּנטלעכקײַט
און אומרו בא די מענטשן פון גוטן ווילן אין
אנדערע לענדער. ס'האָט זיך פאנאנדערגעוויקלט
א ברייטע פּראָטעסט-באװעגונג פאר באשטראָפן
דעם הענקער.
,קאָמסאָמאָלסקאיא פּראוודא?, מאָסקװוע
פיד דרע די קציע,
ווען דער נומער , סאַװוצטיש היימלאנד" איז שוין
געווען אין זאץ, האָבן מיר זיך דערװוּסט, אז אונטערן
דרוק פון דער פּראָגרעסיוער געזעלשאפּטלעכקײַט
האָט דער העכסטער געריכט פון האָלאנד ארויסגע-
טראָגן א באשלוס צו באנײַען דעם פּראָצעס איבער
מענטענען. לויט דער פאָדערונג פונעם פּראָקוראָר איז
דער פארברעכער ארעסטירט געװאָרן. פרעגט זיך; וי
לאנג װועט זיך צִיֶען די נײַע געריכט-פּראָצעדור און
וועלכער פּסאקידין װעט דאָס מאָל ארויסגעטראָגן
װוערן?
מישעל גאַלדבערגקקאַיאַ
א שמועס אין לא-פּאס מיטן טאליען פון לואָן
קלאוס אלטמאן-בארביע
קלאוס בארביע איז א געוועזענער עסעסאָװעץ. ער איז שולדיק אין מאסןימאָרדן און
אין אנדערע שװוערסטע פארברעכנס, וועלכע ער איז אין די מילכאָמעײאָרן באגאנגען אף
דער פראנצויזישער ערד. אויסבאהאלטנדיק זיך פון דער פארדינטער שטראָף, האָט ער זיך
באזעצט אין לאטײַןיאמעריקע, װוּ ער לעבט ביז איצט. די דאָזיקע אומבאשטראָפּטקײַט פון
א מילכאָמע-פארברעכער באליידיקט דעם אָנדענק פון די נאציסטישע קאָרבאָנעס פונעם
נאציזם.
דעם 6 דעקאבער 1974 האָט דער העכסטער געריכט פון באָליװויע אָפּגעזאָגט זיך צו
באפרידיקן די ביטע פון דער פראנצויזישער רעגירונג, מע זאָל איר ארויסגעבן דעם גע-
וועזענעם ל;אָנער געסטאפּאָישעף קלאוס בארביע, װאָס װוינט אין דעם דאָזיקן לאנד אונ-
טער דער פאמיליע אלטמאן. נאָך דער זיצונג פונעם געריכט האָט דער אדװאָקאט פון
אלטמאן-בארביע געזאָגט אין א שמועס מיט די זשורנאליסטן: , אין באָלִיוויִער קרימינעלן
קאָדעקס איז ניטאָ קיין אָפּטײל ,פארברעכנס קעגן דער מענטשהײַט", אין װעלכע עס
ווערן באשולדיקט דײַטשישע בירגער".
אלטמאן איז איצט, אזויארום, פרײ פון ,יורידישע אומאָנגענעמלעכקײַטן", וועלכע
זײַנען פארבונדן מיט זײַן פארגאנגענהײַט. אלס עסעסיאָפיצער, אין ער שולדיק אינעם
שרעקלעכן טוט פון צען טויזנט מאנצבלען, פרויען און קינדער. ער האָט אװעקגעשיקט
קיין אָשװענטשים די יעסוימים פונעם קינדערהויז אין איזיאָ לעבן ליַאָן. דער עלטסטער
פון די קינדער איז אלט געווען סאכאקל 13 יאָר. לוט בארביעס באפעל איז געפּײַניקט
געװאָרן זשאן מוליען, איינער פון די לידערס פון דער פראנצויזישער ווידערשטאנדיבא-
וועגונג. אין דער רעשימע פּון זײַנע קאָרבאָנעס געפינט זיך מאקס בארעל, א העלד פונעם
ווידערשטאנד.
אויב קיינער קלײַבט זיך ניט צעשטערן אלט-
מאנס רויִק לעבן, װעל איך דאָס פּרוּוון טאָן.
צום אָנדענק פון יענע אומבאװאָפנטע, וועלכע
זײַנען אומגעקומען פון זײַנע הענט, צום אָנ-
דענק פון מײַן טאטן, וועלכער איז געווען צװוישן
דער גרויסער צאָל זײַנע קאָרבאָנעס. ביז איצט
כאָלעמען זיך מיר נאָך אין די נעכט בערג שוכ-
ווארג, אָן א שיר ברילן, וועלכע די נאציסטן
האָבן אָפּגענומען בא די קאצעטניקעס פון די
קאָנצענטראציע-לאגערס, -- מיר, וועלכער האָט
קיינמאָל ניט געקענט און ניט געזען אָט די
מענטשן. :
איך האָב באשלאָסן פאָרן קיין לאטײַן-אמע-
ריקע.
אלטמאן האָט דעמלט געװווינט אין קאָטשא-
באמבע, א קליין געמיטלעך שטעטל אין באָלי-
וויע, בא זײַן פרײַנט קרעמזער. אין אזעלכע
פּראָװינציעלע שטעטלעך, װוּ די אײַנװוינער
קענען גוט איינער דעם צוייטן, וייסט מען
וועגן א נײַעם מענטשן, און דעריבער איז אלט-
מאן קיינמאָל ניט ארויס איינער אליין פון שטוב.
אין א געוויסער צײַט ארום איז געװאָרן בא-
װוּסט, אז ער וויל זיך אומקערן קיין לא"פּאס,
קעדיי , באנײַען די קאָמערציַעלע געשעפטף
אָבער וועלכע ,קאָמערציַעלע געשעפטן? האָבן
געקאָנט ווארטן אף אלטמאנען אין דער הויפּט-
6
שטאָט, אויב די געזעלשאפט , טראנסמארינא
באָליוויַאנא", װוּ ער האָט פריִער געארבצט, איז
שוין אף דער וועלט ניטאָ? דאָס מאָל האָט זיך
געהאנדלט וועגן עפּעס אנדערס -- וועגן העלפן
דער באָלִיוויִער רעגירונג אין דעם געביט, װוּ
אלטמאן האָט פארשטאנען פיל מער איידער אין
קאָמערץ. קלאוס אלטמאן האָט מיטגעארבעט
מיט דער באָליוויִער אויסשפּירונג.
נאָך אין פּאריזש האָב איך זיך באקאנט מיט
א גאנצער סעריַע אלטמאנס פאָטאָגראפיעס, קי-
מאט אלע זײַנען זיי געמאכט געװאָרן אין לים.
א האדראסיפּאָנעם פון א רױַקן זאָרגלאָזן
מענטשן: אָט פּוצט מען אים די שיך אפן סאן-
מארקאָס-פּלאץ, אָט שפּילט ער אף פאָרטעפּיא-
נע, בלעטערט זשורנאלן. אין די מיליטערישע
ארכיוון האָב איך געזען אנדערע דאָקומענטן--
פאָטאָ-קאָפּיִעס פון טעלעגראמעס, וועלכע באר-
ביע האָט פּערזענלעך אונטערגעשריבן און אין
וועלכע ער האָט ראפּאָרטירט זײַן נאטשאלסט-
ווע, אז ער האָט אָפּגעשיקט אין טויט-לאגער
די קינדער פון איזיאָ, דערצו זעקס און אכציק
ייִדן, צוישן וועלכע עס איז געווען אויך מײַן
טאטע (ארעסטירט געװאָרן אף דער גאס סענט-
קאטרין מאָנטיק דעם 9 פעווראל 1943).
פארן אָפּפאָרן פון פּאריזש בין איך אוועק אף
א שפּאציר איבערן קווארטאל פון מײַן יוגנט--
מארע. ער האָט זיך לאכלוטן ניט געענדערט. די
מילכאָמע-קאָרבאָנעס האָט מען דאָ ניט פאר-
געסן. אף א סאך הײַזער קאָן מען זען מעמאָ-
ריאל-טאָװולען, צו זי זײַנען צוגעפעסטיקט בלו-
מעזיבוקעטן, דער נאָמען, די פאמיליע און די
גאס אָספּיטאליער-סען-זשערווע, די גאס זשאָפ-
רואדל'אסניע. וויפל פּאטריאָטן זײַנען בא די
דאָזיקע ווענט געפאלן פון די היטעלרישע קוילן!
אין לא-פּאס בין איך ארײַנגעפאָרן אין דער
פראנצויזישער אמבאסאדע. דער געזאנדטער
מאנדעראָ, א געוועזענער קאצעטניק פון די פּא-
שיסטישע קאָנצלאגערן, און דער אדװאָקאט פון
דער געזאנדשאפט האָבן אין א שמועס מיט מיר
באשטעטיקט, אז נאָכן באשלוס פונעם אויבער-
געריכט פון באָליוויע איז ניטאָ מער קיין האַ-
פענונג צוציִען אלטמאנען צו פאראנטװאָרטלעכ-
קײַט.
געפינען אין לא-פּאס אלטמאנען איז געווען
ניט שווער. יעדן טאָג 10 אזייגער אינדערפרי
פארזאמלען זיך די געוועזענע נאציסטן, וועל-
כע װוינען אין דער שטאָט, אין א שענק אף
דער גאס לֹיֵאָ מארשע. דערנאָך גייען זיי טרינ-
קען ביר אין ,קאפעטעריע לא-פּאס", וועלכע
געפינט זיך אף דער גאס קאמאטשאָ, װײַטער
עסן זיי מיטיק אין ,דייקירי". שפּעטער גייען
זיי אינעם אװטאָמאָביליקלוב אָדער אין איינעם
פון די דרײַ דײַטשישע קלובן אין לא"פּאס, װוּ
פאר זיי זײַנען די טירן שטענדיק אָפּן.
די דאָזיקע מענטשן פילן זיך דאָ זיכער, זיי
באהאלטן זיך לאכלוטן ניט אויס און פארשטעלן
זיך ניט. איך האָב אָן שװעריקײַטן באקאנט זיך
מיט אלעקסן ---א ,באָליװויַער", וועמען מע זוכט
אין דער היים -- אין אונגארן, מיט זײַן פרײַנט,
וועלכן מע רופט ,כאָרוואט", א געוועזענער נא-
ציסט, װאָס לײַדט , פון גאָרנישט ניט טאָן" אין
לא"פּאס. אף מאָרגן איז געקומען אויך אלטמאן
אליין.
א גענגל פון א יונגן מענטשן, א שמייכל,
װאָס איז באקאנט פון די פאָטאָגראפיעס, א פֹּאַ-
נעם מיט א זעלבסטזיכערן אויסזען. מע האָט
מיך רעקאָמענדירט פאר אים אלס א זשורנא-
ליסט, און דאָס איז אים גלײַך ניט געפעלן גע-
װאָרן. ,דער איניען איז שוין באטראכט גע-
װאָרן, און עס איז איבעריק װעגן אים צו
ריידן", -- האָט ער הארט אָפּגעשניטן. װי עס
איז קלאָר געװאָרן, איז אלטמאן געווען בייז אף
די זשורנאליסטן, א סאך פון זיי, װועמען ער
האָט געגעבן אינטערוויוען פאר געלט, האָבן
אים ניט צוגעשיקט קיין איין עקזעמפּליאר פון
די אויסגאבעס מיט די פארעפנטלעכטע ארטיק-
לען. פונדעסטוועגן איז ער מאסקים געווען צו
שמועסן מיט מיר.
-- עס אינטערעסירט אײַך דאָס אָפּשיקן קיין
אָשװענטשים די יעסוימים פון איזיאָ. אָבער דאָס
איז געווען ניט מײַן ארבעט, דאָסּ האָט געטאָן
אייכמאן.
-- עס האָבן זיך דאָך אָבער פארהיט די אָר-
דערס אפן ארעסט, זיי זײַנען אונטערגעשריבן
דורך אײַך...
-- זיי זײַנען פאלשע, -- האָט גיך געענטפערט
אלטמאן, --אָדער מע האָט זיי מיר אונטערגע-
רוקט צום אונטערשרײַבן און איך האָב, ניט
לייענענדיק, אונטערגעשריבן.
אלטמאן האָט געפּרוּווט ענדערן די טעמע
פונעם געשפּרעך.
-- צי מיינט איר ניט, -- האָט ער געזאָגט, --
אז איצט זײַנען פאראן מער וויכטיקע און מער
אקטועלע פּראָבלעמען, איידער די פארשפּילטע
מילכאָמע, וועגן וועלכער איך האָב אופגעהערט
צו טראכטן, װי נאָר איך האָב אָפּנעגעבן דאָס
געװער? מיר זײַנען געווען די אָנזאָגער פונעם
קאמף קעגן דעם באָלשעװיזם. גיט א קוק, װוּ
זי זײַנען איצט? ווען די אמעריקאנער װאָלטן
אונדז ניט געצװונגען צו פארשפּילן יענע מיל-
כאָמע, װאָלט דאָס קיינמאָל ניט פּאסירט.
אינעם שמועס האָט זיך ארײַנגעמישט אלעקס:
-- אָבער פארװאָס, קלאוס, שטייט מען צו
דיר אזוי צו דערמיט: דו ביסט דאָך געווען אין
ליָאָן ניט מער װי אן אָבערשטורמבאנפיורער.
די דאָזיקע ווערטער האָבן שטארק אָנגערירט
אלטמאנען:
-- ריכטיק, אָבער איך האָב פארמאָגט א גרע-
סערע מאכט איידער אוועלכעריניט-איז גענע-
ראל. און װײַטער: איך האָב זיך געפונען אין
דער הױפּטשטאָט פון פראנקרײַך, וועלכע האָט
נאָך געשטעלט א ווידערשטאנד. איך האָב געענ-
דערט דעם גאנג פון דער געשיכטע, ארעסטירנ-
דיק מולענען.
-- עס איז צײַט צו גיין עסן מיטיק, -- האָט
ער געזאָגט אף פראנצויזיש, קימאט אָן אן אק-
צענט, געבנדיק צו פארשטיין, אז אונדזער
שמועס איז געענדיקט.
די נאציסטן, וועלכע שפּאצירן איצט אף דער
פרײי, ווילן ניט אנערקענען זייער פאראנט-
װאָרטלעכקײַט פאר די באגאנגענע פאךר-
ברעכנס.
פּוען", פאריזש
פאקטן, בלויז פאקטן...
רודאַלף העס -- א קאַשערע נעשאַמע
אין דער נאציסטישער אָנפירונג האָט רודאָלף
העס פארנומען דאָס דריטע שטאפּל פונעם היִע-
רארכישן לייטער -- נאָך היטלערן און גערינגן,
די באקאנטשאפט פון העסן מיט היטלערן איז
פאָרגעקומען אין מינכען אין 1920, ווען עס איז
אופגעקומען די נאצי-פּארטיי. פון דעמלט אָן איז
7
העס געװאָרן היטלערס געטרײַער נויסע-קיילים,
און דאָס האָט אים געגעבן די מעגלעכקײַט צו
ווערן אינגיכן דעם פירערס סעקרעטאר. דער
אמעריקאנער פּובליציסט ויליאם ס. שירער
שרײַבט אין זײַן בוך ,דער אופבלי און די יע-
רידע פונעם דריטן רײַך* (דערשינען אין 1961),
אז היטלער האָט געכאפּט גרויס היספּײַלעס פון
די פּאָליטישע אָנשויונגען פון העסן, וועלכער
איז דעמלט נאָך געווען א סטודענט. וויליאם
ס. שירער ברענגט דערבײַ אזעלכע ציטאטן פון
העס' ארבעט אין סעמינאר ,װער דארף זײַן
דער מענטש, װאָס װועט קאָנען ראטעווען דײַטש-
לאנד": ,אויב די אומשטענדן װעלן פאָדערן,
װעט ער אָן שום וואקלונגען פארגיסן בלוט..
קעדיי דערגרייכן זײַן ציל, שפּאנט ער איבער
די טויטע קערפּערס פון זײַנע נאָענטסטע
פרײַנט... אויב מע דארף, װעט ער מיט זײַנע
סאָלדאטישע שטיוול צעטרעטן א מענטשן און
גאנצע פעלקער". בא די דאָזיקע פּרינציפּן האָט
העס זיך געהאלטן די גאנצע צײַט פון זײַן
דינסט באם פאשיזם.
אלס היטלערס סעקרעטאר האָט העס, גאנץ
מעגלעך, אָנטײלגענומען אינעם פארפאסן דאָס
טרויעריק בארימטע ,מײַן קאמף". די נאצי-
פּארטיי האָט פארכאפּט די מאכט דעם 230 יאנ-
וואר 1933. העס איז דעם 21 אפּרעל פון זעלבן
יאָר באשטימט געװאָרן אלס שטעלפארטרעטער
פונעם פיורער. צװישן די מיטגלידער פון דער
נאצי-פּארטיי איז ער געװען דער איינציקער,
װאָס איז דערהויבן געװאָרן צו אזא הויכן ראנג.
דער נירנבערגער צוישנפעלקערלעכער
קריגס-טריבונאל האָט אנערקענט העסן אלס
שולדיקן אין די פארברעכנס קעגן שאָלעם און
אין די קריגסיפארברעכנס, ער האָט פארורטיילט
העסן צו לעבנסלאנגער טפיסע. אין דער בא-
גרינדונג פונעם אורטייל װערט געזאָגט, אז:
,העס האָט אקטיוו מיטגעהאָלפן אין די קריגס-
צוגרייטונגען", ער האָט ,געהערט צו יענע,
וועלכע זײַנען געווען גוט אינפאָרמירט און האָבן
אונטערגעהאלטן די דײַטשישע אקופּאציע פון
עסטרײַך, טשעכאָסלאָוואקיע און פּױלן". ער איז
געווען בא היטלערן די נאָענטסטע פּערזענלעכע
פארטרויונגס-פּערזאָן. העס האָט געהאט מיט
היטלערן אזעלכע באציונגען, אז ער האָט געוויס
געװוּסט וועגן די אנעקסיע-פּלענער נאָך אין
דער סטאדיע, ווען זי זײַנען ערשט געבוירן גע-
װאָרן?: :
די נעאָנאציסטישע אָרגאניזאציעס פון דער
פעדעראטיווער דײַטשישער רעפּובליק, אויך די
פּאַליטיקער פון אייניקע פּארטייען, וועלכע גיי-
ען ארײַן אין בונדעסטאג, נעמען פאָר די לעצטע
צײַט אלץ אָפטערע פּרוּװון צו דערשלאָגן זיך,
מע זאָל באפרײַען העסן, טראָץ דעם, װאָס אויך
אין דער פעדעראטיווער דײַטשישער רעפּובליק
איז גוט באװוּסט דער אורטייל, וועלכן עס האָט
אים ארױיסגעטראָגן דער נירנבערגער טריבונאל,
דערפאר האָט אין א סאך מעלוכעס ארויסגערופן
נאָך א מער נעגאטיווע רעאקציע דער פאקט,
װאָס די רעגירונג פון דער פעדעראטיווער דיי
טשישער רעפּובליק האָט אף דער אָנפראגע פון
די דעפּוטאטן פון דער פּארטיי, קריסטלעךידע-
מאָקראטישער פארבאנד -- קריסטלעך-סאַציא-
לער פארבאנד" געענטפערט, אז די טיפע על-
טער פון העסן און זײַן שוואכער געזונט-צוש-
טאנד װאָלטן , שוֹין לאנג (!) געמעגט דינען
אלס סיבע אף אָפּצושטעלן זײַן דױערנדיקן
ארעסט". די רעגירונג פון דער פעדעראטיווער
דײַטשישער רעפּובליק האָט דערקלערט, אז זי
װועט אויך אף װוײַטער פאָרנעמען ,אלע נייטיקע
שריט" אף צו באפרײַען אים. עס קומט אוף די
פראגע, וויאזוי פּאָרט זיך אָט די זאָרג וועגן
העסן מיט די אָפּטע מעלדונגען פון די פירנדי-
קע פאָרשטייער פון דער באָנער רעגירונג, אין
וועלכע זיי זאָגן צו טאָן אלץ, װאָס אין זייַערע
קויכעס, אז די נאציסטישע פארברעכנס זאָלן
ניט בלײַבן אומבאשטראָפט?
האָרסט שעטצקי
,האָריזאָנטײ, דײַטשישע דע-
מאָקראטישע רעפובליק
א געוועזענער נאציסט בעראַש פונעם אטלאנטישן פּאקט (,נאטאָ?)
ניט לאנג צוריק איז געװאָרן באװוּסט, אז
דער גענעראל-סעקרעטאר פונעם אטלאנטישן
פּאקט (,נאטאָ") יאָזעף לונס, איינער פון די
פארביסנסטע קעגנער פון דער אנטשפּאנונג און
פּריידיקער פונעם באװאָפענונגס-געיעג, איז אין
דער פארגאנגענהײַט געווען א מיטגליד פון דער
נאצי-פּארטיי. דאָס דעמאסקירן לונסן, אז ער
האָט געהערט צו דער פאשיסטישער נאציאָנאל-
סאַציאליסטישער באוועגונג, האָט ניט ארויסגע-
רופן קיין אומרו בא די רעדלפירער פונעם אט-
לאנטישן פּאקט, וועלכע פלעגן פריער זיך בא-
נוצן מיט דער הילף פון די היטלערישע גענע-
ראלן און אָפיצערן. דעם פּראָפּעסאָר דע יאָנג,
וועלכער האָט דערוויזן די פאשיסטישע פארגאנ-
גענהײַט פון לונסן, האָט מען ארױיסגעיאָגט פון
דער ארבעט, װוּ ער איז געווען דירעקטאָר פו-
נעם מעלוכישן אינסטיטוט פון דער מילכאָמע-
דאָקומענטאציע.
,ליטעראטורנאיא גאזעטא", מאָסקװע
בא טשערטשילס אייניקל האָט געפּלאצט דאָס געדולד
אין ענגלאנד האלט מען, אז אן עמעסער בריט
קאָן פארלירן אלץ, אָבער די קאלטבלוטיקײַט--
קיינמאָל ניט. דער סער װינסטאָן טשערטשיל --
8
אן אייניקל פונעם געוועזענעם ענגלישן פּרע-
מיער, איז, קאָן מען זאָגן, א הונדערטפּראָצענ-
טיקער בריט און א קאָנסערװאטאָר לוט די
איבערצײַגונגען. ס'האָט אָבער געטראָפן אזא
פאל, אז פאראטן אים האָט גראָד די קאלטבלו-
טיקײַט. איידעס דערפון זײַנען געווען די דעפּו-
טאטן פון דער געמיינדעס-פּאלאטע, ווען עס איז
אוועק א רייד וועגן דעם גענעראל-סעקרעטאר
פונעם אטלאנטישן פּאקט לונס,
דער פאָרזיצער פון דער לײבאָריפּארטײי
אַלאָון האָט אָנגעװיזן, אז לונס איז אין די פאר-
מילכאָמע-יאָרן געווען א מיטגליד פון דער נא-
צייפּארטיי, און דעריבער געפאָדערט, ער זאָל
אוועקגיין אין דעמיסיע. אַלאָון האָט דערקלערט,
אז א מענטש מיט א , ברוינער פארגאנגענהליט"
האָט ניט קיין רעכט צו פאָדערן בא די ענג-
לענדער, זיי זאָלן פארגרעסערן זייער פינאנ-
געווען א טאליען,
אינעם זאל פון דעם דיסעלדאָרפער געריכט
ליגט לעבן דעם טיש פונעם פאָרזיצער דער
פּלאן פונעם היטלערישן טויטלאגער מײַדאנעק,
אין דעם דאָזיקן קוואדראט מיט דער ריי בארא-
קעס זײַנען אומגעבראכט געװאָרן אָנדערהאלבן
מיליאָן מענטשן. און וויפל נאָך קוואדראטן פון
דעם מין זײַנען געװען אינעם פאשיסטישן
דײַטשלאנד!
איך קוק זיך אײַן אין די פּענעמער פון די
פארברעכער, געוועזענע נאדזיראטעלעס-טאליאָ-
נים. זייער צאָל איז דרײַצן. זיי זיצן ניט אף די
בענק פאר אָנגעקלאָגטע, נאָר בא די טישן מיט
באקוועמע פאָטעלן. די אָרגאניזאטאָרן פון דער
קאָנװייעריסיסטעם אף צו דערמאָרדן מענטשן
הערן זיך גוט אײַן אין די באװײַזן פון די איי-
דעס, נאָר קיין אומרו רופט עס בא זיי ניט
ארויס. פֿיר יאָר דויערט שוין דער פּראָצעס, מע
האָט אויסגעהערט 250 איידעס, אָבער די ריכ-
טער קאָנען נאָך ביז איצט ניט געפינען קיין
,;באשטאנד פון פארברעכן" אין די האנדלונגען
פון די אָנגעקלאָגטע.
מיין שאָכן --א זשורנאליסט, װאָס שרײַבט
אין דער פּרעסע רעגולער וועגן דעם גאנג פון
אָט דעם מאָדנעם פּראָצעס, װײַזט אָן אף איינער
פון די אָנגעקלאָגטע. א שװערלײַביקע פרו,
קליינע אייגעלעך אף א דיקלעך פּאָנעם, א
שארפע שפּיציקע נאָז. די קאצעטניקעס פלעגן
רופן אָט די אופזעערן, וועלכע האָט זיך באזונ-
דערס אויסגעטיילט מיט איר אכזאָריעס, די
בלוטיקע בריגיטע".
אפן שטול פאר די איידעס זיצט א דארינקע,
קימאט אינגאנצן אן אויסגעטריקנטע פרוי. זי
דערציילט, וי די ,בלוטיקע בריגיטע" האָט מיט
אירע אייגענע הענט אופגעהאנגען אן 18-יאָריק
מיידל.
-- איר האָט אליין געזען, וי די אָנגעקלאָגטע
האָט אופגעהאנגען דאָס מיידל?! -- פרעגט איבער
דער ריכטער.
-- יאָ, -- ענטפערט די פרוי.
סיִעלן צושטײַער אינעם בודזשעט פונעם אט-
לאנטישן פּאקט. און דאָ האָט דער כאָשעװער
הער װינסטאָן ניט אויסגעהאלטן. ער איז אופ-
געשפּרונגען פון זײַן אָרט און, איבערשלאָגנדיק
דעם רעדנער, באשולדיקט אים, אז ער מיס-
ברויכט מיט פרלהײַט פון װאָרט אין פּארלא-
מענט. בײיסמײַסע האָט ער הייס פארטיידיקט
לונסן.
אזוי געשעט עס, אז מע פארלירט די זעלבסט-
האלטונג, ווען עס גייט א רייד וועגן א סוביעקט
מיט א נאציסטישער פארגאנגענהײַט, אוב ער
דינט טרײַ די אידעאלן פון דער ,פרײַער
וועלט?
,איזוועסטיא*, מאָסקװע
געװאָרן א דעפּוטאט
-- איר האָט געזען, װוי די אָנגעקלאָגטע האָט
אָנגעטאָן אפן מיידל דעם שלייף?
--- ניין, אינעם לעצטן אויגנבליק האָב איך
ארי די אויגן: עס איז געווען זייער שרעק-
עך.
די פארטיידיקער פון דער , בלוטיקער בריגי-
טע? קוקן זיך פילזאָגנדיק איבער.
-- װאָס ווייסט איר וועגן די קינדער אינעם
פרויען-באראק?
-- אונדזער באראק האָט זיך געפונען אנט-
קעגן. זען די קינדער האָט מען ניט געקאָנט, מע
פלעגט זיי ניט ארױיסלאָזן. איך האָב אָבער גע-
הערט -- די קינדער האָבן געוויינט. מע פלעגט
זי האלטן דאָרט ניט לאנג--א טאָג--- צוויי,
דערנאָך אָפּשיקן אין קרעמאטאָריע.
--- וויפל קינדער זײַנען דאָרט געווען?
-- איך ווייס ניט.
אן איבערײַס. איך גיי צום ארויסגאנג. הינ-
טער זיך הער איך, װי א מענטש אָטעמט שווער.
איך קוק זיך אום: די , בלוטיקע בריגיטע". זי
און אירע פרײַנדנס שפּאצירן איבערן קאָרידאָר,
זיי זײַנען אף דער פרײַ און קומען אהער, אף
די זיצונגען פונעם געריכט, שוין דאָס פערטע
יאָר, װי אף א פאָרשטעלונג.
איך גיי צו צום פּראָקוראָר און פרעג: וויאזוי
שאצט ער אָפּ די באװײַזן פונעם לעצטן איי-
דעס? ער קוועטשט מיט די אקסלען:
-- איך מיין, אז עס װעט װידער גאַָרנישט
ארויסקומען. די פארטיידיקער װועלן געוויס אָנ-
כאפּן זיך פאר די װערטער פונעם איידעס, אז
זי האָט גאָרנישט ניט געזען.
-- אָבער אויסער דער , בלוטיקער בריגיטע"
איז בא דער טליִע קיינער ניט געװען דער
קאָרבן אליין האָט דאָך ניט ארופגעװאָרפן אף
זיך דעם שלייף!
-- דאָס איז ניט קיין באװײַז,--זאָגט דער
פּראָקוראָר. -- אָט װועט איר זען, איבער אייניקע
אָנגעקלאָגטע װועט אינגאנצן אָפּגעשטעלט וװערן
די געריכט-אויספאָרשונג.
און אזוי איז טאקע געווען. אינגיכן זײַנען די
9
פאשיזם--א רעאלע געפאר
1 א פאשיסט אין טשיקאגאָ,
פשא.
2. אין דער זעלבער שטאָט
טשיקאגאָ -- ווידער פאשיסטן...
:
10
1 דער אופשריפט אף די װענט
פון א מײַרעװ-דײַטשישער שטאָט:
,א סאָף צום 6 מיליאַן-ליגן!"
2. סוואסטיקעס אף ייִדישע מאציי-
וועס...
3 דעמאָנסטראנטן אין האאג פאָ-
דערן, עס זאָל באקומען זײַן
שטראָף דער מערדער פּיטער
מאָנטען.
אט
= ע א א
אט א
פאשיזם--א רעאלע געפאר
טוג
11
איניאָנים פון פיר אָנגעקלאָגטע -- פון די דרײַצן
טאליאָנים -- אָפּגעגעבן געװאָרן אין ארכיוו מיט
אזא פאָרמולירונג: ,דער באשטאנד פונעם פאר-
ברעכן איז ניט דערוויזן".
נאָך דער דאָזיקער מיטיילונג איז געקומען א
צווייטע. די , בלוטיקע בריגיטע? האָט זיך
ארויסגעשטעלט אלס קאנדידאט פאר א דעפּוי
טאט פונעם אײיראָפּעיִשן פּארלאמענט.
וו. מ יכ ײַ'ל אָ וו
פּראוודאי, מאָסקוװוע
צי זײַנען טאקע געווען נאציסטן?
עס איז א ליגן, אז די נאציסטן האָבן אויסגע-
נוצט די גאזיקאמערן פאר מאסן-מאָרדן אף די
אָקופּירטע טעריטאָריעס. די זאך איז פּאָשעטער.
אין אײיראָפּע איז געגאנגען א מילכאָמע, עס זײַ-
נען אױסגעבראָכן עפּידעמיעס. האָט מען גע-
דארפט האָבן קרעמאטאָריעס אף ליקווידירן די
טויטע, וועלכע זײַנען געשטאָרבן פון די קרענק.
עס האנדלט זיך ניט מער, וי וועגן היגיענישע
מאָסמיטלען.
עס איז א ליגן, אז , ציקלאָן --- 8" האָט מען
גענוצט אלס א גאז אף אָפּסאמען מענטשן. אן
אָביעקטיווער אנאליז באװײַזט, אז אָט דעם בא-
נאלן אינסעקטיציד קאָן מען ניט אויסנוצן פאר
אזעלכע צילן.
עס איז ביכלאל שוין צײַט, מע זאָל צוּ וויסן
געבן דער מענטשהײַט, אז קיין דושעהובקעס
איז בא די היטלעריסטן ניט געווען.
דאָס איז אינקורצן די רעזומע פונעם ארטיקל,
װאָס איז ניט לאנג צוריק אָפּגעדרוקט געװאַרן אין
דער פּאריזשער צײַטונג ,מאָנד". איר אװטאָר
דער פּראָפּעסאָר פון ליאָנער אוניווערסיטעט ראָ-
בער פאָריסאָן האָט באשלאָסן , אופצושטעלן"
דעם היסטאָרישן עמעס.
דרוקנדיק דעם דאָזיקן טראקטאט, גיט , מאָנד?
גלײַכצײַטיק דאָס װאָרט אויך יענע, וועלכע זײַ-
נען ניט מאסקים מיט די אויספירן פונעם פּראָ-
פּעסאָר-היגייעניסט. עס ווערן געבראכט אויסצוגן
פון דאָקומענטן וועגן די רעציכעס פון די נא-
ציסטן אין די קאָנצלאגערן. אָבער דער עצעם
פאקט, װאָס פאָריסאָנס , פאָרשונגען? האָבן דער-
זען די ליכטיקע שײַן, זאָגט זייער פיל.
ל. מא ק א ר עװיט שׁ
,נאָװאָיע וורעמיא", מאָסקװע
א שווערע שטראָף לויט די באגריפן פון באָן
שוין באלד אכט כאדאָשים ציט זיך דער פּראָ-
צעס אין באכום (מײַרעװידײַטשלאנד) קעגן די
דרײַ ס. ס.-מערדער, וועלכע האָבן אין 1942,
ניט װײַט פון מינסק, דערמאָרדעט זיבן טויזנט
ייִדן -- מענער, פרויען און קינדער.
דער פּראָצעס דערנעענטערט זיך שוין, װײַזט
אויס, צום סאָף. דער פּראָקוראָר איז שוין ארויס-
געטראָטן מיט זײַן באשולדיקונגסירעדע. ער
האָט פארלאנגט--זאָגט מען אין באָן--א
,הארבע שטראָף": אכט יאָר טפיסע פאר איי-
נעם, זעקס יאָר -- פארן צװײיטן..
דאָס מאכט אויס קוים אַ יאָר טפיסע פאר
טויזנט דערמאָרדעטע ייִדן! איז דאָס ניט קיין
,שווערע שטראָף?"
אָבער פונעם פארלאנג פון דעם פּראָקוראָר
ביז צום אורטייל פונעם געריכט איז נאָך א
היפּשער מעהאלעך. ס'איז גאנץ מעגלעך, אז
דער פּראָצעס זאָל זיך פארענדיקן, װי פיל אנ-
דערע פון דעם מין: מיט א באפרײַונג אָדער
מיט א שטראָף אפן פֹּאפּיר.
צי איז אין אזעלכע באדינגונגען א װוּנדער,
װאָס די קריגסיפארברעכער שפּירן זיך אין מלי-
רעװו-דײַטשלאנד געשיצט און געמוטיקט?
,נײַע פּרעסע*, פאריזש
די ,, זומפּ-סאָלדאטן?! אינעם בונדעסטאג
דער זיצונגיזאל פונעם בונדעסטאג האָט
אויסגעזען ניט געוויינלעך: די רעגירונגס-מיט-
גלידער זײַנען געזעסן צװישן די דעפּוטאטן. די
טעמע צום באהאנדלען איז דערקלערט געװאָרן
אלס א ,איניען פון יעדנס געוויסן". די דעפּו-
טאטן זײַנען באפרײַט געװאָרן פון דער פליכט
12
צו אונטערווארפן זיך דער ,פראקציע-דיסציפּ-
לין", דה. צו שטימען אזוי, װי עס װעט בא-
צײַטנס ארױיסזאָגן זיך די פּארטיי-אָנפירונג. אין
דער טאָג-אָרדענונג איז געשטאנען א פראגע,
װאָס האָט א וויכטיקע באדײַטונג באם פאָרמירן
די באצי;ונג פון דער מײַרעװידײַטשישער גע-
זעלשאפט צו דער פארגאנגענהײַט און וועלכע
באשטימט אין פיל הינזיכטן די צוקונפט פונעם
לאנד:
אופהערן אָדער ניט אופהערן צו פארפאָלגן
דורכן געריכט די שולדיקע אין מאסן-מאָרדן,
וועלכע זײַנען באגאנגען געװאָרן אינעם פּערֹיאָד
פונעם נאציזם? צי װעלן בלײַבן אומבאשטראָפט
אויך יענע שוידערהאפטע פארברעכנס פונעם
פאשיזם, װאָס די שולדיקע אין זיי האָבן ביז
איצט באוויזן צו פארווישן זייערע שפּורן, אָדער
דער פארעלטערונגס-טערמין װעט אָפּגעשאפן
װערן? דער קאמף ארום אָט דער צענטראלער
פראגע, וועלכע האָט זיך אָנגעהױבן נאָך אין
הארבסט פונעם פאָריקן יאָר, האָט געדארפט פא-
רענדיקט װוערן אף דער דאָזיקער זיצונג פונעם
בונדעסטאג. די לייזונג פון דער דאַזיקער פראגע
איז פארבליבן ניט קלאָר ביז דעם לעצטן מאָ-
מענט. די איבערוועגנדיקע מערהײַט דעפּוטאטן
פון דער סאָציאלידעמאָקראטישער פראקציע
האָט געפאָדערט, מע זאָל אָפּשאפן די קאָלערלײי
צײַטװײַליקע באגרענעצונגען און מע זאָל פאר-
פאָלגן דורכן געריכט פאר אזעלכע שווערסטע
פארברעכנס, וי מאָרד.
און װאָס האָבן באוויזן די דעבאטן? די פראגע
וועגן ,גויווער זײַן די פארגאנגענהײַט" האָט
באקומען א פארצויגענעם און קרענקלעכן כא-
ראקטער, װײַל אין דער פעדעראטיווער דײַטשי-
שער רעפּובליק האָט מען א לאנגע צײַט ניט
געװאָלט אנערקענען איינע פון די גרונט-לעק-
ציעס פון דער געשיכטע: באשטראָפן די נאציס-
טישע פארברעכער איז ניט בלויז א פאָדערונג
פונעם עלעמענטארן יוישער, נאָר אויך דאָס
ערשטע פּראָפּילאקטישע מיטל קעגן דער אופ-
לעבונג פונעם פאשיזם. אינעם פּעריאָד, ווען די
פעדעראטיווע דײַטשישע רעפּובליק איז נאָר
װאָס געבוירן געװאָרן, זײַנען די גרויסע קריגס-
פארברעכערס אמניסטירט געװאָרן. וועגן דעם
האָבן דערמאָנט אייניקע פון די דעפּוטאטן
וועלכע זײַנען ארױסגעטראָטן אינעם בונדעס-
טאג, אָבער די שוֹלד דערפאר האָבן זיי ארופ-
געלייגט אינגאנצן אף די ,, פארבינדעטע". עמעס,
פארבײַגייענדיק איז דערמאָנט געװאָרן אויך
דער באשלוס, וועלכן עס האָט אָנגענומען שוין
דער פּארלאמענט פון דער פעדעראטיווער דלי-
טשישער רעפּובליק, דער באשלוס, װאָס האָט
פּראקטיש אָפּגעשטעלט די געריכט-פארפאָלגונג
פון אלע פארברעכנס, וועלכע האָבן זיך פארענ-
דיקט מיטן אומקום פון די קאָרבאָנעס, נאָר זיי
זײַנען ניט באטראכט געװאָרן אלס דירעקטע
מאָרדן. אף דער זיצונג פונעם בונדעסטאג זײַנען
געבראכט געװאָרן אזעלכע פאקטן. פון יאנוואר
0 ביזן סאָף 1978 אײַנגעשלאַסן זײַנען פאר-
פירט געוואָרן 14.700 פּראָצעסן קעגן די נאציס-
טישע פארברעכער. עס זײַנען אָבער ארויסגע-
טראָגן געװאָרן סאכאקל פינף אורטיילן: דרײַ
מענטשן זײַנען פארורטיילט געװאָרן, צוויי---
פהײַגעשפּראָכן, אייניקע פּארלאמענטאריער
האָבן אויסגענוצט די דאָזיקע פאקטן לאכלוטן
ניט צוליב דעם, קעדיי אופדעקן די סיבעס,
פארװאָס דער יוסטיץ-אפּאראט פונעם לאנד איז
אין טאָך פארוואנדלט געװאָרן אין א מאשין,
װאָס שטעמפּלט אינדולגענציעס פאר די קריגס-
פארברעכער. פּונקט פארקערט, די דעפּוטאטן
פונעם קריסטלעך-דעמאָקראטישן פארבאנד און
פונעם קריסטלעך-סאָציאלן פארבאנד האָבן די
פאקטן אויסגענוצט אלס אן ארגומענט לעטוי-
וועס א טאָטאלער אמניסטיע. ס' איז צום שטוי-
נען וויפל יורידישע דריידלעך זיי האָבן געלאָזט
אין גאנג, קעדיי פארפּלאָנטערן יענע, וועלכע
האָבן זיך געהאלטן בא די לעקצ;עס פון דער
געשיכטע און פונעם פּאָשעטן מענטשלעכן גע-
וויסן,
ווען אָבער דער דעפּוטאט פון בײַערישן
קריסטלעך-סאַציאלן פארבאנד ק. הארטמאן,
איינער פון די אָנהענגער פון אן אמניסטיע, האָט
ארויסגעזאָגט אזעלכע כקירעס, האָט מען אים
אומגעריכט איבערגעריסן. אפן באלקאָן פאר די
געסט האָבן זיך אופגעשטעלט אין זייער גאנצן
װוּקס מענטשן אין ארעסטאנטישע בגאָדים.
,מע טאָר ניט מויכל זײַן די מערדער! הערט
אוף צו בארעכטיקן דעם פאשיזם!"-- האָבן זיי
סקאנדירט.
די געוועזענע קאצעטלער זײַנען באפאלן גע-
װאָרן פון די שוצלײַט, וועלכע האָבן געפּרוּווט
שטויסן זיי צום ארויסגאנג. די דעמאָנסטראנטן
האָבן זיך אײַנגעקלאמערט אין די ווענטלעך פון
די פאָטעלס, אין די פּאָרענטשעס פון די טרעפּ
און גענומען זינגען די ליד פון די קאצעטניקעס
פון די נאציסטישע קאָנצלאגערן: ,די ליד פון
די זומפּ-סאָלדאטן". סאָפקאָלסאָף איז די אָרדע-
נונג אופגעשטעלט געװאָרן. נאָר אין דער זעל-
בער צײַט האָבן צוויי מאנצבלען און איין פרוי
אָנגעטאָן אף זיך ארעסטאנטישע קליידער, וועל-
כע מע האָט געבראכט אין זאל. מיט אויסגע-
גלײַכטע אקסלען, מיט שטאָלץ אופגעהויבענע
קעפּ זײַנען זיי געשטאנען װוי פארגליווערטע
אף זייערע ערטער...
אין דער פעדעראטיווער דײַטשישער רע-
פּובליק זײַנען פאראן ניט װײיניק פּאָליטישע
טוער װאָס האלטן, אז דאָס אָפּהיטן די יורידי-
שע יעסוידעס אין פּראט פון פארורטיילן די
היטלעריסטישע מערדער דינט אלס א באריער
קעגן דער אופלעבונג פונעם פאשיזם, אלס איינע
פון די פאָרהאנאָכעס צום דערציען דעם נײַעם
דאָר אין גײַסט פון אנטיפאשיזם. ויאזוי װעלן
מיר קאָנען איבערצײַגן די יוגנט, אז דאָס זײַנען
געווען פארברעכנס, פון וועלכע עס האָט ניט
געװוּסט די געשיכטע פון אונדזער פאָלק!--
האָט אויסגעשרלען פון דער טריבונע פונעם
בונדעסטאג דער סאָציָאל-דעמאָקראטישער דע-
פּוטאט פאָגעל (איצטיקער יוסטיץ-מיניס-
טער), -- אויב מיר װועלן אופהערן צו פארפאָלגן
די מערדער?
עס האָבן זיך ניט אײַנגעגעבן די פּרוּוון צו
פארוואנדלען די פארברעכנס פונעם היטלעריזם
אין ,אן אויסשליסלעך אינערלעכן איניען" פון
דער פעדעראטיווער דײַטשישער רעפּובליק. א
ריי דעפּוטאטן האָבן אין זייערע ארויסטרעטונ-
13
גען באטאָנט דעם צווישנפעלקערלעכן רעזאָי
נאנס פון דער דאָזיקער פראגע. די פּאָליטיק פון
מאסן-מאָרדן איז געפירט געװאָרן קוידעמקאָל
קעגן אנדערע פעלקער. די קאָנצענטראציע-לא-
גערס, די זאָנדערקאָמאנדעס, די פארברעכנס
פון די געסטאפּאָילײַט, דער ווילדער טעראָר אף
די טעריטאָריעס פון פּוילן, סאָוועטנפארבאנד,
טשעכאָסלאָוואקיע, האַלאנד און אנדערע מעלו-
כעס, די טויטילאגערן, די אקציַעס פון מאסן-
מאָרדן, אָשװענטשים, אָראדור, לידיצע -- דאָס
אלץ האָט די מענטשהײַט ניט פארגעסן, -- אזוי
האָט געװאָרנט דער דעפּוטאט פון דער סאָציאל-
דעמאַקראטישער פּארטיי א. זימערליך.
פּראקטיש האָבן אלע לענדער פון אײיראָפּע
זיך ארויסגעזאָגט קעגן באגרענעצן די פארפאָל-
גונגען פון די פאשיסטישע פארברעכער סײַ אין
טאָך, סײַ לוט די טערמינען. דער סענאט פון
די פארייניקטע שטאטן פון אמעריקע האָט זיך
אויך געװוענדעט צום בונדעסטאג מיט דער זעל-
בער פאָדערונג. די באציונג צו דער פארגאנ-
גענהײַט, צום פאשיזם, וועלכער האָט ארויסגע-
רופן די שרעקלעכסטע קאטאסטראָפע פונעם
אא יאָרהונדערט, דינט ביכלאל אלס איינער פון
די קריטער;ען פאר דער פּאָזיציע, װאָס מע פאר-
נעמט אין דער פראגע פון מילכאָמע און שאָ-
לעם. דעריבער איז פארשטענדלעך די אנטויי
שונג, װאָס האָט זיך געלאָזט פילן אין אייניקע
ארויסטרעטונגען מיקויעך דעם, װאָס די דײַי
טשישע פעדעראטיווע רעפּובליק האָט נאָך ביז
איצט ניט אונטערגעשריבן די קאָנװענץ פון
דער אָרגאניזאציע פון די פארייניקטע נאצַיִעס,
אז דער פארעלטערונגיטערמין קאָן ניט אָנגע-
ווענדעט ווערן בענעגייע די קריגסיפארברעכנס
און פארברעכנס קעגן דער מענטשהײַט.
די דעבאטן האָבן זיך געענדיקט. עס זײַנען
געמאָלדן געװאָרן די רעזולטאטן פון דער אָפּי
שטימונג. פאר אָפּשאפן דעם פארעלטערונג-
טערמין האָבן געשטימט 255 דעפּוטאטן, קעגן --
2,
אלזאָ, דאָס געזעץ וועגן אָפּשאפן דעם פאר-
עלטערונגיטערמין איז אָנגענומען געװאָרן. דאָס
איז אן ערנסטער דערפאָלג פון אלע אנטיפא-
שיסטישע קויכעס. דער באשלוס פונעם מלַי
רעװידײַטשישן פּארלאמענט עפנט די מעגלעכ-
קײַט צו פאנאנדערוויקלען א מער ענערגישן
קאמף קעגן די פּרוּװון צו רעאביליטירן דעם
פאשיזם, קעגן דעם נעאָינאציזם.
װו. מ יכ ײַ ל אָ װו,
מאָסקוװוע
*ן
עג בע עג גע א לט טק סטאג ג סטאג אט טא טסוט ההא גאטאטאנאטטטטאטאסטטשטטאטטטאטאנונט
יי רטע טע קיטעט
בבני מילצער
דרײַ דערצײלונגען
א טאַעס פון דער בריװונטרעגערן
די בריוונטרעגערן קומט איצט ניט, וי אמאָל,
צו אײַך אין שטוב. זי לייגט פאנאנדער די
פּאָטשט אין די נומערירטע קעסטלעך אפן
ערשטן שטאָק, און איר גייט אראָפּ אליין און
נעמט זי פון קעסטל ארויס. סײַדן, ווען עס קומט
אָן א באנדעראָל, װאָס מע דארף זיך פאר איר
צעשרײַבן, קלינגט אָן די בריוונטרעגערן צו
אײַך אין טיר,
אזוי איז געשען אויך דאָס מאָל. איך בין
ארויס אפן קלונג. די בריוונטרעגערן, א יונגע,
א כיינעוודיקע, האָט געזאָגט מיט א ליבלעכן
שמייכל:
-- צעשרײיבט זיך אָט דאָ.
כ'האָב זיך צעשריבן.
-- און אָט זײַנען אײַערע צײַטונגען. סליווי
בין איך ארוף צו אײַך, האָב איך זיי פארכאפּט.
-- א דאנק.
כ'האָב זיך א נעם געטאָן צום פּעקל און גלײַך
געװאָלט נאָכשרײַען דער אועקגעגאנגענער
בריוונטרעגערן, שוין אפילע געעפנט די טיר,
נאָר באלד זי פארמאכט.
װאָס איז געשען? גאָר קיין באזונדערס ניט.
זי האָט אפּאָנעם א טאָעס געהאט, די בריוונ-
טרעגערן. אינעם היפּשן פּעקל צײַטונגען, װאָס
איך שרײַב אויס, איז דאָס מאָל געלעגן א , פּאָ-
נערסקאיא פּראוודא", וועלכע איך האָב ניט
אויסגעשריבן,
אלץ הייסט -- ניט אויסגעשריבן. כ'האָב שוין
אָט די צײַטונג א היפּש ביסל יאָרן פאר די אויגן
ניט געזען. ווען האָב איך געקאָנט זי זען צום
לעצטן מאָל! ווען די קינדער, זאָלן לעבן, װאָס
זײַנען אליין שוין איצט טאטעס און מאמעס,
האָבן זיך נאָך געלערנט אין שול. אָהאָ, ווען
דאָס איז געװוען! זינט דאן האָב איך אָט די צלי-
טונג מער ניט געזען, און, דעם עמעס זאָגן,
פארגעסן וועגן איר צו טראכטן. זעט איר, די
,קאָמסאָמאָלקע* שרײַב איך יאָ אויס. װעט איר
דאָך זאָגן, אז פונעם קאָמיוגישן עלטער בין איך
שוין מיסטאמע אויך ארויס? יאָ, און, צום בא-
דויערן, גאנץ לאנג. דאָך שרײַב איך אויס די
דאָזיקע צײַטונג, װײַל די, וועמען זי איז אדרע-
סירט, אינטערעסירן שוין זאכן, װאָס זײַנען אינ-
טערעסאנט פאר יעדן עלטער. און עפשער טו
איך עס צוליב נאָך א סיבע. יאָ, יאָ, איך שעם
זיך ניט אױסצוזאָגן;: מע איז שוין טאקע בא-
יאָרט, און אפילע היפּש באיאָרט -- שײַעך צו
ריידן, -- פּענסלאָנערן, -- נאָר איר'ט גלייבן!--
דאָס הארץ איז נאָך, װי אמאָל, א יונג הארץ..
אָבער די ,פּיאָנערקע?... צװישן די אנדערע
צײַטונגען, אזעלכע ערנסטע, שטרענגע, שײַנט זי
אָט ארויס, װי א פריילעכער קונדעס אין א קאָ-
לירט היטעלע און קאָלירטע שיכעלעך, מיט
אירע פארביק אויסגעמאָלטע קעפּלעך.
וי נאָר כ'האָב דערזען אָט די קליינינקע צלי-
טונג, האָב איך געװאָלט נאָכשרײַען דער
בריוונטרעגערן, נאָר, װי געזאָגט, זיך אָפּגע-
האלטן, איך ווייס אליין ניט פארװאָס.
מע איז שוין טאקע ניט יונג און אף פּענסיע,
נאָר פונעם לעבן, כאָלילע, ניט אָפּגעזונדערט.
מע וויל וויסן פון אלץ, װאָס עס טוט זיך אין
שטאָט, אין געגנט, אין קאנט, אין לאנד און אף
דער וועלט -- וי אנדערש?
איך האָב מיר שוין מײַן געװױינהײַט וי צו
באגיין זיך מיטן פּעקל צײַטונגען. צוערשט נעם
איך זיך צו אונדזער אָרטיקער, קוק דורך גענוי
אלע פיר זײַטן. מאכט זיך, אַ פעליעטאָן, א קרי-
טיש ארטיקל, לייען איך עס איבער גלײַך אפן
אָרט. אנדערע מאטעריאלן, װאָס אינטערעסירן
15
מיך, מערק איך זיך אָפּ איבערלייענען שפּעטער.
דאָס זעלבע טו איך מיט דער קאנטישער צײַ-י
טונג, מיט דער צענטראלער, און צולעצט, אף
פארבליסן, לייג איך אָפּ די ,קאָמסאָמאָלקע?. דאָ
קענט איר אָנטרעפן אף אזעלכע זאכן, װאָס אין
קיין אנדער צײַטונג װעט איר ניט געפינען. אָט,
אשטייגער, ,העלער זעגל", -- וועגן װאָס וועט
איר נאָר דאָ ניט אָפּזוכן קיין טשיקאווע נײַס--
וועגן קונסט, ליטעראטור, וויסנשאפט, פאנטא-
סטיק -- אלץ! וי קום איך, װוילט איר פרעגן,
צו אָט די אלע זאכן? ערשטנס, אינטערעסירן זי
מיך טאקע, װײַל וויפל מע ווייסט, איז װייניק,
און עס װוילט זיך וויסן מער. צווייטנס, איז מיר
טשיקאווע זען, מיט װאָס לעבט אונדזער הײַנ-
טיקע יוגנט? א טײַערע יוגנט איצט, הערט
איר, --א קלוגע, א שיינע, א געבילדעטע. וי
קומען מיר צו זיי! כ'מיין, מיר, ווען מיר זײַנען
געווען אין זייער עלטער. סאיז גאָר ניט צו
פארגלײַכן. עמעס, דעמלט איז אן אנדער צײַט
געווען. מיר האָבן געבויט, דערנאָך באשיצט
דעם פונדאמענט, אף וועלכן זיי, די הײַנטיקע,
שטייען אזוי פעסט מיט ביידע פיס. אונדז איז
עס אָנגעקומען שווערער. זיי זײַנען אָבער אויך
ניט קיין ליידיקגייער. מע טוט! װאָס איז ווערט
דער באסם אליין!
יאָ, האָב איך מיר, זאָג איך, מײַן געװױינהײַט,
וי פאנאנדערצוקלײַבן זיך מיטן פּעקל צײַטונ-
גען. נאָר דאָס מאָל האָב איך זיי אלע אָפּגע-
לייגט אין א זײַט און א נעם געטאָן זיך צום כיי-
נעוודיקן קונדעס -- צו דער , פּיאָנערקע". בא-
טראכט פון אלע זײַטן די קאָלירטע קעפּלעך און
װוּ נאָר א געמעל, און פּאמעלעך גענומען לייע-
נען. איבערגעלייענט אלע נאָטיצן און נאָטיצ-
לעך, פונעם גרעסטן ביזן קלענסטן און -- איר
וועט גלייבן?--- ס'האָט מיך אריבערגעטראָגן אין
אן אנדער וועלט... וויי-וויי, װי גיך מיר פאר-
געסן, װאָס מיט אונדז אליין האָט פּאסירט. אזא
טײַערע צײַט-- װאָס קאָן זײַן בעסער און שע-
נער פון איר -- די קינדהײַט... נאַר די יאָרן גיי-
ען, און זי טוט זיך אָפּ פון אונדז, װי קײנמאָל
ניט געווען... זאָרגן, דײַגעס.:. צו אונדזערע איי"
גענע קינדער, צו די אײַניקלעך באציען מיר
זיך אָפּטמאָל אזוי, װי מיר אליין װאָלטן גאָר
קיינמאָל קיין קינדער ניט געװען.. זי לעבט
אָבער, די קינדהײַט, אין יעדערן פון אונדז לעבט
זי, נאָר עפּעס וי אָפּגעשלאָסן ביז א צײַט. ס'איז
נייטיק אן אויסערגעוויינלעכע געשעעניש, און
אמאָל א גאָרנישט, א קלײניקײַט, און די קינד-
הײַט, װי יענער מײַסעדיקער בארג, טוט זיך
| פאר אונדז אין איר גאנצער פּראכט א צעעפן..
אזוי. איז איצט געשען מיט מיר. כהאָב
אוועקגעלייגט די צײַטונג און האָב מיטאמאָל
דערזען זיך אין... וואלד. ניט נאָר דערזען, מיט
אלע כושים דערפילט... אין דער נאָז האָט מיר
16
שטארק פארשמעקט מיט סמאָלע, מיט טרוקע-
נעם מאָך און מיט קילבלעכער ערד... אין גרינע
פּאנצערס, וי גיבוירים שטייען די ביימער, אנטי
קעגן דער זון שײַנען זייערע שטאמען, וו
בראָנזענע, און פון דער שאָטנדיקער זײַט זײַנען
זיי וי מיט טונקעלן סאמעט באדעקט... פונויבן.
פונונטן, פון אלע זײַטן איז אלץ פול מיט סויי
דעספולער באוועגונג, מיט קאָלערלײ קוילעס.
זיי רופן זיך איבער, װוי פון גרעזל צו גרעזל,
פון צװײַג צו צװײַג זאָלן זיי איבערגעבן א מין
שיפרירטן קאָד: פרעמדע... פרעמדע געקומען..
זיי זײַנען שוין בא די סאָסנעס.. באם אלטן
דעמב... צווישן די בערעזעס...
און מיר... מיר זײַנען אױסשפּירער... אף יע-
נער זײַט וואלד -- דער סוינע... וויפל זײַנען זיי
דאָרט? װאָס קלײַבן זיי זיך טאָן! אָט װעלן מיר
עס אױסשפּירן, געבן צו וויסן אונדזערע, און
עס וועט זיך אָנהייבן דער אָנגריף...
אינדערעמעסן איז עס געווען אן עקסקורסיע,
א געוויינלעכע עקסקורסיע אין וואלד. אונדז, א
פערטן קלאס, האָט געפירט אהין די לערערן פון
ביאָלאָגיע...
פּלוצעם האָט א פלייץ געטאָן א רעגן. מיט
דונערן, מיט בליצן.. אונדזער לערערן, -- זי
איינע האָט געהאט א רעגנמאנטל, -- האָט אים
צעשפּרײט, און ארום איר האָבן מיר אלע זיך
באהאלטן...
דער רעגן האָט אופגעהערט. מיט א פרייי
לעכן ליארעם האָבן מיר א לאָז געטאָן זיך
איבערן וואלד, און ער האָט געבלענדט, --אף
יעדער בלעטל, אף יעדן גרעזל--א ליכטיקער
טראָפּן... גיין און גיין האָט זיך געװאָלט, און
צום וואלד זאָל קיינמאָל קיין סאָף ניט נעמען..
מײַן גאנץ לעבן בין איך פארליבט אין וואלד,
אין פעלד, האָב ליב ארײַנפאלן זומער אונטער
א פּלוצעמדיקן רעגן... אָט די ליבע האָב איך
זיך געפלײַסט אײַנפלאנצן אין מײַנע קינדער,
אין די אייניקלעך. און גענומען האָט זיך עס
אלץ, מעגלעך פון יענער װײַטער עקסקורסיע..
און אָט: אזא אויצער ליגט פארבאָרגן אין
הארצן, און איך האָב פארגעסן וועגן אים... גע-
נוג אָבער געווען א קוק טאָן אף דער פריילעך-
קאָלירטער קינדער-צײַטונג, א לייען טאָן זי,
און אלץ האָט מיטאמאָל אופגעטויכט אין מיר
אזוי צאפּלדיק פריש, װי ערשט נעכטן זאָל עס
האָבן געשען... און נאָך א סאך לאנג פאר-
געסנס האָט אופגעלעבט אין זיקאָרן און האָט
מיך שוין ניט ארױסגעלאָזט פון זײַן ליכטיקן
קלעם...
-- עפּעס ביסטו הײַנט אזוי אופגעלייגט!--
האָט די פרוי צו מיר א זאָג געטאָן. -- שוין לאנג
דיך אזא ניט געזען.. מע קאָן מיינען, א גליק
האָט דיך געטראָפן?
-- יאָ, -- האָב איך געענטפערט, --א גליק.
;--16
-- װאָס זשע, אויב ס'איז ניט קיין סאָד?
-- ניין, ס'איז ניט קיין סאָד, -- און איך האָב
איר אָנגעװויזן אף דער קליינינקער צײַטונג.
-- זיך דערמאָנט, -- האָט די פרוי געזאָגט, --
ווען די באָבע איז א קאלע געווען..
-- ניין, -- האָב איך דערווידערט, --װוי דו
זעסט האנדלט זיך גראָד וועגן א צײַט, ווען די
באָבע האָט נאָך אפילע ניט געקלערט קיין קאלע
צו ווערן...
די פרוי האָט אויך גענומען די צײַטונג אין
האנט. דערנאָך האָט זי אָנגעטאָן די ברילן,
אין א היפּשער װײַלע ארום האָב איך א קוק
געטאָן אף איר און געזאָגט:
-- זע נאָר, דו לאָזסט, דאכט זיך, א טרער?
-- װאָס זשע, -- האָט זי געענטפערט, -- כ'בין
קיין פּיַאָנערקע ניט געוװוען?
אינגיכן איז געקומען צו לויפן אונדזער איי-
ניקל. אזוי קומט זי אלע מאָל -- אפגיך, קיינמאָל
האָט זי קיין צײַט ניט. שטענדיק ווארטן אף איר
כאווערטעס און וויכטיקע איניאָנים. זי לערנט
זיך אין פינפטן קלאס און איז א גרויסע אקטי-
וויסטקע אין שול.
דערזען אפן זשורנאליטישל די פּיָאָנערישע
צײַטונג, האָט זי מיטאמאָל זיך צעלאכט.
--- ווער פון אײַך, -- האָט זי געפרעגט, -- האָט
עס באשלאָסן אף דער עלטער וערן א פּיאָנער?
-- װאָס זשע לאכסטו, -- האָב איך געזאָגט, --
מיינסט, מיר מיט דער באָבען זײַנען קיין פֹּיֵאָ-
נערן ניט געווען?
-- איר -- פּיאָנערן?-- האָט דאָס איניקל
אויסגעשאָסן נאָך א גרעסערן געלעכטער.
פּונקט וי זי קאָן זיך ניט פאָרשטעלן, אז זי,
דאָס אייניקל אונדזערס, וועט זײַן אמאָל א באָ-
בע, אזוי איז איר שװער צו גלייבן, אז מיר
זײַנען אמאָל געווען פּיָאָנערן..
אָבער דער גאנצער טאָג יענער און דער אָװנט
זײַנען, װי שוין לאנג ניט ביז דעם, געווען פול
מיט א באזונדער מין געהויבענעם געמיט, מיט
פריידיקע דערמאָנונגען, מיט האָפּערדיקע רייד,
און שולדיק אין אלץ --דער טאָעס פון דער
בריוונטרעגערן.
א דאנק איר פאר דעם דאָזיקן טאָעס.
אין א נעפּלדיקן טאָג
דער טאָג איז געווען א קויטיקלעך-כמורנער,
א נעפּלדיקער. דער הימל --גרוי און נידעריק
אָנגעצויגן איבער דער ערד. אן אויסזען האָט ער
געהאט, דער הימל, וי ער זאָל די גאנצע צײַט
מיט זיך אליין זיך האלטן אין איין ייִשעוון--
מיט װאָס זאָל ער מעזאקע זײַן די ערד -- אראָפּי
שיטן אף איר א לעצטן שניי, אָדער פּרוּוון זי
א שווענק טאָן מיטן ערשטן רעגן?! פאר א שניי
איז שוין געווען שפּעטלעך, פאר א רעגן נאָך,
אפּאָנעם, פרי, איז ער געהאנגען, דער הימל, א
פארנעפּלט אומזיכערער, און ס'האָט געווייט פון
אים מיט פּריקרער קילקײַט.
אין איין אָרט, װווּ די נעפּלדיקע דעק איז גע-
ווען עטװאָס שיטערער, האָט שעמעוודיק אראָפּ-
געקוקט א בלאסלעך צעשװוּמענער פלעק -- די
זון. זי האָט, דאכט זיך, פון אונטער דער גרויער
דעק געװאָלט א געשריי טאָן: ,ווארט, אָט װעל
איך זיך דורכרײַסן און באװײַזן װאָס איך קען!"
נאָר אף דורכרײַסן זיך האָט איר קיין קויעך ניט
געקלעקט, און אָן איר איז דער טאָג פארבליבן
אײַנגעטונקען אין גרויען אומעט,
סאמויֵל יאקאָוולעװויטש האָט ניט ליב געהאט
אזעלכע טעג. אין אזעלכע טעג האָט שטארקער
וי ווען-ניט-איז געלאָזט זיך שפּירן דער טעמ-
פּער ווייטעק אין הארצן, און אלע גלידער זײַנען
געווען וי אָנגעגאָסן מיט בלײַ. פונדעסטוועגן
האָט ער אויך אין דעם טאָג ניט געבראָכן זײַן
רעגילעס זיך דורכצוגיין אין גאס.
צו זיבעציק האָט אים אויסגעפעלט נאָך עט-
לעכע יאָר און פאר קיין זאָקן האָט ער זיך ניט
געהאלטן. דאָך, באזונדערס די לעצטע פּאָר יאָר,
האָט ער מיטאמאָל דערפילט די עלטער --אָנ-
געהויבן גיך מיד װערן, ס'האָט געבראָכן דער
רוקן. זיך לאָזן אין א װײַטערן וועג, װי ער
פלעגט עס טאָן פריִער, האָט ער ניט ריזיקירט,
האָט סאמויַל יאקאָוולעװיש אויך דאָס מאָל גע-
מאכט זײַן געוויינלעכן שפּאציר איבער די נאָ-
ענטע עטלעכע גאסן.
אונטערוועגנס האָט ער ארײַנגעקוקט אין איין
קראָם, אין א צווייטער, גלאט אזוי זען, מיט
װאָס האנדלט מען גוטס. א שטיק וועג האָט ער
אופגעלייגט און ארײַן אין א ביכער-קראָם. דאָ
האָט ער ליב געהאט זיך א גריבל טאָן אין בו-
קיניסטישן אָפּטײל אוֹן אין געװען צופרידן,
אויב ער האָט אָנגעטראָפֿן אף עפּעס רעכטס.
דאָס מאָל האָט ער אויך דורכגעקוקט א היפּש
בינטל אלטע ביכער, זשורנאלן. ניט געפונען
פאר זיך גאָרניט, איז ער ארויס, איבערגעווארט,
ביז עס האָבן דורכגעיאָגט עטלעכע אװטאָמאָ-
בילן, אװטאָבוסן, און איז אריבער אף דער אנ-
דערער זײַט גאס. דאָ איז ער ארײַן אין א גרויסן
אוניווערמאג. דאָס אויג האָט אים פארכאפּט א
רעגנבויגנדיקע פילקאַליריקײַט פון מענערשע,
פרוייַשע, קינדערשע מאנטלען, אָנצוגן, שוכ-
ווארג. אין די יאָרן, ווען ער איז יינגער געווען,
האָט א קלער געטאָן סאמויַל יאקאָוולעוויטש,
17
איז ניט צו זען געווען ניט אזעלכע אוניווער-
מאגן, ניט אזא קאָלירן-פארפלייצונג אין זיי.
דאָס לעבן איז געווען דאן אָרעמער, גרויער,
נאַר -- מאָדנע ---אָט די גרױיקײַט האָט מען ניט
באמערקט, ניט געהאט קיין צײַט צו באמערקן
זי. דאָס לעבן האָט געשטראָמט אזוי האסטיק,
אזוי ברויזיק איז געווען די שטרעבונג צו טאָן,
בויען, שאפן, גויווער זײַן, גרייכן, אז בעמיילע
האָט דאָס לעבן ניט געקאָנט אויסזען ניט אָרעם,
ניט גרוֹי.
די גאס, מיט וועלכער סאמויַל יאקאָוולעװויטש
האָט זיך געלאָזט גיין, ווען ער איז ארויס פון
אוניווערמאג, האָט אויסגעזען װי א מין אי"
ליוסטראציע אף דער טעמע נעכטן און הײַנט.
פון איין זײַט האָט גרוי און װאָכעדיק זיך גע-
צויגן א לאנגע שורע אײנשטאָקיקע הילצערנע
שטיבער. פון דער אנדערער האָבן מיט העלער
יאָמטעװדיקײַט אין די גרויסע פענצטער, אין די
קאָלירטע באלקאָנען זיך געהויבן מאסיווע מויי
ערן. ס'האָט זיך געקאָנט דאכטן, --אלנפאלס,
אים האָט זיך אזוי געדאכט, ---אז די הילצערנע
שטיבער האלטן אין איין איבערשמועסן זיך מיט
די מויערן אנטקעגן, און אָן א מינדסטן סימען
פון האכנאָע, פארקערט, זיי האָבן וי מוסער גע-
זאָגט אָט די הויכע מױערן: ,נישקאָשע, איר
האָט ניט װאָס צו פארײַסן די נאָז! ווען ניט מיר,
װאָלט איר אויך ניט געווען".. אזוי האָט איין
זײַט גאס געטײַנעט צו דער אנדערער, ריכטי-
קער, אזוי האָט סאמויל יאקאָוולעװיטש געטי-
נעט פאר זיי ביידן. אים האָבן געפרייט די מוי-
ערן און אים איז א שאָד געװען די אלטע גע-
בליען. אין איינעם פון זיי האָט ער אליין אָפּגע-
לעבט א סאך יאָרן. אצינד װווינט ער אויך אין
א מויער אין א נײַעם מיקראָ-ראיאָן מיט א פּאָר
גאסן װײַטער פונדאנען. אהין. טאקע האָט ער
מיט זײַן באילשעווט ניט געײַלטן טראָט געלאָזט
זיך גיין.
באם ערשטן ראָג האָט אים דערווארט אן אומ-
געריכטע באגעגעניש. אנטקעגן איז אָנגעקומען
א באקאנטע פרוי. זי איז שוין װײַט ניט יונג
געווען, נאָר אין אויסזען, אין איר גאנצער האל-
טונג האָט זיך נאָך פארהיט אמאָליקער כיין. צי
עפשער האָט עס בלויז אים, סאמולל יאקאָוולע-
וויטשן, אזוי זיך אויסגעדאכט?
-- לאנג שוין אײַך ניט געזען, סאמויל יאי
קאָוולעװיטש, -- האָט אָפּשטעלנדיק זיך, געזאָגט
די פרוי.
-- איך אײַך -- דאָס זעלבע, -- האָט ער
געענטפערט.
-- װאָס איז דער כידעש, --האָט באמערקט
די פרוי, --- מע איז דאָך שוין אף פּענסיע, זיצט
מען מער אין שטוב.
-- איר זײַנט שוין דען אויך אף פּענסיע!--
האָט ער זיך פארכידעשט.
18
-- װאָס זשע, אף מיר איז עס נאָך ניט צו
זען?--- די פרוי האָט מיט אמאָליקן גלאנץ אין
די אויגן א לאך געטאָן.
-- ניט ענלעך,.--האָט ער מיט א שמייכל
געענטפערט און צוגעגעבן: -- דאכט זיך, עטעלע,
ערשט נעכטן...
עטעלע ---אזוי האָט מען די דאָזיקע פרוי גע-
רופן מײידלװײַז. מיט עכט מיידלשער צניעס, וי
זי זאָל זײַן טאקע נאָך יענע עטעלע, האָט זי
אראָפּגעלאָזט די אויגן,
-- אוי, ניט נעכטן, סאמױיַל יאקאָװולע-
וויטש... --- און צוגעגעבן מיט א זיפץ:--ניט
נעכטן, טײַערער...
ווען זיי האָבן זיך שוין געזעגנט און פאנאנ-
דערגעגאנגען, האָט סאמויַל יאקאָװלעװיטש,
פאָרזעצנדיק ניט געײַלט דעם וועג, ניט אופגע-
הערט צו טראכטן וועגן אָט דער עטעלע, וועגן
דעם, אז מיט א סאך יאָרן צוריק -- ער איז נאָך
דעמלט געווען יונג, און זי--נאָך ייַנגער,--
האָט צװוישן אים און איר זיך פארבונדן עטװאָס
אזוינס,. אז עס האָט שיר ניט געהאלטן בא א
כאסענע. נאָר ס'האָט זיך אָנגעהױבן די מילכאָ-
מע. ער איז אוועק אפן פראָנט, זי האָט ערגעץ
װײַט זיך עוואקויַרט. אומגעריכט האָבן זיי גע-
טראָפן זיך אין אָט דער שטאָט אין פיל יאָרן
ארום, ווען ביידע האָבן געהאט שוין מישפּאָכעס
מיט דערוואקסענע קינדער. זעלטן-ווען טרעפט
מען זיך צופעליק, װי אָט איצט, אין גאס, מע
טוט א קוק איינער דעם אנדערן אין די אויגן
און זיי בליצן אף א װײַלע אוף מיט א דערמאָ-
נונג וועגן דעם, װאָס איז, דאכט זיך, געווען
ערשט נעכטן... , אוי, ניט נעכטן?,--האָט א
זיפץ געטאָן די פרוי, און זי איז גערעכט, ניט
נעכטן...
א פּאָר קווארטאלן פאר זײַן הויז האָט סא-
מוֹיָל יאקאָוולעװויטש דערפילט א ברעכעניש אין
רוקן, ---אלע מאָל אזוי, ווען ער שפּאצירט לענ-
גער וי געוויינלעך, -- און ער האָט זיך געמוזט
צוזעצן. צום גליק איז ניט װײַט געווען אן אָפּי
שטעל פון אװטאָבוס און איינע קעגן דער אנ"
דערער זײַנען געשטאנען צוויי בענק.
דער דאָזיקער טייל שטאָט איז געווען װײַט-
לעך פון צענטער, קורסירט האַט דאַ בלויז איין-
איינציקער אװטאָבוס, וועלכער האָט זיך בא-
וויזן ניט אָפט, מענטשן זײַנען געווען װייניק
און ביידע בענק זײַנען געשטאנען פרײַ. אף
איינער פון זיי האָט סאמויַל יאקאָוולעיטש מיט
פארגעניגן זיך צוגעזעצט.
עס זאָל באקוועמער זײַן ארײַן און ארויסצו-
גיין פונעם אװטאָבוס, איז אפן אָפּשטעל א ניט
ברייטער לענגלעכער שטיק אספאלט געווען עט-
װאָס אונטערגעהויבן און שיין ארומגערינגלט
מיט ציגל. אף אָט דעם אונטערגעהויבענעם
שטיק אספאלט זײַנען געשטאנען די בענקי
עטװאָס אָפּגעעטעמט, דערפילט, אז די ברע-
כעניש אין רוקן הייבט אָן ביסלעכװוײַז אָפּגײן,
האָט סאמויל יאקאָוולעוויטש זיך ארומגעקוקט.
אפן אונטערגעהויבענעם אספאלט, א שפּאן צען
פון אים, האָט ער באמערקט, שפּילן קינדער אין
קלאסן. דײַטלעך, מיט קרײַד זײַנען געווען אָנ-
געצייכנט די קלאסן, און צוויי מיידעלעך האָבן,
לויט דער ריי, טאנצנדיק אף איין פוס, אריבער-
געװאָרפן א פּלאטשיק שטיינדל פון איין קלאס
אינעם אנדערן. פארנומען מיט זײַנע געדאנקען,
האָט ער צוערשט קיין אכט אף אָט דער שפּיל
ניט געלייגט. ער װאָלט אויך װײַטער ניט גע-
לייגט קיין אכט, ווען ניט א קליין ייַנגעלע דער-
בײַ. דאָס ייִנגעלע, נאָך גאָר א קליינינקס, א יאָר
צוויי, ניט מער, איז געווען אָנגעטאַן ,וי א
דערוואקסענער". א העל מאנטעלע מיט +פֹּאַ-
גאָנדלעך", מיט א פּאסיקל, און פון אונטערן
מאנטעלע האָבן ארויסגעקוקט לאנגע רויטע
הייזלעך. דאָס ייִנגעלע איז ניט אײַנגעשטאנען
אף קיין אָרט, האָט נאָר געװאָלט ארײַנשפּא-
נען--און טאקע ארײַנגעשפּאנט!--אין די
קלאסן און געשטערט די מיידעלעך שפּילן. האָט
מען אים געפּרוּװוט ארויסשטעלן, האָט ער גע-
מאכט הארצרײַסנדיקע גוואלדן... האָבן די מלי-
דעלעך זיך אן אייצע געגעבן: בייס איינע איז
געשפּרונגען מיטן שטיינדל, האָט די אנדערע
צוגעהאלטן דאָס יינגעלע און עפּעס אים ארײיַנ-
געשמועסט...
איינס פון די מיידעלעך איז געווען ניט קיין
שיינס -- צו הויך און גראָבלעך פאר איר על-
טער, מיט זומערישפּרענקעלעך אפן פּענעמל,
דערפאר דאָס אנדערע... אלץ האָט אראָפּגעזונ-
גען פון איר --- דאָס בלויע מאנטעלע, א דין
אײַנגעצויגנס אין דער טאליע, דאָס שנײי-װײַסע
פּוכיקע היטעלע, פון אונטער וועלכן עס האָבן
ארויסגעקוקט די גלאנציק-שווארצע צעפּלעך
מיט די װײַסע באנטן. א פארגעניגן געווען צו
זען, ווען דאָס מיידעלע איז געשפּרונגען מיטן
רוקן צו סאמויל יאקאָוולעוויטשן, װי עס טאנצן
אונטער אירע צעפּלעך מיט אָט די באנטן. און
ווען זי איז געשפּרונגען מיטן פּאָנעם צו אים,
האָט ער ניט געקאָנט אָפּרײַסן דעם בליק פון
אירע איידל געצייכנטע ברעמעלעך, ליפּעלעך--
אלץ איז פול געװען אין איר מיט כיין. די
אויגן -- גרויסע, שווארצע, האָבן שוין איצט
געשטראלט מיט א פארבאָרגענעם צויבער..
;סארא שײנהלײַט עס װעט אויסוואקסן"---האָט
קוקנדיק אפן מיידעלע, געטראכט סאמויַל יא-
קאָװולעװיטש. אזוי איז עס שוין-- שײנקײַט
ציט צו, פילט אָן מיט פרייד -- אפּאָנעם, צוליב
דעם טאקע ווערט זי באשאפן...
די ברעכעניש אין רוקן איז קימאט אדורך,
ער װאָלט זיך געקאָנט שוין אופהייבן און
אוועקגיין, נאָר--א מאָדנע זאך --אים האָט
פארכאפּט די שפּיל פון די קינדער. זיך אליין
האָט ער מיטאמאָל דערזען נאָך גאָר א שנעק,
װוי ער שפּרינגט אָט אזוי איבער פּונקט אזעלכע
קלאסן. קיינער פון די פארבײַגייער, װאָס האָבן
געזען זיצן אף דער באנק אָט דעם עלטערן
מענטשן מיטן עטװאָס געהויקערטן רוקן, װאָלט
זיך ניט אָנגעשטױסן, אז אינװייניק אין אים
טאנצט איצט א קליין ייִנגל, פלינק אריבער-
ווארפנדיק א שטיינדל מיט איין פוס... אים האָט
אפילע ביז גאָר פארװאָלט זיך אָט באלד, שוין,
די רעגע, אופהייבן זיך און אװועקשפּרינגען צו-
זאמען מיט די מיידעלעך...
דאָס ייַנגעלע (א ברודערל פונעם ניט שיינעם
מיידעלע, װי סאמויַל יאקאָװלעוויטשן איז אינ-
גיכן קלאָר געװאָרן), האָט באם ראנד פון טראָ-
טואר געפונען פאר זיך א טועכץ, און ביידע
עלטערע קינדער האָבן אומגעשטערט און מיט
גרויס פארגעניגן פאָרגעזעצט זײיער שפּיל. ,
פארװאָס הייבט ער זיך ניט אוף, גייט ניט
אװעק! -- האָט סאמויל יאקאָוולעוויטש געפרעגט
בא זיך אליין. אין דער היים באומרויקט מען
זיך שוין געוויס --װוּ איז ער אף לאנג אזי
פארפאלן געװאָרן? און דאָך האָט ער פון דער
באנק זיך ניט אופגעהויבן, געזעסן, װי א צו"
געשמידטער צו איר, און מיטאמאָל האָט ער
דערפילט: עפּעס קימערט אים דאָ. װאָס! צוי
ערשט װאָלט ער אליין עס ניט געקאָנט דער-
קלערן, דערנאָך איז צו אים דערגאנגען.. אָט
זיצט ער אף דער דאָזיקער באנק, זיצט שוין
לאנג, עטלעכע שפּאן פון אים שפּילן צוויי מיי-
דעלעך. און קיין איינע פון זיי האָט נאָך אף
אים זיך ניט אומגעקוקט.. ,נו, איז װאָס,.--
האָט ער אליין בא זיך געפרעגט, -- װאָס עפּעס
דארפן זיי אף אים זיך אומקוקן!? זי זײַנען
ארײַנגעטאָן אין זייער שפּיל און באמערקן גאָר-
ניט ארום זיך. און דאָך האָט עס אים געקי-
מערט... געשטאנען א פּוסטע באנק, עמעצער
האָט אף איר זיך צוגעזעצט. װוי טוט מען ניט
א קוק -- װער? גיײיענדיק אהער, -- האָט װײַטער
געטראכט סאמויל יאקאָװולעוויטש, -- האָט ער
זיך באגעגנט מיט דער עלטערער פרוי, וועלכע
האָט נאָך אין זײַנע אויגן ניט אָנגעװוירן איר
אמאָליקן כיין. אמאָל האָט מען זי גערופן עטע-
לע, און אים האָט זיך אויסגעוויזן, אז דאָס איז
געווען ערשט נעכטן. מיט א זיפץ האָט זי אים
א זאָג געטאָן: , ניין, ניט נעכטן"... אָט די פרוי
איז זײַן פארגאנגענהײַט, וועלכע װועט זיך שוין
מער צו אים ניט אומקערן. און אָט די מיידע-
לעך, װאָס זײַנען דאָ אזוי פארכאפּט מיט זייער
שפּיל! זיי זײַנען -- די צוקונפט. א נײַער דאָר...
איז װאָס זשע באקומט זיך עס?! -- האָט ער מיט
א געפיל פון פארלוירנקייט געקלערט.--די
פארגאנגענהלײַט איז אוועק. און די צוקונפט? די
19
צוקונפט וויל פון אים ניט וויסן? וויל זיך אפילע
ניט אומקוקן אף אים?
איז ער געזעסן, װי א צוגעשמידטער צו דער
באנק, ניט אראָפּגעלאָזט דאָס אויג פון די מיי-
דעלעך, און ס'האָט אים פארדראָסן. שטארק
פארדראָסן. סטײַטש, -- האָט ער געטראכט,--
ס'זיצט א מענטש. א מענטש האָט דורכגעמאכט
א לעבן, געווען אף צוויי מילכאָמעס, טויזנט
מאָל געקוקט דעם טוט אין די אויגן. לעבן גע-
בליבן, ניט װײיניק אופגעטאָן פארן לעבן נוצי
לעכס. אין טישקעסטל בא אים אין א היפּשן
שאכטל ליגן אָרדענס, מעדאלן. ער איז א טאטע
פון קינדער, א זיידע. און אָט זיצט ער אף א
באנק, צוויי מיידעלעך שפּילן דערבײַ און קוקן
זיך אף אים ניט אום, וי ער זאָל זײַן א פּוסט
אָרט. אָט װעט ער זיך אופהייבן, אוועקגיין, און
זיי װעלן אפילע ניט וויסן, אז ער איז דאָ גע-
זעסן...
אָט די מיידעלעך, ---האָט דורכגעבליצט אין
אים א געדאנק, -- זי װעלן דאָך שוין לעבן אין
א נײַעם יאָרהונדערט... יאָ, אינעם קומענדיקן
יאָרהונדערט, װאָס װעט אָנהייבן מיט זיך א
נײַעם יאָרטױזנט... פאר אים איז דער וועג אהין,
װײַזט אויס, שוין אָפּגעפרעגט.. און זיי! זיי
וועלן א שפּרונג טאָן פון דעם יאָרהונדערט אין
יענעם פּונקט אזוי פּאָשעט און פּראָסט, װוי זיי
שפּרינגען דאָ איצט אריבער פון איין מיט קרײַד
אָנגעצײיכנטן קלאס אינעם אנדערן.. און ער?
אים האָט זיך זייער געװאָלט, אז כאָטש עפּעס
פון אים, פון זײַן לעבן זאָל צוזאמען מיט זי
אויך אריבער אהין, אין יענער פאר אים שוין
פארשפּראָכענער צליט..
איין אװוטאָבוס איז דורכגעגאנגען, א צויי-
טער. סאמויל יאקאָוולעוויטש איז אלץ נאָך גע-
זעסן אף דער באנק, אף עפּעס געווארט.
באפרײַענדיק דאָס אָרט פאר איר כאווערטע
(ס'איז געווען יענערס ריי צו שפּרינגען מיטן
שטיינדל), האָט דאָס שיינע מיידעלע פּלוצעם
אָנגעשטעלט אף אים איר בליק. ס'האָט אויסגע-
זען, װי מיט אָט דעם בליק אירן זאָל זי אומגע-
ריכט זיך האָבן אָנגעשטױסן אף אים. א גאנצע
רעגע, און עפשער מער, האָבן אירע גרויסע
שווארצע אויגן מיט קינדערשן נײַגער אים אײַנ-
געזאפּט אין זיך. א שטיל שמייכעלע האָט דער-
בײַ געפלאטערט בא די וינקלען פון אירע
ליפּן... אין דער קורצער רעגע בייס דאָס מיי"י
דעלע האָט אף אים געקוקט, האָט סאמויל יא"
קאָוולעװויטש מיטאמאָל דערפילט א שטויס אין
הארצן. ס'האָט גענומען קלאפּן שטארק, שטארק.
וי גאָר אמאָל, ווען עס איז נאָך יונג און גע-
זונט געווען... אליין די צוקונפט האָט מיטן מיי-
דעלעס אויגן אף אים געקוקט.. אליין די צו"
קונפט האָט אים געשאָנקען איר װײַטן שמייכל...
סאמויל יאקאָוולעװויטש האָט זיך אופגעהויבן
און איז פּאמעלעך אוועקגעגאנגען.
ביידע מיידעלעך זײַנען לאנג נאָך געװען
פארטאָן אין זייער שפּיל...
אין פענצטער אנטקעגן
1
געווען א צײַט, ווען אף ארכיטעקטור האָט
מען איבעריקנס קיין אכט ניט געלייגט. עס זלי-
נען געוואקסן קווארטאלן, גאסן,. שטעט גאנצע,
וי צוויי טראָפּן וואסער ענלעכע איינס אפן אנ-
דערן. דערנאָך האָט מען גענומען די זאך צו"
ביסלעך פאריכטן. איין מויער האָט מען געבויט
א העכערן, דעם אנדערן--א נידעריקערן, איי-
נעם געשטעלט אין דער לענג, דעם צווייטן--
אין דער ברייט. אף איינעם שטעקן די באלקאָ-
נען פון אויסן, באם אנדערן זײַנען זיי ארײַנגע-
צויגן אינװייניק. מע האָט זיך שוין דערטראכט
אפילע צו בויען מויערן, װאָס שטייען קלילעכ-
דיק און קרום-קײַלעכדיק, און װוער ווייסט, צו
װאָס נאָך מע װעט זיך דערטראכטן.
דער מיקראָ-ראיאָן, װווּ איך וווין, איז אופגע-
קומען אין יענע יאָרן, װען מע האָט אין קיין
ארכיטעקטור-פּראָבלעמען, װי געזאָגט, איבע-
ריקנס זיך ניט ארײַנגעטאָן. געזאָרגט וװעגן
איינס -- װאָס גיכער שטילן דעם הונגער אף
20
װוינונגען -- און געבויט אָן קונצן. אוועקגע-
שטעלט באנאנד דרײַ הונדערטדירעדיקע--
גרויסע פינפגאָרנדיקע קאסטנס, -- און גאָר. עס
זאָל זיך געפינען עפּעס א ריז, א מין נײַער הו"
ליווער, װאָלט ער זיי געקאָנט אָנעמען פאר די
אנטענעס און פּראָסט-פּאָשעט אװעקגעטראָגן
מיט זיך...
זאָגן, אז עס פארשאפט פארגעניגן אף אָט די
קאסטנס צו קוקן, קאָן מען ניט. נאָר אויב איר
ווילט דעם עמעס, -- גייט עס מיר ניט אָן. אין
די אָװנטן, ווען די קאָנטורן פון אָט די קאסטנס
זינקען אײַן אין כאשכעס און זיי אליין װוערן
באהעלט מיט צענדליקער ליכטיקע פענצטער,
פארגעס איך אין דער פּרימיטיווער ארכיטעק-
טור און עס פרייט מיך צו קוקן אף אָט די פענ-
צטער און וויסן, אז הינטער יעדן איינעם פון זיי
גייט א באזונדער לעבן, װאָס מיט עפּעס איז עס
יאָ ענלעך, און מיט עפּעס --ניט אף די אנדערע.
אין איין פענצטער פינקלט א קרישטאָלענע
ליוסטרע. אין א צווייטן שטראָמט פון אונטער
אן אבאזשור א רולק-גרינבלעכע שײַן. נאָך אין
איין פענצטער לײַכט א לענגלעכער ליומיניס-
צענץ-לאָמפּ מיט באטאָגיקער בלענדיקײַט.
פארשיידענע מינים שײַן. יעדעס לעבן האָט
זײַן שײַן.
ליב האָב איך צו קוקן אף אָט די טונקעלע
מויערן אין א שפּעטער שאָ, ווען די פענצטער,
איינס נאָכן אנדערן, נעמען זיך אויסלעשן און
אין דער פינצטערניש בלײַבן הענגען, װוי אליין
פון זיך, אינדערלופטן צו עטלעכע ליכטיקע
פענצטער... אויך זיי לעשן זיך ביסלעכװײַז
אויס, און אָט בלײַבט לויכטן ערגעץ פונויבן,
אין דער מיט, אפן פינפטן שטאָק, אן איין-אייג-
ציק פענצטער... א גאנצע נאכט לעשט זיך שוין
אָט דאָס פענצטער ניט אויס. עפשער א כוילע?
מעגלעך, א קינד איז דאָרט קראנק, ווער ווייסט?
צוליב עפּעס לויכט דאָך אָט דאָס איין-איינציקע
פענצטער אזש ביזן גרויען פארטאָג...
איך וװווין אינעם פערטן מױיער, וועלכער
שטייט קווער צו די אנטקעגנדיקע דרל. פון
מײַן קיךיפענצטער זע איך די עקסטע צויי
מויערן פון רעכטס און פון לינקס אין דער גאנ-
צער לענג פון די איינפאכע פאסאדן מיט אלע
זייערע ארײַנגאנג-טירן. דער דריטער, דער
מיטלסטער מויער, איז געװענדט צו מיר מיט
זײַן שמאָלער זײַט. אָט די זײַט איז צעטיילט אף
צוויי גלײַכע טיילן, אין יעדן, איינע איבער דער
אנדערער -- פינף לאָדזשיעס. אינדערפרי, בא-
טאָג און אין אָװנט איז צו זען דאָס לעבן פון
צען מישפּאָכעס מיט זייער האָב און גוטס -- מיט
די קאָלירטע טעפּיכער, װאָס מע הענגט ארויס
דורכלופטערן, מיטן שניי-ווייסן גרעט, װאָס
טריקנט זיך, מיט די עלטערע לײַט, װאָס זעצן
זיך צו כאפּן פרישע לופט, מיטן קליינווארג,
װאָס גייט ארויס מיט א שפּיגעלע און צילעוועט
פלינקע זוןדהעזעלעך אף די אנטקעגנדיקע באל-
קאָנען...
אייניקע פון די, װאָס װוינען אין אָט דעם
מויער אנטקעגן, זײַנען מיר באקאנט, אנדערע
ניט. פאראן אזעלכע, װאָס כ'ווייס וועגן זיי גאָר-
ניט, כאָטש מע טרעפט זיך אין הויף, אין נאָ-
ענטן מאגאזין. אזוי, אשטייגער; האָב איך גאָר-
ניט געװוּסְט וועגן דער מישפּאָכע, װאָס איר
געהערט די לאָדזשלע אנטקעגן אפן ערשטן
שטאָק פון רעכטס. איך האָב בלויז באמערקט,
אז דער באלעבאָס פון אָט דער דירע, ניט קיין
הויכער פעסט געפּאקטער מאנצבל מיט א גוט-
מוטיקן אויסזען אפן טונקעלן פּאָנעם, האָט ליב
אָפּט שטיין און רייכערן אין זײַן לאָדזשלע. ער
קאָן אזוי אָפּשטײן א שאָ און צוויי, און ס'ווערט
איִם ניט לאנגװײַליק. אמאָל שטעלט זיך צו אים
צו ניט קיין הויך פולבלעך װײַבל -- זײַן פרוי.
אין אָװונט, ווען אין צימער, װאָס גייט ארויס צו
דער לאָדזשיע, צינדט מען אָן שײַן און מע זעט
גוט, װאָס דאָרט טוט זיך, קאָן מען אויך בא-
מערקן א קליינינקע, א קײַלעכדיקע, וי א קנלי-
לעכל בײַװל, אלטיטשקע מיט װײַסע, אין א
קליין קובלעקל פארנומענע האָר, --אפּאָנעם,
זײַנע אָדער איר מאמע. אין דרויסן און אפילע
אין דער לאָדזשיע זעט מען זי זעלטן,
עס פלעגט אויך טרעפן, אז צום באלעבאָס פון
דער לאָדזשיע שטעלט זיך צו א יונגער, זייער
אן ענלעכער אף אים באָכער אין א מײַקע, אָדער
גאָר ביז העלפט נאקעט, מיט א ברייטער זוניק
אָפּגעברױנטער ברוסט אין היפּשע מוסקולן, --
א זון געוויס. שפּעטער איז ערגעץ דער באָכער
אף א לאנגער צײַט ניט געװאָרן.
2
דאָ ניט לאנג האָב איך זיך צערעדט מיט מלי-
נעם א באקאנטן, וועלכער וווינט אויך אינעם
מויער אנטקעגן, און ער האָט מיר דערציילט
די געשיכטע פון דער מישפּאָכע, צו וועלכער
עס געהערט אפן ערשטן שטאָק די לאָדזשלע פון
רעכטס. עס האָט זיך ארויסגעוויזן, אז די גע-
שיכטע פון אָט דער מישפּאָכע איז גאָר ניט אזא
פּאָשעטע, װוי עס קאָן פון א זײַט זיך דאכטן,
דער באלעבאָס פון דער דירע איז אן אלטער
טוישעוו אין שטאָט. ער פירט אָן מיט א ברי-
גאדע אין איינעם פון די היגע בוייטרעסטן, די
פרוי זײַנע האָט אויך אמאָל אָנגעהויבן אף א
בויוּנג, א מוליערן געווען, -- טאקע דאן איז מען
זיך צונויפגעגאנגען, -- דערנאָך האָט זי פארעג-
דיקט בוכהאלטעריע-קורסן און ארבעט איצט אין
קאָנטאָר פונעם בוי-טרעסט. די אלטיטשקע איז
אירע, דעם װײַבס מוטער. בייס דער מילכאָמע
האָט זי מיט ניסים, -- שוין פון א גרוב ארויס, --
זיך געראטעוועט פון די דײַטשן, וועלכע האָבן
אומגעבראכט אין געטאָ אלע אירע אייגענע, און
נאָך דער מילכאָמע זיך דערקליבן צו דער אייג-
ציק לעבנגעבליבענער טאָכטער קיין ביראָביד-
זשאן. דאָ האָט זי אליין -- די טאָכטער און דער
איידעם ארבעטן דאָך --אױיסגעכאָװעט זייער
בעניאָכידל.
זיאמעלע איז געווען א טײַער קינד. געוואקסן
א שיינער, א קרעפטיקער, גוט זיך געלערנט.
פון קלאס אין קלאס איז ער אריבערגעגאנגען
מיט לויב-יגראמאָטעס. אזוי אָבער איז עס גע-
גאנגען ביזן פינפטן קלאס. , דערנאָך, --זאָגט
די באָבע, -- האָט מען אים וי אונטערגעביטן",
די עלטערן האָט מען אָנגעהויבן אָפּט ארויסרופן
אין שול. האָבן זיי זיך גענומען צום זונעלע מיט
גוטן, -- געקויפט אים א װעלאָסיפּעד, א פאָטאָ-
אפּאראט, -- האָט ניט געהאָלפן. האָט מען זיך
גענומען מיט שלעכטן, --דער טאטע האָט א
פּאָר מאָל אראָפּגעכאפּט צו אים דעם רימען, --
האָט עס אויך ניט געהאָלפן. מיט צאָרעס האָט
זיאמע דערצויגן צום אכטן קלאס און געמאָלדן;
21
אויס, מער לערנען װויל ער ניט. ער וויל אר-
בעטן, און ביכלאל געפעלט אים גאָר צו זײַן א
שטאנגיסט. ער האָט טאקע באזוכט א יוגנטלע-
כע סעקציע פון שװוערער אטלעטיק, און דאָ איז
בא אים אלץ געגאנגען גוט.
פּאװאָליע איז אונטערגעקומען די צײַט פון
פּריזיוו. זאָל ער גיין דינען, -- האָבן די עלטערן
געטראכט, -- די ארמיי װעט פון אים מאכן א
לײַט. און זיי האָבן זיך ניט אָפּגענארט. פון אר-
מיי האָט זיאמע זיי געשריבן גוטע בריוו: מע
האלט פון אים, עס דינט זיך אים גוט, ער פאר-
נעמט זיך אויך װײַטער מיט דער שטאנגע און
האָט שוין ארײַנגעכאפּט א פּאָר פּריזן אף אר-
מייישע פארמעסטונגען. האָבן טאטע-מאמע זיך
בארויקט. די ארמיי װעט טאקע מאכן פון זייער
זון א מענטש, ארױיסשלאָגן די נארישקײַטן פון
קאָפּ. װוען ער װעט זיך אומקערן, װעלן זי
פּױעלן בא אים, ער זאָל פארענדיקן דעם נײַנטן
און צענטן קלאס אין אָװנט-שול, אָנקומען אין
אינסטיטוט. דערנאָך װעט ער מיט מאזל כאסע-
נע האָבן.
עס זײַנען דורכגעלאָפן צוויי יאָר, און זיאמע
האָט זיך אומגעקערט. ער איז געװאָרן נאָך
קרעפטיקער, מענערישער, באדאכטער. װאָס
קלײַבט ער זיך טאָן! פארשטייט זיך, ארבעטן.
װוּ? אין ארמיי איז ער געווען א שאָפער, װעט
ער דאָ אויך זײַן. און נאָך? ער װעט זיך פאר-
נעמען מיט דער שטאנגע. ער האָט שוין א ראז-
ריאד און קאָן וערן טשעמפּיאָן פון שטאָט, און
עפשער נאָך העכער. נו, און לערנען? די שטאנ-
גע פאָדערט ניט דאפקע קיין הויכע בילדונג.
אפן אנדערן טאָג נאָך זײַן קומען האָט זיאמע
אנטפּלעקט פאר די עלטערן א סאָד: ער האָט
שוין א מיידל און קלײַבט זיך כאסענע האָבן.
-- אזוי גיך? -- האָבן די עלטערן זיך פארכי-
דעשט.
-- װאָס זשע? -- האָט געענטפערט זיאמע, --
צוליב דעם איז אוואדע ניט קיין כיִעוו צו ענ-
דיקן פריַער אן אינסטיטוט.
-- זי איז פון אונדזער שטאָט!-- האָבן זיך
אָנגעפרעגט טאטע-מאמע.
א ניין.
--- פונוואנען זשע?
-- פון יענעם אָרט, װוּ כ'האָב געדינט.
--- שוין לאנג קענט איר זיך?
-- א האלב יאָר.
-- װוּ איז זי איצט?
--- ניט װײַט, -- האָט זיאמע געזאָגט און דער-
ציילט, אז זי איז געקומען מיט אים.
-- װאָס הייסט? -- האָבן די עלטערן זיך נאָך
מער פארכידעשט.
-- װאָס זשע?--האָט ער געענטפערט און
װײַטער דערציילט, אז גלײַך גיין צו אים האָט
22
זי ניט געװאָלט, האָט ער זי דערװײַל באשטאט
בא א כאווער, נאָר ער װועט זי ברענגען.
און זיאמע האָט זי געבראכט.
מע האָט געמאכט וועטשערע, צוביסלעך אויס-
געטרונקען, נאָר באם טיש איז געווען מאָדנע
שטיל. אלע האָבן געשוויגן. דוסיע, -- אזוי האָט
מען גערופן דאָס דארלעכע מיידל מיט די לאנ-
גע פלאקס-װײַסע האָר, --- איז געזעסן, װי אף
שפּילקעס, און שיר ניט מיט טרערן אין די אויגן
געקוקט אף זיאמען: , לאָמיר גיכער פונדאנען
אנטלויפן!..* נאָר זיאמע האָט גאָר קיין שלעכטס
ניט געזען. פארקערט, ער איז געװען גליקי
לעך---גליקלעך, װאָס ער איז אין דער היים,
װאָס דוסיע איז מיט אים, און ער איז זיכער
געווען, אז אלע ארום אים זײַנען אויך גליק-
לעך. וי קאָן דען זײַן אנדערש?
די מאמע איז נאָך עפּעס אוועק אין קיך, איז
ער איר נאָכגעגאנגען.
-- נו, װוי?
-- װאָס װי?
-- וי איז דיר געפעלן דאָס מיידל? איאָ, זי
איז א װוילע?
די מאמע האָט אף אים א קוק געטאָן און גאָר-
ניט געענטפערט,
אינמיטן דער װעטשערע איז דער טאטע
ארויס אין דער לאָדזשיע פארייכערן. דער זון --
נאָך אים.
-- וי איז דיר געפעלן דאָס מיידל?
דער טאטע האָט ניט געענטפערט. ער האָט
נאָר א קוק געטאָן אף אים מיט אזא בליק, װי
אמאָל, ווען ער פלעגט װעלן אראָפּכאפּן צו אים
דעם רימען.
נאָר זיאמע האָט פון דעם אלעם קיין וועזן
ניט געמאכט. ער האָט פּאָשעט גאָרניט געװאָלט
פארשטיין, ביז דוסיע האָט שפּעטער א ביסל ניט
ארױיסגעשלעפּט אים זיך דורכשפּאצירן און האָט
אים דאָ אין הויף, אונטער די יונגע ביימלעך
שטייענדיק, ניט געגעבן צו פארשטיין.
-- זעסט דען ניט, -- האָט זי מיט טרערן אין
די אויגן געזאָגט, -- אז מע איז ניט צופרידן?
--- ווער איז ניט צופרידן?
-- די דײַניקע. אלע.
-- מיט װאָס?
-- מיט מיר, מיט דיר, מיט אלץ.
-- עס דאכט זיך דיר אויס.
-- מיר דאכט זיך ניט, -- האָט דוסיע געענט-
פערט און געמאָלדן, אז אין שטוב צו זיי קערט
זי מער זיך ניט אום. ערשט איצט איז זיאמען
ארײַן אין דער נאָז דאָס שװײַגן פון טאטע-מא-
מע און פון דער באָבע.
-- נו, גוט, -- האָט ער געענטפערט, -- קום,
ועסטו בא אונדז איבערנעכטיקן, װײַל סאיז
שוין שפּעט, און מאָרגן װעלן מיר זען.
אף מאָרגן, ווען דוסיע איז נאָך געשלאָפן,
האָט מען ארײַנגערופן זיאמען אין קיך און גע-
נומען אים אפן צימבל,
ערשטנס, װאָס פאר א כאסענע: ער איז ערשט
געקומען פון ארמיי, ער דארף זיך נאָך לערנען,
ארבעטן, ווערן א מענטש, װאָס איז די אײַלע-
ניש?
צווייטנס, זי איז דאָך נאָך א קינד, קוים אכצן
אלט געװאָרן. זי האָט שוין פארענדיקט, זאָגט
ער, א קולינאריע-טעכניקום? טאקע א גרויסער
ייִכעס...
אלץ אויסגעהערט, האָט זיאמע שטיל געזאָגט:
-- מיט דוסיען װעט איר מיך ניט שיידן.
-- האָסטו מער ניט װאָס צו טאָן בא אונדז
אין שטוב!
געזאָגט האָט עס די מאמע.
דער טאטע האָט געשויגן.
די באָבע אויך.
זיאמע איז ארײַן אין צימער, װוּ דוסיע איז
געשלאָפן. זי איז שוין לאנג געווען אוף, געזעסן
אין איינע ציטערניש, געפילט, װאָס אין שטוב
טוט זיך.
-- קום!---האָט ער זי אָנגענומען פאר א
האנט,
און זײי. זײַנען אוועק.
3
אוועק זײַנען זיי צו זיאמעס כאווער, װאָס בא
אים אין שטוב איז דוסיע געשלאָפן די ערשטע
נאכט. יענער האָט געדינט מיט זיאמען אין איין
טייל און מיט אים צוזאמען זיך דעמאָביליזירט,
געװווינט האָט ער בא זײַנע עלטערן, װאָס אין
עק שטאָט האָבן זיי געהאט אן אייגן הויז מיט
א סעדל און א גאָרטן דערבײי. איגאָרס עלטערן,
ביידע שוין אף פּענסיע, האָבן געזאָגט, אז ביז
װאָס-װען, קאָנען זיאמע מיט דוסיען בלײַבן בא
זיי. די עלטערע קינדער האָט מען שוין אויסגע-
געבן, איגאָר האָט נאָך זײַן פּאָר ניט אָפּגעזוכט,
און די שטוב איז א געראמע.
די יונגע האָבן דערלאנגט א מעלדונג אין
זאגס און אין א כוידעש ארום זיך צעשריבן.
די עלטערן האָט זיאמע ניט צו וויסן געגעבן.
קיין כאסענע האָט מען ניט געפּראװעט. פֹּאַי
שעט, בא איגאָרס עלטערן אין שטוב האָט זיך
צונויפגענומען א ניט גרויסער אוילעם, א פּאָר
מאַל האָט מען אויסגערופן ,גאָרקאָ!", די יונגע
האָבן זיך צעקושט און --מע האָט אָנגעהויבן
לעבן. זיאמע איז אָנגעקומען ארבעטן אף אן
אווטאָ-אונטערנעמונג, דוסיע -- אין א גאָרקיך,
ביידן האָט מען צוגעזאָגט, אז מיט דער צײַט
קאָנען זיי אויסרעכענען אף באקומען א דירע.
צו נײַן כאדאָשים איז באם יונגן פּאָרפאָלק
געבוירן געװאָרן א קינד --- א ייִנגל.
אויך וועגן דעם האָט זיאמע די עלטערן--
קיין װאָרט. זיי האָבן אים פון שטוב ארויסגע-
טריבן -- פארגעסן, וי זיי זײַנען זיך מיט אים
באגאנגען האָט ער ניט געקאָנט.
און די עלטערן? די ערשטע צײַט האָט מען
זיך געמאכט הארץ, געהאלטן אין איין ריידן און
איבעריידן מיקויעך דעם, װאָס פאר א פּאָטע-
פאלנאָסט זייער בענאָק האָט אָפּגעטאָן. נא דיר
א כאסענע! נאָך דער מאמעס מילך ניט אָפּגע-
קילט... און װאָס הייסט -- ניט פרעגן בא טאטע-
מאמע, ניט קיין אייצע האלטן זיך! געקומען
און --נא דיר!.
מיט דער צײַט אָבער האָבן זיך אויסגעלאָזט
אָט די רייד, אָנשטאָט זיי האָט אין שטוב זיך
באזעצט אן אומרויַקע שװײַגעניש: גערעכט, ניט
גערעכט, אָבער פאָרט אן אייגן קינד, אייןיאיינ-
ציקער, מער האָבן זיי ניט. צוויי יאָר זיך ניט
געזען, ער האָט געדינט. ניט באוויזן אהיים קו-
מען, האָבן זיי אים -- אייגן בלוט און פלייש --
פון שטוב ארויסגעטריבן... און עפשער האָבן זי
גאָר ניט געדארפט האנדלען אזוי, װוי זיי האָבן
געהאנדלט?
מיט די דאָזיקע געדאנקען האָט מען איינס
מיטן אנדערן זיך ניט געטיילט. מיט שװײַגנדיקן
ווייטעק האָט יעדערער זיי געטראָגן אין זיך און
מוירע געהאט ארויסברענגען פארן מויל. ניט צו
דערקענען איז געװאָרן די היימלעכע גוט צו-
נויפגעלעבטע מישפּאָכע. װוי מיט גרויען שפּיג-
וועבס האָט א שטומע מאָרעשכוירע פארוועבט
װווּ א ווינקל אין שטוב. שװײַגנדיק האָט יעדער
איינער געפילט זײַן שולד --דער פאָטער, די
מוטער, די באָבע. װאָס איז, -- האָט איצט יע-
דערער פון זי געטראכט,--זיאמע איז דאָך
שוין ניט קיין ייִנגעלע. דאָס זײַנען זיי געװווינט
צו קוקן אף אים, װי אף א קינד. נאָר ער איז
דאָך שוין אן אויסגעדינטער סאָלדאט! ער האָט,
נישקאָשע, רעכט אליין צו באשטימען ווער איז
אים ליב. אין אזעלכע זאכן זײַנען ניט שײַעך
ניט קיין טאטע, ניט קיין מאמע, און קיין באָבע
אוואדע ניט... װאָס זשע איז מען אזוי באפאלן
די קינדער? און װאָס הייסט -- ארױיסטרײַבן פון
שטוב?
אזי האָט יעדערער אין זיך געטראכט,
האלטנדיק זיך פארן שולדיקן און פּײַניקנדיק
זיך מיט דער דאָזיקער שולד. פלעגט מען אָבער
פארפירן א שמועס, האָט זיך אלע מאָל באקו-
מען אזוי, אז באשולדיקט האָט מען נִיט זיך,
נאָר איינער דעם אנדערן.
-- דאָס האָסטו געזאָגט: , האָסטו מער ניט
װאָס צו טאָן בא אונדז אין שטוב", -- האָט דער
טאטע פאָרגעװאָרפן דער מוטער,
-- נו, האָב איך געזאָגט, --- האָט זי אָפּנעענט-
פערט, -- און דו?! װווּ ביסטו געװוען? כײַ װאָלסטו
אים צוגעהאלטן...
-- ניט אזוי האָט מען געדארפט טאָן, ניט
אזוי, -- האָט געמורמלט די באָבע.
23
-- איר, שוויגער, האָט דאָך אויך געשויגן,
צו װאָס זשע איצט אײַערע רייד?--איז אף
איר אָנגעפאלן דער איידעם.
יאָ, אלע זײַנען שולדיק געווען, יעדערער בא-
זונדער האָט עס געפילט, נאָר איינער פארן אנ-
דערן זיך מוידע זײַן, ---ניט.
צו זיי איז דערגאנגען, אז דער זון לעבט בא
זײַן כאווערס עלטערן, אז מע האָט דאָרט גע-
פּראװועט א שטילע כאסענע, א כאסענע אָן זיי,
אָן טאטע-מאמע. אפסנײַ האָט זיך צעשפּילט
דער פארדראָס אפן װידערשפּעניקן זון.--
סטײַטש, אָנטאָן אזא ביזאָיען...
די מאָרעשכױירע אין שטוב איז מיט יעדן טאָג
געװאָרן גרעסער, גרעסער די אָנגעשטױסנקײַט
פון איינעם אפן אנדערן. די מאמע איז געווען
אָנגעשטױסן אפן טאטן, דער טאטע --אף דער
שוויגער, די שוויגער ---אף זיי ביידן. האָט זיך
עמעצער ארויסגעכאפּט מיט א װאָרט, איז עס
געווען אן אומצופרידן, בייז װאָרט. פון דער
מישפּאָכע האָט אינגאנצן זיך אָפּגעטאָן דער
שאָלעם-באיס.
מע האָט געהאָפּט: ס'וועט דורך א װאָך, נאָך
א װאָך, זיאמע װועט ניט אויסהאלטן, װעט זיך
אומקערן. נאָר די װאָכן זײַנען געגאנגען, און
זיאמע איז ניטאָ. אן אײַזערנער כאראקטער!
האָט מען שוין אָנגעהויבן קלערן, --יעדערער
פאר זיך, -- אז עפשער דארף מען נאָכגעבן און
אליין קומען צום זון מיט דער שנור. אזוי האָבן
געטראכט אלע דרײַ, נאָר ארױיסזאָגן דעם גע-
דאנק אין דער הויך האָט מען מוירע געהאט:
די שוויגער -- פאר דער טאָכטער, יענע -- פארן
מאן, און דער מאן -- פאר זיך אליין...
אזוי האָט זיך עס געצויגן ביז -- ווידער טאקע
פון א זײַט--מע האָט זיך דערװוּסט, אן זיי,
טאטע-מאמע, זײַנען שוין א זיידע און א באָבע,
און די באָבע איז מיט מאזל געװאָרן אן על-
טערבאָבע...
4
אין איינעם א זונטיק, -- ס'איז געווען א שיי-
נער זומערדיקער טאָג, -- האָט מען זיך ארײַנ-
געשטעלט צו זיאמעס כאווער אין שטוב אלע
דרײַ --דער טאטע, די מאמע און די באָבע.
דערזען די אומגעריכטע געסט, איז מען דאָ גע-
בליבן מיט אָפּענע מײַלער, ניט ויסנדיק -- מאכן
א בארויגעזע אָדער א צופרידענע מינע... בלויז
איין באשעפעניש, דאפקע דאָס ייַנגסטע און
דאפקע דאָס, װאָס האָט נאָך טאקע ניט געװוּסט
פון עפּעס צו זאָגן, האָט, פּונקט װוי עס זאָל שוין
יא עפּעס וויסן, באגעגנט פונעם וויגל די ארײַנ-
געקומענע מיט א צעשמוכט מײַלעכל. און אָט דער
שמוך איז געווען װוי א מין סיגנאל, און אלעמען
24
איז קלאָר געװאָרן, װאָס מע האָט צו טאָן
פרייען זיך דארף מען! און קושן זיך...
האָט מען אזוי טאקע געטאָן.
די עלטערבאָבע האָט זיך איבערגעבויגן אי"
בערן וויגל:
-- מיר פאר דײַן לויטער פּאָנעם!.
-- זע נאָר, סארא שיינס, קיין אײַנהאָרע!--
האָט אויסגערופן די באָבע.
-- זיאמע מיט די ביינער!--האָט געזאָגט
דער פריש געבאקענער זיידע.
דוסיע האָט מוירע געהאט, -- דאָס קינד װעט
זיך דערשרעקן, ווען ס'האָבן עס ארומגעשטעלט
אומבאקאנטע מענטשן. ניין, דער באָכערעץ האָט
צו זיי געשמוכט און געלאַזט צופרידענע בלעז-
לעך מיטן מײַלעכל..
מע האָט געגרייט צום טיש און געמאכט א
קויסע.
פון דעם טיש צו א צווייטן -- בא זיאמעס על-
טערן.
ווען מע האָט שוין שפּעט אין אָװנט זיך אופ-
געהויבן, האָט זיאמעס פאָטער זיך אָנגערופן צו
זיאמעס כאווער און צו זײַנע עלטערן:
-- א דאנק אײַך, ליבע מענטשן! מיר זײַנען
מיט אײַך פרײַנט איצט אפן גאנצן לעבן. און
דו, זון מײַנער, -- האָט ער, אן אופגעלייגטער,
א גליקלעכער, זיך א קער געטאָן צו זיאמען, --
מיט װײַב און קינד בלײַבט דאָ. דאָ איז אײַער
היים. מאסקים?
זיאמע האָט געענטפערט ניט באלד. א װײַלע
אָפּגעווארט און -- צו דוסיען:
-- מאסקים?
יענע האָט אף אלעמען געקוקט מיט גליקלע-
כע אויגן.
-- ער... װי ער װעט זאָגן, -- האָט זי געוויזן
אפן וויגל.
שמוכנדיק, האָט דאָס ברעקל אופגעהויבן מי-
טאמאָל די הענטלעך מיט די פיסלעך.
-- מאסקים, מאסקים! -- האָט אויסגערופן די
באָבע.
און די עלטערבאָבע -- איבערן וויגל:
-- מיר פאר דײַן קלוגן קאָפּ!..
5
כ'ווייס, ניט שיין איז ארײַנקוקן אין פרעמדע
פענצטער. נאָר כ'בין זיך מוידע: אמאָל האָב איך
עס ליב צו טאָן. ניט צוליב אונטערקוקן עפּעס
מיט א שלעכטן מיין, כאָלילע! -- פּאָשעט, טשי-
קאווע לוט א מענטשלעכן סילועט, לוט אן
אופגעכאפּטן זשעסט זיך פאָרשטעלן, וי לעבן
מענטשן, װי גייט עס זיי?
װאָס איז שײַעך דעם פענצטער פונעם אנט-
קעגנדיקן מויער אפן ערשטן שטאָק, װער איך
אָפּטמאָל, ניט וילנדיק, אן איידעס דערפון,
װאָס דאָרט טוט זיך.
עס טרעפט, אז א גאנצן אָװנט באװײַזט זיך
ניט אין יענעם פענצטער קיין שײַן, און עס
בליאסקעט בלויז אָפּ מיט די טונקעלע טאפ-
ליעס. זיצט מען, הייסט עס, אין די אנדערע צי-
מערן. און אמאָל גיט דאָס פענצטער א גיס אָן
זיך מיט שײַן, און דאָס גאנצע צימער ווערט --
איין דורכזיכטיקער אקוואריום.. באזונדערס
אָפּט האָט אָנגעהויבן לײַכטן אָט דאָס פענצטער
נאָך דעם, װי דאָ האָבן זיך באזעצט דער זון
מיטן יונג װײַבל און דעם קינד. װײַזט אויס אז
טאקע דעם דאָזיקן צימער האָט מען זי אָפּנע-
געבן.
אלץ האָט זיך דאָ איצט געביטן. דער מאנצבל
רייכערט מער ניט און איז ניט פארומערט, וי
געווען. פארקערט, ער זעט איצט אויס אופגע-
לייגט, צופרידן, ביפראט ווען צוזאמען מיט אים
שטייט דער זון -- זײַן בראָנזזיברוינער קערפּער
מיט די פעסטע ביצעפּסן ביז העלפט אנט-
בלויזט, -- מע שמועסט געמיטלעך, מע לאכט.
לענגויס דער גאנצער לאָדזשיִע איז דורכגע-
צויגן א שטריק. אָפט באװײַזט זיך דאָ דאָס יונגע
װײַבל מיט די פלאקס-װײַסע צעלאָזטע האָר, זי
הענגט פאנאנדער ווינדעלעך, העמדעלעך.
איינמאָל האָב איך לאנג ניט געקאָנט אײַנ-
שלאָפן. ס'איז שוין געווען אזייגער דרײַ בא-
נאכט, און איך האָב נאָך קיין אויג ניט צוגע-
מאכט. בין אִיך אופגעשטאנען און, קעדיי ניט
שטערן די שטוביקע, שטיל ארויס אין קיך,
אײַנגעשלאָסן דאָרט די שײַן. כ'טו א קוק -- דאָס
פענצטער אנטקעגן לײַכט זיך אויך. װאָס אזוי
שפּעט! -- האָב איך א קלער געטאָן און דער-
זען -- מע איז דאָרט אוף. די מאנצבלען שטייען
אין א ווינקל. די באָבע לייגט עפּעס איבער אין
וויגל. די יונגע מאמע אינעם לאנגן נאכטיהעמד
טראָגט זיך ארום מיטן אייפעלע, און דאָס קינד,
צו זען, וויינט, עס פארגייט זיך. זי האָט עס גע-
הויבן, געטישקעט, אזוי און אזוי, נאָר ס'האָט
ניט געהאָלפן. דאן האָט דאָס אייפעלע איבער-
גענומען די באָבע, דערנאָך די עלטערבאָבע. און
דאפקע בא איר איז עס, אפּאַנעם, אנשוויגן גע-
װאָרן. אײַנוויגנדיק, אײַנשלעפערנדיק, איז זי
פּאמעלעך געגאנגען דערמיט איבערן צימער,
און מיטאמאָל האָב איך דערזען, װי אלע אין
צימער דאָרט האָבן שטיל, אף די שפּיץ פינגער
גענומען איר נאָכגיין. זי מיטן אײַנשלאָפנדיקן
קינד גייט, און זיי אלע נאָך איר...
אָט דאָס נעפעשל אנטקעגן, --האָב איך א
קלער געטאָן, -- קיין װאָרט איז עס נאָך ניט
אימשטאנד ארויסצוריידן, נאָר זײַן װאָרט האָט
עס שוין געזאָגט. ניט בעקויעך נאָך עפּעס אופ-
צוטאָן, האָט עס שוין אופגעטאָן, און ניט וויי-
ניק. מענטשן, נאָענטע, אייגענע מענטשן, זײַנען
גרייט געווען אָפּקערן זיך איינס פונעם אנדערן,
האָט עס זיי פארייניקט, געבראכט זיי דעם שאָ-
לעם...
לאנג נאָך האָב איך ניט אָפּגענומען דעם בליק
פונעם פענצטער אנטקעגן.
יאָ, האָב איך געטראכט, גרויס איז דעם
מענטשנס אופטו שוין דערמיט אליין, װאָס ער
קומט אף דער וועלט..
,
29
= אי וי 3 6 44 א שי
פאר שׁלקֵיִע
12
דאַװיד פארמאכט די טיר אין נאָרשײינס קאבינעט רויַק, ניט מיט די הענט --מיט דער
פּלײיצע, טוליעט זיך צו איר צו און ווארט אויס א רעגע, קעדיי זיך איבערצײַגן, אז זי צעעפנט
זיך ניט אפצוריק. דאָװיד איז זיכער, אז דאָרטן, הינטער דער פּלײיצע, װעט בא אנע ארנאָל-
דאַװונען מיט זײַן װײַב קיין בייזס ניט געשען. ער פילט עס מיט יענעם כוש, װאָס צומאָל רופט
מען עס פאַרגעפיל, נאַר אינדערעמעסן האָט עס ניט קיין אדעקוואט װאָרט אין דער שפּראך.
אן ענלעכער פאָרגעפיל איז בא דאָװידן געווען אויך דעמלט, מיט יאָרן צוריק, בּא די על-
כאַטאַװער טויערן, אין יענעם נעפּלדיקן אינדערפרי, ווען עס האָבן זיך צעהודעט די פײַנט-
לעכע טאנקען-מאַטאָרן און אינעם טאָל האָבן זיך. ווידער צעבושעוועט פײַער-זײַלן.
האגאם ביז אָט דער רעגע האָט שוין דאָװיד ניט איין מאָל דורכגעקאָנטראָלירט, װלָאזוי
עס פונקצ;אַנירן זײַנע פארבינדונגס-מיטלען -- די נערוון פון דער באטארייע, בעט ער וידער
זײַנע טעלעפאַניסטן, זיי זאָלן א טאפּ טאָן די קאבעל-ליניעס און די ראדיסטן זאָלן נאָכאמאָל
אױספּרוּוון די ראציעס פונעם דיװויזיאָן און פון דער בריגאדע.
דאַװידס פארבינדלער, דער ארטילעריסטישער אױסשפּירער, שטייט לעם אים, קוקט פונ-
דערזײַט אף דער קווארער, קליינטשינקער פיגור פון זײַן קאָמאנדיר און קלערט, פונוואנען נעמט
זיך צו זײַן קאָמבאט אזא מין קראפט, אזא מעכטיקער ווילן? באזונדערס געפעלן דעם פארבינד-
לער דאָװידס הענט, אויך טרוקענע, אזוי וי די אקסלען, אָבער פלינקע, געניטע, וועלכע שפּילן,
דוכט זיך, אין א קלוגער שפּיל מיט דער סטערעאָטרױב. און דער לאָקן, װאָס קריכט ארויס פון
אונטער דער פּילאָטקע, דאַװידס עטװאָס נאסלעכער שווארצער לאָקן, װאָס דערמאָנט מיט זײַן
פארב דעם שטאָל פון א פֿיסטױל, דער לאָקן געפעלט אויך דעם פארבינדלער. ער איז ניט
פארליבט אין קאָמאנדיר, אָבער געטרײַ, איבערגעגעבן אים איז ער מיטן גאנצן וועזן.
דער הימל הייבט זיך פּאמעלעך אוף העכער, די װאָלקנס װערן עטװאָס ענלעך אף באָטשאן-
פעדערן, װאָס צעוויקלען זיך, טיילן זיך אָפּ איינער פונעם אנדערן, עס באװײַזן זיך אפילע
קלייניטשקע בלויע קריעס אײַז צװישן אָט די געדיכטע פלעדערווישן -- הייסט עס, אז אינגיכן
קאַן מען שוין דערווארטן אן אָנפלי פון די פאשיסטישע באָמבארדיר-אעראָפּלאנען. אין די
שוץ-גראַבנס פון די פײַער-פּאַזיציעס, אין די פארבינדונגסיגענג צו דער פּעכאָטע, װוּהין דאָ-
וויד איז פונדעסטוועגן באנאכט דערגאנגען, האָבנדיק אין זינען, אז עס װעט אויסקומען בייס
דער שלאכט ארויסרוקן זײַן באאָבאכטונגס-פּונקט פאָרויס -- אומעטום איז דאָװוידן געווען אָנ-
גענעם דער דופט פון טערפּקן פרישן זאפט פון די אָפּנגעהאקטע ביימער-װאָרצלען.
דוכט זיך, אז אָט ערשט זײַנען די װאָלקנס געלעגן אומבאוועגלעך אפן ברוסטווער פון זײַן
:באאָבאכטונגס-פּונקט, אז נאָרװאָס איז דאָס פּאָנעם געווען פײַכט פון זיי -- און אָט הענגען זיי
סאַף. אָנהײיב זע ,סאָװועטיש היימלאנד" נומ. 9.
26
שוין מערסטנטייל אף די ביימער-שפּיצן, שוועבן, פארטשעפּענדיק מיט די אראָפּהענגענדיקע
צעפליקטע פּאָלעס זייערע די צװײַגן, און פון די װאָלקנס פאלן שטיקער און טײַען אין
דער הייך.
דער פאָרגעפיל, אז אלץ װעט זײַן גוט, אז זיי װועלן געווינען אויך דעם פאָרשטייענדיקן
געראנגל, איז געווען ניט פּאַשעט קיין געפיל, נאָר אן איבערצײַגונג, און ניט פּראָסט אן איבער-
צײַגונג -- דאַװיד האָט שוין מיט זײַן גאנצער ביז-אהעריקער דערפארונג געװוּסט, אז דעם
פײַנט קאָן מען ניט בלויז שלאָגן, נאָר אויך אָפּשטעלן. און אויב מע קאָן עס ביכלאל, װעט
מען אים ניט לאָזן קריכן פאָרויס, מע װעט אים אומבאדינגט אָפּשטעלן, װי נעכטן. דערװײַל
איז עס טאקע דאָס סאמע וויכטיקסטע -- אָפּשטעלן דעם סוינע. נעכטן האָט זיך עס אײַנגעגעבן.
דאָס איז דאָס סאמע גרעסטע און דאָס סאמע בעסטע, װאָס מע האָט געקאָנט און געדארפט טאָן.
רעכטס פון אונטן, א באפרײַטער פונעם נעפּל, ליגט דער טאָל און ווארט אף א געוויטער.
דער טערעק מיט זײַנע קאלאמוטנע וואסערן צעשנײַדט אים אפצווייען. פּאזע דעם ברעג פונעם
טײַך הויקערן זיך גרויסע ווערבעס. אפן רעכטן ברעג, לעבן די ביימער, ציט זיך אן אײַזנבאן-
ליניע. צװוישן די רעלסן דרעמלען פּעךישווארצע שפּאלעס, און זיי זעען אויס, װוי אף דער ערד
װאָלט געלעגן א לאנגער לייטער מיט טרעפּלעך, ענלעכע אף אָנגעשװאָלענע דאָמינאָיבײינדלעך,
אצינד, ווען דאָװידס פארבינדלער טוט אף אים א קאָסע מיטן אויג, דוכט זיך אים אויס,
אז דאָװיד איז גאָר ניט אזא יונגיטשקער, וי ער איז אינדערעמעסן: עפּעס א צו שווערע, ניט-
יוגנטלעכע מידקײַט איז פארטײַעט אין זײַנע ניטירוסישע אויגן, און אומדערמידלעך הארב
זײַנען צונויפגעפּרעסט דעם קאָמבאטס עטװאָס אָנגעקנייטשטע ליפּן.
דאָס הודען פון די פאשיסטישע טאנקען און אעראָפּלאנען, די הארמאטן-קאנאָנאדע, און
דערנאָך, אין א קליין שטיקל צײַט ארום, די באָמבע-עקספּלאָזיעס און מינענווארפערס-געפליף,
און ביכלאל דער געוויינלעכער אָנגלי פון א גרויסער שלאכט, האָט זיך טאקע גאָר אינגיכן
דערטראָגן צו דאַװידן, אָבער געהערט האָט זיך עס אלץ פון לינקס, פונעם טערעק-טאָל, פון
יענעם טייל טאָל, װאָס איז געווען דירעקט צוגעקלעפּט צו די שווארצע בערג -- צום צופוסנס
פונעם גרויסן קאווקאזער רוקנביין, צוּ דער לאנגער קייט בערג-הויכענישן, װאָס ציִען זיך פון
נאלטשיק אזש ביז צו דער שטאָט אָרדזשאַניקידזע און װײַטער -- אהין, װוּהין עס דערגרייכט
אפילע ניט דאַװידס פאנטאזיע... דער שלאכט-גערויש װיקלט זיך פאנאנדער גאָר װײַט פון דער
ריכטונג, וועגן וועלכער עס האָט געטראכט דאָװיד און װוּ מע האָט געווארט. צוערשט האָט
ער געמיינט, אז דאָס האָט זיך דאָרטן, לענגויס די שווארצע בערג, אונדזער מיליטער געלאָזט
מיט א שטורעם אף נאלטשיק, וועלכן עס האָבן לעצטנס פארכאפּט די היטלעראָווצעס. דאָװויד
האָט עטלעכע מאָל געװאָרפן דעם בליק אפן ראדיסט -- עפשער וועט ער עפּעס אים איבערגעבן
וויכטיקס, אזעלכס, װאָס װעט מיטאמאָל אױסקלאָרן די אומגעבונג. אין דער ראד;אָסטאנציע
האָט אָבער געבושעװועט א ווערטער-געוויטער, וועלכער האָט ניט געהאט קיין שום שײַכעס
צו דעם, אף װאָס דאָװיד האָט געווארט,
ער האָט נאָך אלץ געווארט און געגלייבט, אז אָטיאָט װועט מען אויך דאָ, בא די עלכאָטאָ-
ווער טויערן, אינעם עלכאָטאַװער טאָל, אָנהײיבן דעם אָנגריף אף די פאשיסטן. לויט זײַן מיי-
נונג האָט אנדערש ניט געקאַנט איצט פאָרקומען. ער האָט לאנג געווארט. קימאט א גאנצן
טאָג האָט ער געווארט אף דעם געגארטן באפעל ארויסצוטרעטן פאָרויס און צעשמעטערן דעם
פײַנט.
נאָר אָװונט-צו איז דאָװידן געװאָרן קלאָר, אז די פאשיסטן האָבן אונדז איבערגעכיטרע-
וועט -- זייער מיליטער, קאָנצענטרירט אף א ביז גאָר שמאָלן באצירק, בלויז עטלעכע קילאָ-
מעטער די ברייט, אפן בײַבארגיקן וועג, װאָס פירט פון נאלטשיק צו אָרדזשאָניקידזע, איז
געלונגען דורכברעכן אונדזער פראָנט און זיך לאָזן מיט אלע זײַנע קויכעס צו אָרדזשאָניקידזע,
װאָס האָט זיך בא די פאשיסטן גערופן, װי אמאָל בא אונדז -- וולאדיקאווקאז. ס'האָט זיך אָבער
אײַנגעגעבן אָפּשטעלן דעם פײַנט אף די נאָענטסטע צוגאנגן צו דער שטאָט --אינעם אָסעטי-
נישן ייַשעװו גיזעל.
דאַװיד שטייט לעם זײַן סטערעאַטרױב אָפּהענטיק און שװײַגט. אים מאטערט דער געפיל,
אז דאָס האָט דער פײַנט אים פּערזענלעך אָפּגענארט און באליידיקט. ערגער פון אלץ איז געווען
דאָס, װאָס דאַװיד האָט ניט געװוּסט, װאָס צו טאָן װײַטער, װײַל שטיין און ווארטן, ווען עס
גייט א שלאכט לינקס, טאקע יענע שלאכט, וועלכע האָט זיך געדארפט פאנאנדערוויקלען דאָ,
איז פאר דאָװידן געווען אומדערטרעגלעך. נאָר ניט דער קאָמאנדיר פונעם דיװיזיאָן, ניט דער
קאָמאנדיר פון זײַן ארטילערישער בריגאדע האָבן אים קיין צוגאָבלעכע באפעלן ניט איבער-
געגעבן. ס'איז געווען אן אלגעמיינער באפעל, אן איין-און-איינציקער: ניט דורכלאָזן דעם פײַנט.
אָט דעם באפעל מוז מען אויספילן -- און שוין. אויב עס זײַנען ניטאָ קיין אנדערע. ניטאָ--
27
הייסט עס, אז אזוי דארף עס זײַן. נאָר דאַװיד הערט ניט אוף צו ווארטן. פונעם באאָבאכטונגס-
פּונקט גייט ער ניט אוועק. ער פארשטייט, אז גראדע איצט זײַנען מעגלעך די סאמע געוואגטע,
די סאמע דרייסטע באשלוסן, און מע דארף זײַן גרייט צו אלע אומגעריכטקײַטן. אף דער בא-
טארייע לאָזט מען ניט ארויס פונעם אויג דעם פײַנט. אָבער דער טאָג גויסעט שוין. פון אונטן,
װוּ די פעלד-קיך, טראסקענדיק אפן שליאך מיט אירע הויכע רעדער, אײַלט זיך צו די פײַער-
פּאָזיציעס, איז שוין טונקל, כאָטש דאָ, אפן באאָבאכטונגס-פּונקט, איז נאָך די לופט העלבלעך.
מיטאמאַל דערהערט זיך דעם ראדיסטס איבערגעשראָקן קאָל:
-- כ'האָב געװוּסט... געפילט האָב איך, -- קוויטשעט ער ארויס, רײַסט אראָפּ פון זיך די
נאושניקעס. און לויפט צו צו דאָװידן:--- באקומען... נאָרװאָס... ס'איז באפוילן געװאָרן אָפּי
טרעטן... װאָס זשע באטײַט עס, הא!
דאַװיד טוט א קוק אפן ראדיסט שטרענג:
-- סמירנאָ! איר ווייסט דען ניט, ויַאזוי מע ראפּאָרטירט! פאריכט די פּילאָטקע, זי זיצט
בא אײַך אפן נאקן. איך הער אופמערקזאם אײַער באריכט.
-- דער פּאָלקאָװניק, דער קאָמאנדיר פון דער בריגאדע, באפעלט אריבערגיין אפן רעכטן
ברעג פונעם טערעק און שאפן דאָרט א פארטיידיקונג-ליניע..
דער ראדיסט סטארעט זיך אלץ ארױיסצוזאָגן קלאָר און דײַטלעך, אָבער דער צונג זײַנעד
איז װי פארפרוירן געװאָרן אין מויל, און טראכטן טראכט דערבײַ דער ראדיסט וועגן דאָװידן
ניט גוט: ,,אים ארט ניט, װאָס מיר טרעטן אָפּ, אָט דעם סלוזשביסט, אבי די פאָרמאליטעט זאָל
זײַן אויסגעפילט, אין אזא מינוט"...
דאָװיד באפעלט דעם ראדיסט אויספילן זײַנע פליכטן װײַטער און זאָגט דערבלי:
-- דער רימען! דער רימען איז בא אײַך שוואך פארצויגן.
עס הייבט אָן טריפן א רעגנדל -- פונוואנען האָט עס זיך גענומען, אז קיין כמארעס זײַנען,
דוכט זיך, אין הימל ניט געהאנגען? דאָװיד ציט ארוף אף זיך די פּלאשטשפּאלאטקע, בלײַבט
שטיין אפן בריקל איבערן טערעק, לאָזט דורך פאָרויס זײַן באטארייע.
-- מיר טרעטן װוידער אָפּ, קאָמבאט? -- דערהערט דאָװיד.
-- בעשום-אויפן ניט! מיר בײַטן די פּאָזיציעס.
-- צו אָפט עפּעס בײַטן מיר זיי.
-- אזוי דארף מען.
-- די נײַע פּאַזיציעס װעלן דען זײַן בעסערע?
-- אומבאדינגט!
און ווידעראמאָל, זידלענדיק דעם רעגן און דעם װוינט, די הארטע װאָרצלען און דעם שטיי-
ניקן גרונט, און דערבײַ אויך די פארשאָלטענע פריצן, פארנעמט דאָװיד צו פארטאָג-יצו די נײַע
פּאַזיציִֶעס.
שלאָפן דערלויבט ער זיך בלויז איין שאָ. דערנאָך זעצט ער זיך אוועק באם פרישן טיש
אין זײַן נײַ ערדשטיבל און פארקלערט זיך. די הארמאטן זײַנען בא אים אָנגעצילט אף דער
הויפּט-ריכטונג, פונוואנען עס קאָנען אָנגרײַפן די פאשיסטן. די אויסגאנג-אָנגאבן אף צו פירן
דאָס פײַער זײַנען צוגעגרייט. פונדעסטוועגן עפשער אָנמערקן צוגאָבלעכע אָריענטירן?
דאַװיד טוט זיך האסטיק א הייב פון אָרט.
-- דער באטארייע ---אכטונג!!-- באפוילט ער דעם טעלעפאָניסט איבערגעבן די פאראָר-
דענונג אין אלע װוזװאָדן.
אין מעשעך פון א פּאַר צענדליק מינוט באקומט דאָװיד אלע אָריענטירן, וועלכע װעלן
זײַן, לויט זײַן מיינונג, גענוג אף צו באגעגענען דעם סוינע מיט א פארניכטנדיקן פײַער.
נאָר סײַװוי ברענגט עס ניט קיין גרויס פרייד דאָװידן. ער קוקט זיך ארום פון זײַן הויכע-
ניש אפצוריק, אין דער ריכטונג פון דער שטאָט אָרדזשאָניקידזע, װוּ פון צײַט צו צײַט פלא-
קערן אוף פלינטלעכע באלויכט-ראקעטעס. ,נו, מיילע, אהערצו האָט מען אונדז איבערגעפירט, --
קלערט ער. -- מע זאָל אונדז כאָטש מאָרגן ניט הייסן װײַטער אװעקפּױיזען"..
אינדערפרי איז אף דער באטארייע אָנגעקומען א בסורע, אז דער גאנצער ארמיי, וועלכע
האָט פארטיידיקט די עלכאַטאָװער טויערן, איז צוגעייגנט געװאָרן דער טיטל גווארדייישע. די
נײַס האָט איבערגעיאָגט דעם פײַנטלעכן אָנגריף עפשער אף א צענדליק מינוט, ניט מער, דע-
ריבער איז בא די ארטילעריסטן אפילע קיין מעגלעכקײַט ניט געווען צו פרייען זיך מיט אָט
דער סימכע.
די פײַנטלעכע מאָטאַציקליסטן האָבן זיך דערקליבן צום ברעג פונעם טערעק מיט א שי-
סערײי, נאָר קיין ווידערשטאנד ניט באקומען. דער בריק איבערן טײַך איז געשטאנען ניט גע-
רירט -- אזא איז געווען די פאראָרדענונג: בעשום-אויפן אים ניט רוינירן, אומבאדינגט אים
28
איבערלאָזן גאנץ. עפשער האָט די קאָמאנדשאפט געהאט אין זינען מיט אָט דעם צו באװײַזן
אונדזערע סאָלדאטן, אז מיר טרעטן ניט אָפּ, נאָר פארנעמען בלויז בעסערע -- העכערע, הערשג-
דיקע פּאָזיציעס. נאָר די פאשיסטישע אױיסשפּירער זײַנען געבליבן שטיין באם ברעג -- אפן
בריק ניט ארופגעפאָרן און ניט צוריק אװועקגעײלט. ,זי שמעקן אויס", -- טוט א קלער דאָ-
וויד, קוקנדיק אין בינאָקל אף די ניטגעבעטענע געסט.
אונדזער ברעג שװײַגט. קיין באפעל איז ניטאָ צו שיסן. דאָװיד טראכט: איין װאָרט, איין
פאראָרדענונג -- און פון אָט די מאָטאָציקליסטן װאָלט קיין זייכער ניט געבליבן
דאָװיד דערמאָנט זיך פּלוצעם, וויאזוי ער און דוסיע, צוויי נאיווע סטודענטלעך, זײַנען געזעסן
צוגעטוליעט איינס צום צווייטן אף דער אייבערשטער גאלערייע פון קאזאנער אָפּערע און גע-
קוקט אין דער גרוב פונעם אָרקעסטער, אהין, װוּ עס איז אף עפּעס א הויכעניש געשטאנען אין
א פראק דער דיריגענט מיט צעפּאטלטע האָר און מיט א דין שטעקעלע אין דער האנט. אלץ
איז געווען געווענדט אין אָט דעם דיריגענט: טוט ער א מאך מיטן שטעקעלע -- לעבט אוף דער
אָרקעסטער: די פידלען, די ארפעס, די װיַאָלאָנטשעלן די פאגאָטן און פלייטן, די טראָמפּײטן
און אנדערע אינסטרומענטן... נאָר דער דיריגענט ווארט... אף װאָס ווארט ער? אף וועמען?! דאָ-
וויד שטייט איצט אויך, װי אָט יענער דיריגענט, אָבער ניט אין פראק -- אין א שינעל, װאָס
הענגט אף אים, װײַל ער איז צו קליין פאר אָט דער שינעל. דער דיריגענט אין קאזאנער אָפּע-
רע איז געווען א באלעבאָס אף קלאנגען, און ער, דאָװיד, האָט א סאך מער באפולמעכטונגען--
ניט נאָר מיט קלאנגען האָט ער צו טאָן -- מיט מענטשלעכע לעבנס. דאָװיד האָט ניט מוירע
פאר פאראנטװאָרטלעכקײַט, ער גלייבט אי זיך אליין, אי זײַנע כאוויירים פון דער באטארייע,
זײַנע פרײַנט אין דער פּעכאַטע-- סײַ אף רעכטס פון זיך, סײַ אף לינקס. איצט שטייען דאָ,
אף אָט די פּאָזיציעס בלויז גווארדייער! פונדעסטוועגן, װאָס ווארט אף אים, ווייסט קיינער ניט,
דאָװויד זעט: די פאשיסטישע אױסשפּיר-מאָטאָציקליסטן לאָזן זיך אראָפּ צו דער בריק. בא
דאָװוידן גלײַכן זיך אויס אפן פּאָנעם די קנייטשן: דער הער פאָן קלייסט װעט זיך פארקלערן,
ווען מע וועס אים אָפּגעבן א באריכט, אז די בריק איבערן טערעק איז גאנץ און, קענטיק, ניט
מינירט... און אונדזערע סאָלדאטן זײַנען צופרידן: די בריק איז אף זײַן אָרט -- הייסט עס, אז
מיט אָט דער בריק װעלן זיך אונדזעריקע אומקערן צוריק אהין, פונוואנען זיי זײַנען נעכטן
אוועקגעגאנגען...
דער קלאפּ פון די פאשיסטן איז געווען א סאך א שטארקערער, וי עס האָט דערווארט דאַ-
וויד. וי געוויינלעך האָבן זיי אָנגעגריפן סײַ אינדערלופטן, סײַ אף דער ערד. לעכאטכילע זײַ-
נען אָנגעפלויגן די באָמבארדיר-אעראָפּלאנען, און גלײַך נאָך דעם -- טאנקען, א גאנצע טשע-
רעדע טאנקען מיט מאָטאָריזירטער פּעכאָטע.
אויסשטיין איז געווען ניט לײַכט.
נאָר מע איז אויסגעשטאנען, מע האָט געמוזט אויסשטיין.
אז ער איז פארװװוּנדעט, האָט דאַָװיד אפילע ניט באמערקט -- און ס'איז טאקע געווען גאָר
א לײַכטע װוּנד: א קליין שפּליטערל האָט א צאראפּע געטאָן דעם שטיוול און האָט אים דורכ-
געלעכערט ביזן ביין. דאַװיד האָט אפילע קיין ווייטעק ניט דערפילט. אז ער זאָל אוועק אין
סאניטאר-באטאליאָן איז קיין רייד ניט געווען.
האַט אָבער געדארפט פּאסירן, אז פּונקט אין דער רעגע, ווען דאָװידן האָט פארטשעפּעט
דער שפּליטער, איז אף דער בריק איבערן טערעק ארופגעקראָכן א פײַנטלעכער טאנק. דער
בראָניעבאָישטשיק אָסטאפּענקאָ האָט זיך ניט געײַלט ארױיסלאָזן אין דעם טאנק די קויל פון
זײַן קעגנטאנקען-ביקס. איוואן האָט געווארט, ביז דער פאשיסטישער פּאנצער ועט צוגיין צום
סאָף בריק. פון רעכטס און פון לינקס האָבן שוין אָסטאפּענקאָס כאוויירים אף אים געשריגן,
אונטערגעטריבן, ער זאָל װאָס גיכער אויסשיסן, אָבער אָסטאפּענקאָ האָט זיך ניט געלאָזט אלינ-
ריידן -- פארן ברודערס טויט דארפן די היטלעראָווצעס באקומען א פולע מאָס. און ערשט דאן,
ווען דעם סוינעס טאנק האָט שוין געװאָלט א שפּרונג טאָן פון דער בריק אף דער ערד האָט
אים אָסטאפּענקאָ אָפּגעשטעלט. א צווייטער פײַנטלעכער טאנק האָט געפּרוּװוט אין פולן גאנג
אראָפּשטופּן דעם אָפּגעשטעלטן, נאָר אָסטאפּענקאָ האָט אויך דעם צווייטן אָפּנעשטעלט..
13
ווען דוסיע זעצט זיך פאָרזיכטיק צו, װי געוויינלעך אין אָפיציַעלע קאבינעטן, אפן פאָי
דערשטן ראנד פונעם פאָטעל, דערקלערט איר נאָרשיין;
-- כ'האָב געװאָלט אײַך, יעװודאָק;ע פּעטראָװנא, גלײַך זאָגן א פּאַר װוערטער, זײַט איר
פּלוצעם אנטרונען געװאָרן.
29
-- אויסמוסערן קאָן מען אין א באליביקער צײַט.
-- פארװאָס -- אויסמוסערן? איך האָב געהאט גרויס פארגעניגן פון אײַער לימעד. די סטו-
דענטן, װי איך פארשטיי, זײַנען אויך צופרידן. דאָס שאץ איך העכער פון אלץ.
-- צו אזעלכע לויבגעזאנגען בין איך ניט געװווינט, -- דוסיע איז געווען אין פארלעגנהײיט.
-- ס'וועט זײַן אויך קריטיק.
אינטערעסאנט, װאָס זשע אזוינס װעט איר פאָרווארפן, כאווערטע נאָרשײן?
-- איר פּעסטעט די סטודענטן, װי א ניאניע, -- זאָגט זי
-- ס'איז דען שלעכט, ווען דו זעסט אין דער גרופּע אלעמען איניינעם און יעדערן בא"
זונדער? -- דערווידערט דוסיע. -- וועמען מע דארף -- העלפן, וועמען -- מוסער זאָגןײ.
נאַרשײן באמערקט ווייך, נאַר מיט איבערצײַגונג:
-- דעם סטודענט דארף מען װאָס װײניקער לערנען, קעדיי ער זאָל אליין זיך מערער
לערנען.
-- אן אינטערעסאנטער געדאנק, האגאם א פּאראדאָקסאלער.
-- אין אָט דעם געדאנק איז, װי איך קלער, פארבאָרגן די גאנצע אינסטיטוטישע מע"
טאָדיק.
--- קעדיי אזוי צו ארבעטן, דארף מען האָבן א באזונדערן בארוף, כ'װאָלט געזאָגט --א
קינסטלערישן טאלאנט,
-- ריכטיק. פּעדאגאָגיק -- דאָס איז קוידעמקאָל קונסט. אויב זי איז ניט קיין קונסט, הייסט
עס, אז זי איז ניט קיין פּעדאגאָגיק.
דוסיע דערפילט זיך מיטאמאָל א באפרײיטע פון איר אָנשטרענגונג. זי לייגט אפילע אוועק
פרײַ די האנט אף דעם עלנבויגן-לײַסטל. אומבאמערקט פאר זיך אליין, ענטפערנדיק אף אנע
ארנאַלדאָװונעס עפּעס א פראגע, ווערט זי פארכאפּט, דערציילט דער נײַגעריקער פאָרזיצערן
פון אַרטקאָם וועגן איר יוגנט, וועגן דעם, וי עס איז איר ניט פּאָשעט געווען צו שטילן דעם
דאַרשט צו לערנען זיך.
נאָרשײין שלאָגט זי ניט איבער. זי הערט דוסיען אופמערקזאם. נאָרשײן וויל וויסן אלץ.
אין אָט דער רעגע טראָגט זיך דורך פאר דוסיען איר גאנץ לעבן: דער קאזאנער פּעדאגאָי
גישער אינסטיטוט, די באגעגעניש מיט דאָװידן, וועלכער האָט זיך געלערנט מיט איר אין איין
גרופּע... אָט דער באָכער מיט די גרויסע אויגן און מיט זײַן זייער ניטירוסיש פּאָנעם האָט
אויסגעזען אין אירע אויגן נאַך פּאַשעט א קליין ייַנגל, עפשער א קלענערער ברודער, אָדער
אפילע א זון אירער, כאָטש געווען איז זי עלטער פון אים בלויז אף צוויי יאָר. דערנאָך האָט
זיך ארויסגעוויזן, אז דאָװיד איז אן אקשן, א צילגעווענדט ייִנגל. בערעק, דוסיעס און דאָװידס
ערשטלינג, איז געבוירן געװאָרן נאָך ווען זיי ביידע האָבן זיך געלערנט אפן צווייטן קורס.
די לער אין אינסטיטוט האָט זיך דעמלט דוסיען פארענדיקן ניט אײַנגעגעבן. ניט איבער בע-
רעקן -- עס האָט זיך אָנגעהױבן די מילכאָמע, און דאָװיד איז אוועק אין ארמיי. פונעם לעצטן
קורס. דוסיע האָט געמוזט פארלאָזן קאזאן און אריבערפאָרן אין דאָרף. אויך דאָרטן איז ניט
זיס געווען.
דוסיע כאפּט איבער דעם אָטעם, וישט אָפּ מיט א טיכל די ליפּן.
-- דעמלט האָב איך דערזען, אז די נאטור האָט אונדז, פרויען, באליידיקט, -- זאָגט זי מיט
א זיפץ. -- אָנשטאָט פיר הענט געגעבן בלויז צוויי... בלויז צוויי.
וויפל האָבן אָט די הענט איבערגעטאָן, איז ניט איבערצודערציילן.
צוהערנדיק זיך, וי דוסיע דערציילט, שטעלט זיך פאָר נאָרשײן דאָס װײַטע פארװאָרפענע
ווינקל -- דאָס טאָטעריש דאָרף אוזעיעואָ און דאָס הײַזקעלע, אן ארײַנגעוואקסנס ביזן בויך
אין שניי מיט דעם איין-און-איינציק פענצטערל, װאָס איז ניט באגלאָזט, נאָר פארשטאָפּט מיט
אן ארבל פון א שאָפּױיפּעלצל. צוערשט איז די שטוב געווען א ליידיקע, פיר װענט--מער
גאָרניט. אפילע קיין אויוון האָט זי ניט פארמאָגט. און פון דאָװידן זײַנען ניטאָ קיין יעדיעס.
ער איז אפן פראָנט. ער ווייסט נאָך ניט, אז זײַן װײַב איז אָפּגעטראָטן, פארלאָזט די שטאָט,
איז אוועק אין דער דאָרפישער װײַטעניש, פארנומען דאָרט פּאָזיציעס נײַע, א סװאָרע, ניט קיין
בעסערע פּאָזיצלֶעס... אין א קורצער צײַט ארום װעלן זײַנע בריוו א כלינע טאָן אהער, עס
װועט אָנקומען זײַן געלטיאטעסטאט. נאָר װען דאָס סאמע שװערסטע װעט שוין, דוכט זיך,
דורכגיין, װעט זיך ארױיסװײַזן, אז דאָס סאמע שרעקלעכסטע איז נאָך ערשט פאָרויס -- דאָויד
איז אנשוויגן געװאָרן. עטלעכע כאדאָשׂים נאָכאנאנד האָט מוירע געהאט דוסיע פארן בריווג"
טרעגער, ער זאָל איר ניט ברענגען דאָס שווארצע פּאפּירל...
פיל האָט זיך דערװוּסט אנע ארנאָלדאָוונע אי וועגן איר קאָלעגע לוט דער קאטעדרע,
אי וועגן דאָװידן. און דאָס, װאָס זי האָט זיך דערװוּסט וועגן איר און וועגן אים, איז איר
2* 30
געווען אײנצײַטיק אי אָנגענעם, אי טרויעריק און ווייטעקדיק. נאָרשײן האָט געפילט: דאָס,
װאָס זי האָט הײַנט אויסגעהערט פון יעװדאָק;ע פּעטראָװנען; האָט געמאכט דאָװידן א סאך
נעענטער און ליבער, װי ער איז געווען איר ביז אהער.
די צווייטע שאָ פון זײַן לעקציע גייט דורך בא דאָװידן ניט ערגער און ניט בעסער, װי
די ערשטע. ער באװײַזט אופּטאָן אלץ, װאָס ס'איז בא אים אָנגעמערקט ---אלץ, װאָס מע דארף.
דוסיע ווארט שוין אף אים אין סאָף קאָרידאָר לעבן פענצטער.
-- בייס מע לויבט מיך, שפּיץ איך אָן די אויערן --זאָגט זי און רײניקט אָפּ דאָװידס
ארבל פון קרײד. -- נאטירלעך איז דעמלט, ווען מע זידלט דיך.
-- זי האָט דיך שטארק קריטיקירט?---פרעגט באומרויקט דאָװיד,
-- קריטיק -- דאָס איז סאָפקאָלסאָף גאָר ניט אזא מין שלעכטע זאך, ---זאָגט דוסיע און
טוט א פיר מיטן שפּיץ צונג איבער די ליפּן. --ערגער איז, ווען מע האָט צו דיר ניט קיין
שום פאַדערונגען אָדער טײַנעס.
-- בעקיצער קאָנסטו? -- שלאָגט זי איבער דאָװיד. -- כ'וויל וויסן, ויאזוי האָט נאָרשײן
אופגענומען דײַן לימעד. קאַנקרעט.
-- א פינפערל אוועקגעשטעלט אין זאטשאָטקע, -- טוט א שמייכל דוסיע. --- ביסט צופרידן?
,דוכט זיך, אז ער איז װידער ברוטאל מיט מיר, -- קלערט זי דערבלי.---אָדער עס װײַזט
זיך מיר אויס?" איר שטימונג פּאטערט זיך. עס איז ניט אױסגעװעפּט אפילע קיין קאפּל די
געװוינהײַט צוצוטוליען זיך צום מאן אין פרייד און אין לייד,
זיי לאָזן זיך אראָפּ אין אינסטיטוטישן סאָד.
לוט דאָװיִדס מיינונג איז דאָ געווען איצט אומהיימלעך. די שטעגן --- פארשאָטן מיט בלע-
טער, די צװײַגן פון די עפּלבײימער אומעטיקע, די אגרעס-קוסטעס -- הויל און פארשווארצט.
דוסיען, פארקערט, איז אלץ געפעלן, פון אלץ איז זי פארגאפט.
-- אזא כאאָס אין דער נאטור קאָנסטו באגעגענען בלויז אין אָט דער צײַט,--זאָגט זי,
און קלערט דערבײַ, אז דאָס, װאָס זי איז ניט בעקויעך זיך פאנאנדערקלײַבן אין אירע אייגענע
איבערלעבונגען, איז איצט ביכלאל אן איבעריקע זאך. נאָר אָט דער געדאנק שטערט איר ניט
זיך װוּנדערן:--אָט א הימל! טו נאָר א קוק, װאָס פאר א הימל עס הענגט איבער אונדז! זעסט?
א צעריסענער פילפארביקער, וי אין פרילינג! פּראכטפול!
דאָװיד פארײַסט דעם קאָפּ: טאקע אן עמעס --זייער רעגעוודיק, נאָר ער זאָגט;
-- מיר ווענדן זיך אָפּ פון דער הויפּטיפראגע. איצט אינטערעסירט מיך בלויז נאָרשײן.
פּינקטלעכער, װאָס ויל זי פון דיר! עפשער האָט עמעצער פון די סטודענטן זיך אָנגעקלאָגט
אף דיר?
-- איך האָב שוין פונלאנג פארגעסן, אז מיט די סטודענטן זײַנען ביכלאל מעגלעך קאָנ-
פליקטן,
-- איך קלער, אז נאָרשיינס וויזיט איז מיט עפּעס א מיין.
-- איך האלט אָבער, אז עס איז גאָר ניט קיין װוּנדער, ווען איין לערער באזוכט דעם
צווייטן, ווען עס גייט אן אויסטויש פון פארשיידענע שטאנדפּונקטן, ביפראט נאָך, ווען דער
פאָרזיצער פונעם אינסטיטוטישן אָרטקאָם באזוכט א לימעד פון א געוויינלעכן דאַצענט.
-- אנע ארנאָלדאָוונע איז גראָד איצט זייער פארנומען: זי איז איבערן קאָפּ ארײַנגעטאָן
אין דער צוגרייטונג צום זעכציקסטן יאָרטאָג פון דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע, צום שטאָטישן
דורכקוק פון קינסטלערישער זעלבסטעטיקײַט, צום פײַערלעכן קאָנצערט -- און װועט ניט פּא-
טערן אומזיסט קיין צײַט אף וויזיטן צו אירע קאָלעגן...
-- האָסט מיך פארינטריגירט, דאָדיע. ווארט נאָר צו...
דוסיע קנייטשט דעם שטערןן. ,ער איז עפשער טאקע גערעכט,--טוט זי א קלער.--
נאָרשײין האָט אפגעוויס אין זינען דעם פּאָסטן פונעם פארוואלטער פון דער קאטעדרע, װאָס
באפרײַט זיך. קענטיק, אז דער אלטער פארוואלטער װעט אוועק אין דעמיסיע... הייסט עס, אז
נאַרשיין איז מיך כוישעד, טאָמער פּרעטענדיר איך אף אָט דעם אָרט. ניט אומזיסט האָט זי
געגעבן אן אָנצוהערעניש, אז אין אינסטיטוט זײַנען אף אלע פאראנטװאָרטלעכע שטעלעס
פארנומען זייער ווינציק פרויען. זי האָט פּראָװאָצירט אן ענטפער, און אָט פארװאָס זי איז
אזוי געווען צופרידן, ווען איך האָב איר געזאָגט, אז פאר א פרוי איז בעסער ניט זײַן קיין
נאטשאלניק, א פרוי דארף האָבן קינדער, דאָס איז איר העכסטע פליכט"
דוסיע צעשמייכלט זיך.
-- װאָס קװועלסטו? -- אינטערעסירט זיך דאָװיד,
-- איך װאָלט פונדעסטוועגן גענומען אף זיך דעם כעט,---רופט זיך אָפּ דוסיע..-- איך
װאַלט מאסקים געווען נעמען די קאטעדרע.
31
דאַװיד איז אין פארלעגנהײַט:
-- צוליב װאָס דארפסטו דאָס?
נאַר ער דערהערט, וי א יונג קעלכל טוט א רוף:
-- דאוויד איסײַעװיטש!
אינעם אינסטיטוטישן וועסטיביול שעפּטשעט אים עפּעס אין אוער ארײַן א שלאנקע לאנג-
פוסיקע סטודענטקע אין א מיני-קליידל.
נאָרשײין, וועלכע איז צופעליק, אָדער עפשער בעקיוון, אדורך פארבלי, טוט א שמייכל:
-- די קאָפטע ארופגעצויגן אף זיך -- דאָס קליידל פארגעסן..
און פארבײַסט גלײַך די צונג, כאפּנדיק א קוק אף אירע אייגענע קני, וועלכע זײַנען אויך
קוים צוגעדעקט מיטן קליידל.
דאַװיד רופט זיך ניט אָפּ, בלויז די אויערן פארויטלען זיך בא אים -- מיט אן איבעריקער
אופמערקזאמקײַט און נײַגעריקײַט טוט זיך א גליטש זײַן בליק איבער אנע ארנאָלדאָװנעס
פעסטע שיינע פיס.
פון סאָד קערט זיך אום אויך דוסיע.
נאַרשײן באמערקט:
-- פארלאָרן דעם מאן, הא?
-- שטעלט זיך פאָר, אז טאקע יאָ, פון אונטער די הענט האָט מען אים ארויסגעכאפּט בא
מיר, -- פּרוּװוט אונטערהאלטן אנע ארנאָלדאָװונעס שטיפערישן געשפּרעך דוסיע.---עפּעס א
נײַע אויסערגעוויינלעך אױסעראָרדנטלעכע געשעעניש אף זײַן פאקולטעט.
-- יאָ, איך האָב געזען, וי דאוויד איסײַעוויטש האָט געמאכט פון אײַך די פּלײטע..
--- וויי צו מיר, -- האלט אונטער דוסיע דעם קאטאָװעסדיקן, װי עס דוכט זיך איר, דלאלאָג
אף נאַרשײנס הומאַריסטישן אויפן. --װאָס זשע קומט עס פאָר? אן עפנטלעכער סקאנדאלן
-- גאנץ מעגלעך. נאָר אויב ערנסט, װאָס זײַנט איר עס אזא מין כמורנע, יעװדאָקיע
פּעטראַװונא?
-- אין אָט דער רעגע? איצטער? אלץ איינס און דאָס זעלבע: מײַן באשערטער צעטרענצלט
זיך אף דער רועך ווייסט װאָס!
-- איר זײַנט צו שטרענג צו דאוויד איסעוויטשן. וי איך פארשטיי, איז דאָס דערפאר,
װאָס ער פילט אויס געוויסנהאפט זײַנע פליכטן. און אויב ניט אלץ באקומט זיך בא אים, װי
עס װאָלט זיך געװאָלט, איז טוט א קוק, סארא שווערן װאָגן ער שלעפּט.
אין אנע ארנאַלדאָוונעס רייד פילט דוסיע עפּעס א טיף פארטײַעטע װאָרענונג, און זי
שטרענגט זיך אָן, ווערט זייער ערנסט.
-- איך דערלאָז, װײַזט אויס, א טאָעס, -- זאָגט זי. -- כ'בין אין קאס אפן מאן, כ'דארף
אַבער זײַן בארויגעז ניט אף אים, אף זיך אליין.
-- פארװאָס?
זיי הייבן זיך אָן שעפּטשען איינע מיט דער אנדערער און טוען דאָס אזוי לאנג, ביז פונעם
װײַטן קאָרידאָר רײַסט זיך ארויס דאָװיד. אפילע פונדערװײַטנס קאָן מען באמערקן, אז ער
איז צערודערט.
-- קומט אהער, -- פארבעט אים נאָרשײן.
ער גייט צו געהאָרכזאם צו די פרויען.
-- איצט װעט שוין מיר די נאטשאלסטווע אין די ביינער ארײַנלייגן, --זאָגט ער, ניט
דערגייענדיק צו די פרויען א פּאָר טריט. -- און ס'איז דאָ פארװאָס. בא א לערער אפן פיזיש-
מאטעמאטישן פאקולטעט האָב איך צוגעגאנװעט א גאנצע גרופּע יאטן-טענצער, בא וועלכע
עס האָט געדארפט זײַן אן אומבאדינגטע קאָנסולטאציע. איר האָט אזעלכס געהערט אמאָל! אן
אומבאדינגטע! ביז אהער בין איך געווען איבערצײַגט, אז מענטשן קאָנסולטירן זיך בלויז דאן,
ווען זי דארפן עס האָבן. עס װאָלט מיך עפשער װײיניק-װאָס געארט, נאָר פּונקט אין אָט דער
צײַט דארפן די יאטן-פיזמאטלער זײַן אף דעם לימעד פון מײַן כאָרעאָגראפישער אָפּטײלונג..
קאַנען זיי דען זיך צערלַיסן?
-- מע טאָר אזוי ניט, -- טוט א פינקל מיט די אויגן נאָרשײין, און ס'איז װידעראמאָל ניט
קלאָר, צי זי איז צופרידן מיט דאָװידס טאט, צִי זי מוסערט אים.
-- מע האָט מיך גענויט, -- פארטיידיקט זיך דאָװיד. -- סאָפּקאָלסאָף, צום דורכקוק פון דער
קינסטלערישער זעלבסטעטיקײַט דארף מען זיך גרייטן, צי אלץ װעט זיך באקומען פון זיך
אליין?!
-- עפשער זאָל איך אײַך אָפּראטעװען פונעם פּראָרעקטאָרס צאָרן? -- פרעגט אנע ארי
נאָלדאָוונע.
2--6 32
-- ניין, כ'וועל זיך שוין אליין אן אייצע געבן, --ענטפערט איר דאָװיד.-- פון אײַך
פאָדערט זיך אן אנדער זאך. ווארפט ארויס א רוף: ,אלץ לעטויוועס דעם דורכקוק!" איר, אנע
ארנאָלדאָװונע, וי א פּראָפּארײין-טוערן, דארפט מיך אונטערשטיצן.
-- װאָס זשע װעט עס זײַן פאר א זעלבסטעטיקײַט, אויב מיט גוואלד טרײַבן אײַערע
סטודענטן אף דער בינע!-- פאלט ארײַן אין די רייד דוסיע.
-- אך, װי דו ביסט שטענדיק גערעכט, -- זאָגט דאָװיד. -- ווען זאָלסט כאָטש איין מאָל,
איין-און-איינציק מאָל דערלאָזן א פעלער...
-- איך גלייב, אז מיר װעלן די רעפּעטיציע-פּראָבלעם לייזן פּאָזיטיו, -- זאָגט אנע אר-
נאָלדאָוונע. -- סגייט דאָך אין דעם פּרעסטיזש פונעם גאנצן אינסטיטוט. און איצטער, מײַנע
טײַערע, עפשער װאָלט איר זיך ארײַנגעכאפּט צו מיר? כ'וועל אײַך מעכאבעד זײַן מיט אזעלכע
גוטע זאכן -- נעכטן ערשט באקומען א פּאָסילקע...
-- א דאנק, כ'בין מעסוקן פארנומען, -- זאָגט זיך גלײַך אָפּ דאָװיד. -- מע ווארט אף מיר;
מיר שרײַבן איבער אף א מאגניטיטאשמע א פּלאט לידער, געווידמעט דעם בירגערקריג.
-- װאָרנט די כאוויירים, אז איר װעט זיך עטװאָס פארהאַלטן, און שוין.
-- און איליושע איז שוין מיסטאם אין דער היים...
-- דײַן עליק װועט ווייניט-איז אליין אָפּזוכן אין אײַזקעלטער װאָס צו איבערבליסן --
מישט זיך ארײַן דוסיע.
-- ער איז דאָך שוין בא אײַך, קיין אײַנהאָרע, א גרויסינקער, -- באמערקט אנע ארנאָל-
דאַװונע. -- גיט אים כאָטש א קאפּעטשקע פרליהלַט.
14
דאָװיד צעשיידט זיך מיט די פרויען אָן באדויערונג, און דאפקע ניט דערפאר, װײַל אָן
אים װעלן זײַנע כעוורע פונעם פיזישיטעכנישן פאקולטעט ניט איבערשרײַבן אף א מאגניט-
טאשמע די פּלאט מיט די לידער, און ניט צוליב דעם, װאָס עליק װעט זיצן א הונגעריקער,
ביז טאטע-מאמע װעלן אים ארלינלייגן דעם ביסן אין מויל. דאָװיד וויל פּאָשעט בלײַבן איינער
אליין -- די זיכרוינעס זײַנע לאַזן אים ניט צורו.
נאָר אנע ארנאָלדאָוונע האָט פונדעסטוועגן באמערקט ריכטיק: איליושען דארף מען געבן
מער פרײַהײַט. דוסיע איז אויך מיט איר מאסקים.
פרײַהײַט פאר איליושען.. דאָװיד האָט געטאָן איבערגענוג פאר אָט דער פרײַהײַט פון
זײַן זון.
אָט די פרײַהײַט איז געהאנגען אף א האָר אין אָנהײיב נאָיאבער פונעם צוויי-אוןיפערציקטן,
ווען די פאשיסטן האָבן זיך א ריס געטאָן צו דער שטאָט אָרדזשאָניקידזע, װאָס האָט זיך
פר;ער גערופן וולאדיקאווקאז, װײַל װער עס איז א באלעבאָס אין אָט דער שטאָט, יענער האָט
א מעגלעכקײַט צו הערשן איבער גאנץ קאווקאז, איבער דעם גאנצן בארגיקאנט מיט זײַנע
נאפט-קוואלן, מיט זײַנע אלע אנדערע רײַכטימער, מיט זײַן הויפּט-װעג, וועלכער פירט דורך
די בערג אף דעם נאָענטן מיזרעך, קיין אינדיע און אין די װײַטע װײַטענישן פון דער מיזרעך-
וועלט ביכלאל.
א היפּשע צײַט פאר דעם האָט שוין דאָװיד אין זײַן טאָגבוך, וועלכן ער האָט פארפירט
נאָך אין פּענזע, אין דער ארטילערישער שול, זיך ניט דערלויבט ארײַנצושטעלן קיין איין
אומעטיקן געדאנק וועגן דעם, װאָס עס קומט פאָר מיט אים און ארום אים. אָבער הײַנט, ווען
ער האָט דערזען אף לינקס פון זיך, שוין גאָר װײַט פון זײַנע פּאַזיציִעס, די פלינטלעכע באלײַב-
טונגיראקעטעס, האָט זײַן אומצופרידנקײַט, צי עפשער פּינקטלעכער ---זײַן אומבאטראכטקײַט,
אָדער נאָך ריכטיקער -- זײַן אומפאראנטװאָרטלעכער אומוויסן װידעראמאָל א צי געטאָן זײַן
האנט צום בלײַער. ער טוליעט זיך צו מיט דער פּלײצע צו דער פײַכטלעכער וואנט פונעם
שוץ-גראָבן, שלעפּט ארויס פונעם פעלד-ראנץ זײַן טאָגבוך -- דעם דיקן העפט, צונויפגענייטן
פון א צענדליק געקעסטלטע שוליהעפטלעך און אײַנגעבונדענעם אין הארטע קארטאָן-טאָוולען,
צעעפנט דעם טאָגבוך אפן לעצטן זײַטל און שרײַבט ארײַן אהין: ,צום באדויערן, קעמפן מיר
נאַך ביז אדהליעם ערגער, איידער דער סוינע, אין דער ערשטער ריי מיר, די קאָמאנדירן,"
עטװאָס שפּעטער, װען צו אים גייט צו זײַן שטעלפארטרעטער, ועלכער האָט זיך נאָך
אין אָנהײב זומער אָפיציִעל גערופן קאָמיסאר, װענדט זיך צו אים דאַװיד קימאט מיט
אַט די זעלבע ווערטער,
33
דער קאַמיסאר קוקט א װײַלע אָנגעכמורעט אף זײַן כאווער, דערנאָך לייגט ער ארוף די
דלאַניע אף דאַװידס פּלײצע און זאָגט אים שטיל:
-- וועגן דעם איז ניט די צײַט צו קלערן. אלנפאלס אייצע איך דיר בעסער ניט צעלאָזן
די צונג. ניט אלע װעלן באנעמען דײַנע געפילן, ס'קאָנען זיך געפינען אזעלכע לײַט, װאָס
וועלן דײַנע ווערטער אױיסטײַטשן פארקריפּלט.
-- א דאנק, ביסט גערעכט, קאָמיסאר, -- רופט זיך אָפּ דאָװיד, אָנװענדנדיק זײַן שטעל-
פארטרעטערס פריערדיקן טיטל, האגאם דער דאָזיקער טיטל איז שוין געווען אין א ספּעציִעלן
באפעל אָפּגעשאפן. עס זײַנען, קענטיק, פאראן באגריפן, פון וועלכע עס איז ניט פּאָשעט זיך
אנטוויינען.
ס'קאַן זײַן, אז מאכמעס די צוויי טויט-קלעפּ, װאָס אָסטאפּענקאָ האָט געגעבן די פאשיס-
טישע טאנקען, וועלכע האָבן, פארניכטעטע און איבערגעקערטע מיטן קאָפּ אראָפּ, פארהאקט
מיט זיך דעם בריק איבערן טערעק, צי דערפאר װײַל אומעטום לענגויס דעם טײַדיברעג אינעם
עלכאַטאָװער טאָל, װוּהין די פאשיסטן האָבן געפּרוּווט זיך דורכשמוגלען, פלעגן זיי באקומען
אן אקשאַנעסדיקן אָפּשטױס, אָדער פּאָשעט װײַל אף דער אָרדזשאָניקידזער ריכטונג איז דער
אָנגריף באם פײַנט געגאנגען געלונגען און אהין האָט דער סוינע געשטופּט און געשטופּט אלע
זײַנע קויכעס, אָפּציִענדיק זיי פון די איבעריקע ריכטונגען, נאָר אינגיכן האָט ער אף דעם על-
כאַטאַװער פּלאצדארם אופגעהערט אטאקירן.
דאָך איז דאָװידן גרינגער ניט געװאָרן. שטיין און ווארטן און טראכטן דערבײַ דער רועך
ווייסט װאָס איז א סאך שווערער, װי פירן א האנט-געראנגל, אין וועלכן ס'איז פיל געווענדט
אין דיר, אין דײַנע קויכעס, אין דײַן סייכל. אלנפאלס, עפּעס-װאָס קאָנסטו אופּטאָן, גראדע דו,
טאקע דו, מוזסט אופּטאָן כאָטשבי דערפאר, װײַל לינקס, העט-װײַט פון דײַנע אָקאָפּעס, ניש-
טערט דער סוינע, און װער װעט דיך איצט אינפאָרמירן, װי עס האלט דאָרטן, װוּהין ס'האָבן
זײַנע געקרייצטע טאנקען באוויזן זיך ארײַנשנײַדן..
אומזיסט, פארשטייט זיך, האָט דאַָװיד ארײַנגעשריבן אין זײַן טאָגבוך אזא הארבע בא-
שולדיקונג קעגן זיך און קעגן זײַנע כאוויירים. גערעכט איז דער קאָמיסאר ---ס'איז ניט די
צײַט אזוי צו קלערן און וועגן דעם זיך דײַגענען. ביז אהער װאָלט ער, דאָװיד, נאָך ווייניט-איז
אָפּגעזוכט אין מויעך רײַעס פאר אָט די ווערטער, אָבער איצטער האָט דאָװיד דערזען, אז ער
און זײַנע כאוויירים קאָנען זיך ראנגלען און שלאָגן די פאשיסטן. אָט האָט דער פּײַנט די וועלט
. אײַנגעלייגט, קעדיי זיך דורכרײַסן אין טאָל אלכאןיטשורט לעם דעם נאפט-ראיאָן מאלגאָבעק,
און ס'האָט זיך פון דעם גאָרניט ניט באקומען. שפּעטער, ווען עס װעלן אונטערגעצויגן װערן
די סאכאקלען פון אָט די שלאכטן, װועט זיך דאָװיד דערוויסן, אז אין דעם געפעכט זײַנען פאר-
ניכטעט געװאָרן קימאט נײַנצן טויזנט פײַנטלעכע סאָלדאטן און אָפיצערן, בא פיר הונדערט
טאנקען...
דאַװיד האָט ניט געקאַנט וויסן, װאָס עס טוט זיך אינעם שטאב פון דער צאָפנדיקער מי-
ליטער-גרופּע פונעם קאווקאזער פראָנט. אָבער ער האָט געגלייבט, אז דאָרטן ווייסט מען אלץ,
װאָס עס קומט פאָר אף יעדן שפּאן פון דער פארטיידיקונגס-ליניע, און מע טוט אלץ, װאָס עס
איז מעגלעך, קעדיי אויסצובעסערן די לאגע. קיין טאָעס האָט ער ניט געהאט, נאָר ער האָט
פארגעסן, אז אין אונדזער שטאב ווייסט מען אלץ וועגן דעם, װאָס עס קומט פאָר אף אונדזער
זײַט, אָבער װאָס עס טוט זיך באם קעגנער, איז דעם שטאב ניט אינגאנצן און ניט טאָמיד
קלאָר, האגאם די אויסשפּיר-דינסט מידט זיך טאָג און נאכט.
ניט נאַר דאָװיד, די מערהײַט קאָמאנדירן האָבן ניט געװוּסט אין אָנהייב נאָיאבער, װי
שווער עס קומט אויס דעם שטאב צו פאריכטן דעם פעלער, וועלכן ער איז פריִער באגאנגען.
באשטאנען איז דער פעלער אין דעם, װאָס דער שטאב האָט פאָרויסגעזען בלויז איין-און-איינ-
ציקן וועג פארן פײַנטלעכן אָנגריף -- דעם וועג אף מאָזדאָק, מאָטיוױירנדיק עס מיט דעם, װאָס
אליין די קאווקאזער בערג זײַנען מעכטיקע קעגנער פארן פײַנט און עס איז זינלאָז מיט טאנ-
קען קריכן אף בערג...
אונדזער שטאב איז געווען צופרידן, װאָס מע האָט דעם סוינע ניט דורכגעלאָזט אף מאָזי
דאָק, און האָט אין היספּײַלעס ניט באמערקט, אז דער פּײַנט הייבט אָן געהיים, שטילערהייט
קאַנצענטרירן זײַנע קויכעס אף דער נאלטשיקער ריכטונג -- גרייט אן אָנגריף טאקע אף אונד-
זער בארג-ראיאָן, װוּ מיר ווארטן לאכלוטן ניט. דעם פּײַנטס קלאפּ אף נאלטשיק איז פארן
שטאב געווען אן אומגעריכטער, און איצט איז אויסגעקומען דאָפּלט צו האָרעװען, קעדיי אויס-
בעסערן, פאריכטן דעם פעלער.
| = פּונקט אין אָט די מינוטן, ווען דאָװיד האָט מיט אזא האָפענונג געווארט אף אן אויסער-
אָרדנטלעכן באפעל, װאָס װעט קארדינאל איבעראנדערשן די לאגע לעטויוועס אונדז, האָבן
24
שוין די דײַטשישע װײַטשיסנדיקע הארמאטן ארױסגעלאָזט די ערשטע סנאריאדן אֹף די אָרד-
זשאַניקידזער פאָרשטעט.
אײינצײַטיק האָט די פײַנטלעכע אוולאציע אינטענסיוו אָנגעהױבן באָמבארדירן די שטאָט-
קווארטאלן. קימאט הונדערט פאשיסטישע טאנקען זײַנען דערקראָכן צום אויסערלעכן רינג
פונעם אַרדזשאָניקידזער פארפעסטיקונגס-ראיאָן און אים דורכגעריסן לעבן דעם ייִשעוו פיאג-
דאָן. דער סוינע האָט פארלאָרן אין די לופטישלאכטן בא אכצן אעראָפּלאנען, דרײַסיק טאנקען
האָבן אונדזערע סאָלדאטן פארניכטעט אף דער ערד, אָבער די פאשיסטן זײַנען געקראָכן און
געקראָכן, און זיי איז געלונגען צו פּארכאפּן גיזעל. נאָך עטלעכע אזעלכע שטארקע קלעפּ--
און אַרדזשאַניקידזע װעט פאלן.
קענטיק, אז טאקע דאָס, האָט געצװוּנגען דעם שטאב פון דער צאָפנדיקער גרופּע אָנהייבן
פארווירקלעכן דעם פּלאן פונעם קאָנטר-אָנגריף פריִער, װי עס װאָלט געווען ווינשנסווערט.
באגײַסטערט האָט אופגענומען דאָװיד דעם באפעל זיך אײַנצושליסן מיט זײַן באטארייע
אינעם אָנגריף. ערשט איצט, אין די לעצטע פארביטערטע שלאכטן, האָט ער באנומען, װאָס
עס איז אויסגעקומען אויסצושטיין די באשיצער פון אָרדזשאָניקידזע אין אָנפאנג פונעם פײַנט-
לעכן דורכרײַס צו דער שטאָט, װי העלדיש זי האָבן געקעמפט. די פלנטלעכע גרופּירונג
מיליטער-אײינהײַטן, וועלכע האָט זיך דורכגעריסן קיין גיזעל, איז קימאט ארומגערינגלט גע-
װאָרן. דעם סוינע האָט זיך אײַנגעגעבן אופצוהאלטן בלויז א שמאָלן קאָרידאָר, וועלכן ער האָט
זיך מיט אלע קויכעס געסטארעט פארברייטערן. באזונדערס שווערע שלאכטן זײַנען פאָרגעקו-
מען ארום דעם ייִשעוו מײַראמאדאג, באם ארלנגאנג אין סוארער בארג-שפּאלט: דורך אים
װאָלטן די היטלעריסטן, ערשטנס, זיך געקאָנט דורכשמוגלען צום מיליטעריש-גרוזינישן וועג,
װאָס איז געווען די הױיפּט-ארטעריע, דורך וועלכער מיר האָבן באזאָרגט אונדזער מיליטער
מיט אלץ, אין װאָס עס האָט זיך גענייטיקט. צווייטנס, װאָלט דער קעגנער באקומען א מעגלעכ-
קײַט דורך מײַראמאדאג ארײַנברענגען פרישע קויכעס צוהילף זײַן גרופּירונג, וועלכע מע האָט
קימאט פארהאקט אין גיזעל,
אין מײַראמאדאג איז דער געראנגל געווען א ניטגלײַכער: דער פײַנט האָט. דאָ געהאט
צען מאָל מער קויכעס, איידער מיר. פארטיידיקט מײַראמאדאג האָבן קורסאנטן פון יאם"מילי-
טערישע שולן, צונויפגעזאמלטע אין א שיסער-בריגאדע. קעגן איר זײַנען געקראָכן ניט נאָר
דער פאשיסטישער פּאָלק ,בראנדענבורג", נאָר אויך א רומענישע בארגשיסער-דיוויזיע. זיי
האָבן פארמאָגט א גוואלדיקע פליער-אונטערשטיצונג פון ארטילעריע און כוץ דעם -- פון אן
ערעך זעכציק טאנקען.
די קורסאנטן האָבן זיך געשלאָגן געוואגט, מעסירעסנעפעשדיק. נאָר העלפן האָט מען זיי
סײַװי געדארפט. און דער שטאב פון דער צאָפּנדיקער גרופּע האָט באשטימט שיקן זיי צוהילף
די צענטע גווארדייישע בריגאדע און בעסויכעם דעם דיװויז;אָן, וועלכער איז געווען צוגעגעבן
דער בריגאדע אלס זעלבשטענדיקע ארטילערישע איינס.
דאַװידן האָט װידעראמאָל אָפּגעגליקט.
15
אפן טיש שטײט א קרישטאָלענע וואזע מיט פרוכטן: געלע, װי וואקס, בארן; מאטעווע,
פּונקט עס האָט זיי באדעקט א פּראָסט-טױ, פלוימען: גרויסע אױסגעפּעסטעטע עפּל --אנטאָ-
נאָווקעס, װאָס שמעקן שארף און רעגעװודיק; קימאט דורכזיכטיקע װײַנטרױבן, אין וועלכע, אזוי
װײַזט זיך אויס, עס שווימען זריעיקערנדלעך.
אָט דער העלער נאטורמאָרט רייצט דוסיען, זי שטעקט אויס די האנט אָדער צום מיל-
גרוים, וועלכער װינקט, דוכט זיך, צו איר, בעט זיך: ,שלעפּ מיך ארויס פונעם הויפן, װעסט
קיין כאראָטע ניט האָבן"? אָדער צום פרוכט, װאָס רופט זיך כורמא און איז ענלעך אויסערלעך
אף א פּאָמידאָר. דוסיע שנײַדט זיי אף טיילכלעך, פאָרזיכטיק, װוי זי װאָלט פאר עפּעס מוירע
האָבן, לייגט ארײַן יעדער טיילכל באזונדער אין מויל -- די פּורפּור-ײיאָדערן פונעם מילגרוים,
דעם פליישיקן טיילכל פון דער כורמא. דערנאָך טראָגט זי אונטער צו די ליפן א באגילדעט
לעפעלע, שפּײַט אויס די קערלעך און לייגט זיי צונויף אין אש-בעכער, אף וועלכן ס'איז אָנ-
געמאָלט א מאָדנער נעפעש און אן אונטערשריפט ,עלעגיע". פארװאָס איז אזוי אָנגערופן אָט
דער האלב-פיש מיט דער פײַן אויסגעקלאפּטער ליסקע און דאָס האלב-מיידל מיט איר שיין
39
פארטרוימט פּאָנעם, אָט די רוסאלקע, וועלכע איז ארויסגעשװוּמען פון די קאלטע מעלכ;אָר-
װעלן?
אלע ווענט און ווינקעלעך בא אנע ארנאָלדאָװנען פארנעמען די ביכער. בלויז אין גאסט-
צימער האָט זי ארויסגעשטויסן א טעפּיך --א פילפארביקער, קענטיק, ביז גאָר א שוערער,
שטראָמט ער האסטיק אראָפּ קימאט פון דער סטעליע, גיסט זיך, װי א וואסערפאל, איבער דער
קאנאפּע און צעפליסט זיך אף דעם דיל אזוי, אז מע קאָן מיינען, קלוימערשט, דאַס מעבל אין
צימער שווימט און הוידעט זיך אף די ווייכע כוואליעס פון אָט דעם טעפּיך.
די באלעבאָסטע --- אן אײַנגעהילטע אין א פאטשיילע, קלעפּט זיך צום וואליק פון דער
קאנאפּע --- ס'איז ניט צו באנעמען, צי איר גאסט פרייט זי, צי ניין. זי קלאפּט שטילערהייט
מיט א פינגער איבער א פּאפּיראָסן-פּעקעלע.
-- וויַאזוי זשע איז עס געשען, אז מיר מיט אײַך, צוויי װײַבלעך, האָבן זיך מיט איין
מאנצבל ניט ספּראװעט, -- װוּנדערט זי זיך.--ניט בעקויעך געװוען נעמען אהער דאויד
איסײַעװויטשן?
-- ער איז אן אקשן, -- רופט זיך אָן דוסיע, קוויקנדיק זיך מיט דער זױערקײַט פונעם
זיסן מילגרויםיקערן. -- אף אלץ קלעקט בא אים צײַט. בלויז אף זיך ניט.
-- עפשער איז עס אײַער נאכלעסיקײַט!?--אנע ארנאָלדאָװונע טוט א יש מיטן פינגער
דעם קין. -- איר קריטיקירט דעם מאן אפן סאמע העכסטן ניװאָ. -- זי שמייכלט, קעדיי אירע
ווערטער זאָלן קלינגען ווייכער. -- איר האָט ניט מוירע, אז אָט דאָס קאָן אים דערעסן, יעוו"
דאָקיַע פּעטראָװונא, און ער װעט א קלאפּ טאָן מיט דער טיר?
-- ע, א גוטן אים שליטוועגס...
-- װאָס זאָגט איר עס אזעלכס? ס'איז דאָך א מאן. א מאנצבל..
-- כ'בין זיך מיסוואדע, וועגן אזא מין וואריאנט האָב איך ניט געקלערט, -- כאפּט צוריק
אירע רייד דוסיע. --- קיינמאָל ניט. פּאַשעט זיך ניט פאָרגעשטעלט אזא מעגלעכקײַט.
-- ס'איז גוט, װאָס איר זײַנט אזוי זיכער אין זיך, -- באמערקט אנע ארנאָלדאָװנע און
טוט ווידער א שמייכל. --אָבער די מאנצבלען, פארשטייט איר מיך, מײַן טײַערע, זײַנען נע-
פאשעס, װאָס האָבן ליב זיך אָנבלאָזן, ברויגעז װערן.
דוסיע לייגט אוועק אפן טיש דאָס מעסער, מיט וועלכן זי האָט געשניטן די פרוכטן, רוקט
עס אָפּ פון זיך.
-- בא דאוויד איסײַעװיטשן איז ניטאָ קיין קאפּעטשקע זעלבסטליבע, -- זאַגט זי זיפצנדיק.
-- מיסטאם ווייסט איר בעסער, ---סאָפּעקט די באלעבאָסטע.
-- כ'פארמאָג פיל באװײַזן. פארשיידענע. דער לעצטער --זײַן דיסערטאציע. ער וויל אפי-
לע פון איר ניט הערן.
-- צוליב װאָס דארפט איר זי?--- פרעגט נאָרשיין ערנסט.
-- ניט איך -- ער דארף זי האָבן, -- דערקלערט דוסיע. -- ער װאָלט זיך גאָר אנדערש
געפילט אף דער וועלט. פעסטער. און פון זײַן מעשונעדיקן פאקולטעט װאָלט מען אים, קאָן
זײַן, באפרײַט. ס'איז דאָך װוי א וועווערקע אין רעדל...
-- איר זײַנט, לאָזט זיך אויס, א קעגנערן פון אײַער מאנס פאקולטעט. ניט גוט!-- זאָגט
נאָרשיין. צעבלאָזן א דיסקוסיע וויל זי ניט. נאָר אָפּצוטרעטן עמעצן דעם וועג האָט זי ניט
ליב. -- זאָל דאוויד איסײַעװיטש וערן א קאנדידאט פון זײַנע וויסנשאפטן, ער איזן עס בע-
קויעך אופצוטאָן, און זאָל אויך זײַן פאקולטעט בליען. ס'איז א וווילע זאך, א נוצלעכע שוין
דערמיט אליין, װאָס ער העלפט פארפולן די פרײַע צײַט בא די סטודענטן. טאנצן, זינגען,
מוזיצירן, שפּילן טעאטער איז א סאך בעסער, איידער זשליאָקען בראנפן אָדער צו זוכן געמיינע
פארװײַלונגען.
--- מיט צו שווארצע פארבן מאָלט איר די לאגע, -- פּראָטעסטירט דוסיע. --- בא מיר זײַנען
פאראן גאָר אנדערע אָנגאבן: די סטודענטן לערנען זיך, האָרעװען.
-- מע כאפּט זיך פאר די לערנביכער ערעוו די עקזאמענעס, -- די באלעבאָסטע פארבייגט
אונטער זיך די פיס אף דער קושעטקע -- כ'וועל פארייכערן?
דוסיע רופט זיך אָפּ;
-- ווען כ'זאָל האָבן רעכט, װאָלט איך ניט דערלויבט.
-- כ'וויל אופהערן צו רייכערן, נאָר כ'דערוועג זיך ניט.
-- איר האָט מוירע דעם סטאזש פארלירן, אויב עס װעט אײַך װוידער צו דעם ציגאר א
צִי טאָן?
-- א נארישע געוװוינהײַט. דאָס גאנצע לעבן לײַד איך איבער איר. פון אלעמען באקומען
קלעפּ. גאָלע סיניאקעס אף מיר. די מאמע פלעגט מיט מיר זיך מאטערן. קימאט יעדע װאָך
36
פלעגט מען זי אין שול ארויסרופן. אומקערן פלעגט זי זיך א דערשלאָגענע, א פארצווייפלטע.
,כ'האָב דיך וויפל מאָל געװאָרנט, -- פלעגט זי טײַנען איינס און דאָס זעלבע.---און דוֹ--
דײַנס. פארװאָס רייכערסטו אין שול? רייכער אין דער היים, װאָלט קיינער ניט געזידלט?
-- איצט קלאָרט זיך עפּעס-װאָס אויס. דאָס מאכט ניט קאליע די שטים?
אנע ארנאַלדאָװונע צעשויבערט די ברעמען, זשמורעט צו די אױיגן:
-- איך קלײַב זיך ניט אָנקומען אין דער אָפּערע.
זי האָפּט אָבער, אז דער גאסט װעט איר זאָגן כאָטש עטלעכע גוטע ווערטער וועגן איר
זינגען. און דוסיע זאָגט טאקע אבסאָליוט אופריכטיק:
-- איר זינגט פּרעכטיק, מע קאָן אײַך מעקאנע זײַן.
-- מיר איז ניטאָ, װאָס צו מעקאנע זײַן. אָט אײַך --יאָ. אײַך האָט מען ליב, און דאָס איז
עפּעס ווערט אף דער וועלט.
-- ס'קאָן זײַן. מיסטאם. כ'ווייס ניט. אין מײַנע יאָרן מאטערט מען זיך דען מיט אזעלכע
פראגעס?
-- א פרוי בלײַבט א פרוי ביזן סאָף פון איר לעבן,
נאָרשײן הייבט זיך אוף פון דער קאנאפּע, שפּאנט זיך דורך איבערן טעפּיך -- צוויי טריט
פאָרויס, א שפּאן צוריק. שטעלט אָפּ דעם בליק אף איר גאסט. , מיט דאוויד איסײַעװויטשן איז,
מיסטאם, ניט לײַכט, -- קלערט זי. -- נאָר אין דער היים ווייסט ער ניט, אפּאָנעם, פון קיין רו.
מע שאנעוועט אים ניט. מע היט אים ניט אָפּ."
דוסיע נעמט פון דער קרישטאָלענער וואזע א װײַנטרױב, וויגט אים אף דער דלאָניע, וי
זי װאָלט װעלן זיך איבערצײַגן, וויפל ער וועגט. צום מויל טראָגט זי ניט צו די לויטערע יאגעדע
מיטן שווימענדיקן אינװייניק קערנדל. מיטאמאָל װוערט איר עפּעס שװערלעך קלערן ועגן
דעם מאן. עס װוילט זיך ניט טראכטן וועגן אים אין דער אָנװעזנהײַט פון אנע ארנאָלדאָונען,
און זי ווענדט דעם געשפּרעך אין אן אנדער ריכטונג,
-- אֹלָרּ האָט ריכטיק באמערקט, אז איך האָב האנאָע פון די סטודענטן, -- זאָגט זי. -- איר
האָט מינאסטאם געװאָלט צוגעבן, אז אויך פון זיך אליין. יאָ?
-- אויב אזא האנאַָע דערגאנצן מיט שטרענגע פאָדערונגען צו זיך, איז גאָר ניט אזוי
שלעכט.
-- אך, װי עס ווילט זיך זײַן טאלאנטפול, -- זיפצט דוסיע, און אין אירע אויגן שווימט
אוף דאָװידס פּאָנעם, אן אומעטיקס, א באליידיקטס, אָפּגעפרעמדטס. -- צומאָל פיל איך זיך
נישקאָשע. אָבער אן אנדערש מאָל בין איך אזא טעמפּע, אז עס איז א שרעק,
נאָרשײין הערט זיך צו צו דעם, װאָס עס דערװײַזט איר גאסט, און איז אופגערעגט: , צי
דען װעט מען אָפּגעבן די קאטעדרע יעװדאָקיַע פּעטראָװנען! און װאָס טוט מען? ויַאזוי ניט
דערלאָזן אָט די מעגלעכקײַט! פרײַנטשאפט איז גוט, אָבער רייכערן וויל איך מײַנע אייגענע
סיגארעטלעך."
-- מיר דוכט זיך צומאָל, אז די סטודענטן ווייסן מער, וי איך, -- זעצט פאָר דוסיע. --
אײַך איז אזעלכס באקאנט?
,סארא װײיכקײַט. אָט די ווייכינקע זײַנען די געפערלעכסטע, -- באומרויקט זיך נאָרשײין. --
מע טאָר ניט דערלאָזן, זי זאָל מיר פארלויפן דעם וועג." אָבער זאָגן זאָגט זי:
-- מיר האָט זיך הײַנט געכאָלעמט, אז איך האָב גענומען די סטודענטישע קאָנספּעקטן
פון מײַנע לעקציעס אף א דורכקוק און אף די ראנדן פון די בלעטלעך און אין קלאמערן לייען.
איך קאַלערלײי באמערקונגען: , קוואטש!", ,האקט א טשײַניק!", ,צו אלדי רוכעס!", , שיינריי-
דערײַ!?. געפעלט אײַך אזא כאָלעם?
-- סטודענטן -- דאָס איז א קאָמפּליצירט פאָלק.
-- אײַנשטעלן צווישנבאציונגען מיט זיי איז א פּײַנלעך געשעפט. זיי זײַנען װי א װוּלקאן
מיט זייערע פראגעס, כ'ווארט אומופהערלעך אף אן אויסברוך. װאָס, אייגנטלעך, פאָדער איך?
זי זאָלן זײַן מענטשן. װאָס קאָן מען נאָך פון זיי װעלן?
-- מיר זאָלן זיי אומבאדינגט געפעלן,
אנע ארנאַלדאָװנע זאָגט מיט הארץ:
-- א געפערלעך צינגל בא אײַך,
און לאָזט אראָפּ די נאָז:
-- אײַך לייגט מען פאָר ארויסצוטרעטן מיט לעקציעס פאר דער באפעלקערונג?
-- איך טרעט ארויס. אָפּזאָגן זיך קאָן איך ניט.
-- מיר קלעקט שוין ניט קיין צײַט אף צו זײַן א פּאָפּוליאריזאטאָר.
דוסיע האָט ניט אָפּגעװאָרפן אפילע קיין איין פראגע, װאָס די באלעבאָסטע האָט ארויס-
37
געשטעלט, זי האָט זיי פּאַשעט ניט געשטיצט אין יענער מאָס, וועלכע װאָלט באנוגנט אנע
ארנאַלדאָוונען. און נאָרשײין האָט באשטימט, אז איר גאסט איז ניט אופריכטיק. נאָר זי האָט
געהאט א טאָעס. דוסיע האָט גאָרנישט ניט אויסבאהאלטן פון דער באלעבאָסטע -- זי איז פּאַ-
שעט געווען צוריקגעהאלטן. עפּעס אזעלכס, װאָס איז נאָך דערװײַל ביזן סאָף ניט באזיניקט,
האָט זי גענויט אזוי זיך באגיין. מיסטאם מאכמעס אָט דער סיבע האָבן זיי זיך געזעגנט קאלט,
ניט אזוי, װוי ביידע האָבן געװאָלט.
פארטויבן אָט דעם דערװידערנדיקן געפיל גיט זיך ניט אײַן דוסיען אויך אף דער גאס.
נאָרשײן האָט צעקאלויצעט די נעשאָמע מיט אירע נאקעטע, שטעכיקע באמערקונגען. בא דאָ-
ווידן האָט זיך אָפּנעזוכט אן אומגעריכטע פארטיידיקערן!
די זון שמוגלט זיך דורך אף עטלעכע רעגעס דורך די צעריסענע כמארעס, עס װײַזט זיך
אויס, אז זי איז אפילע אונטערגעשפּרונגען, א דערפרייטע, א צופרידענע, װאָס איר איז גע-
לונגען כאָטש וויפל-ניט-איז, כאָטש א קאפּעטשקע א שײַן טאָן. און גלײַך דוכט זיך, אז אלץ
ארום און ארום איז באנײַט, װי פארביטן, עפשער אפילע ייַנגער געװאָרן. זאָל זײַן אף א װײַלע,
אָבער אָט די װײַלע איז אומפארגעסלעך. דערנאָך װעט שׁוֹין די הארבסטיקע אָנגעכמורעטקײַט,
א געצערטלטע מיט איידעלע זוןישטראלן, זיך אױיסװײַזן ניט אזוי אונטערדריקנדיק, די אָפּגע-
בליאקעוועטע נאטור -- בלויז א צײַטװײַליק פארוויאנעטע, און ס'איז גרינגער צו גלייבן, אז
אלע בלאָטעס איז מעגלעך גויווער צו זײַן. אָט אזוי איז אויך מיט די געפילן --- מיט דער ליבע.
אויב זי איז דאָ, אויב זי איז געווען...
דוסיען טוט א צי צו אירע באליבטע ערטער אף יענער זײַט אָקא.
איבערן פּאָנטאָן-בריק גייט זי א פארקלערטע, זי הערט ניט, װי עס טופּען אונטער איר
די אָפּצאסן. די בריק הוידעט זיך עטװאָס אפן וואסער. אף דעם קעגניבערדיקן ברעג פון דעם
טײַך טוקט זיך דוסיע גלײַך אָפּ אין בײַברעגיקן, הארבסטיקן שיטער געװאָרענעם וועלדל. זי
זוכט ניט קיין אױסגעטאָפּטשעטע וועגן --זי שפּאנט גלײַך, אויסטרעטנדיק נײַע שטעגן די
הענט האלט זי אין די קעשענעס פונעם געקירצטן, לוט דער מאָדע, מאנטל. צײַטנװײַז בא-
לעקט זי מיטן שפּיץ צונג די דיקלעכע ליפּן. זי איז הויך און שטאלטנע, אפילע דאָ, אין וועלדל,
דערלויבט זי זיך ניט הויקערן. דאָס פּאָנעם איז עטװאָס הארב, אף דער נאָז---א קליינטשינק,
קוים װאָס מע באמערקט עס, פּינטעלע.
אונטער די פיס טרעשטשען די אראַפּנעפאלענע בלעטער און צװײַגלעך. די נידעריק הענ-
גענדיקע צװײַגן פארטשעפּען, אופציטערנדיק, אָט דעם ארבל, אָט דעם אקסל, דאָס פוטערנע
היטעלע, באשפּריצן דוסיען מיט רעגן-טראָפּנס. פונעם הימל זייט זיך א פײַכטקײַט, װאָס אז
מע וויל, איז דאָס א רעגן, און אז מע וויל -- פּאָשעט א טוי, וועלכן די אויגן זעען ניט. אין
דער הייך הענגען װידער שווערע װאָלקנס, און א װינט נישטערט אין וועלדל--די ערשטע
דערפילן דאָס דוסיעס קני, זיי ווערן אלץ קעלטער און קעלטער, אָט-אָט הייבן זי אָן צו פרירן.
געדיכט ליגט אף דוסיעס נעשאָמע א יאָך -- ניט אראָפּצוּווארפן אים פון זיך, אָבער װײַטער
אויך טראָגן אים איז אומעגלעך. זי פילט, אז די נעסט, וועלכע זי האָט דאָס גאנצע לעבן גע-
בויט -- די שטוב-וועלט מיט אירע דײַגעס און פארגעניגנס, מיט אירע פריידן און ליידן, מיט
איר גוטס און שלעכטס, אָט די היים אירע וואקלט זיך אונטער די פיס. אזעלכס װאָלט זי גע-
דארפט דערווארטן פונעם סאמע אָנהייב. געבויט א מויער אף זאמד. צוליב װאָס? אליין זיך
פארשקלאפט. זי נעמט ארום א קווארע יונגע בערעזקע, וועלכע טוט זיך דערבײַ א שאָקל.
דוסיע פארמאכט די אויגן און דערזעט דעם מאן -- אין קיך, מיט פארקאטשעטע ארבל פונעם
העמדל, װאָס איז ארײַנגעלאָזט אין ברייטע פּיזשאמע-הויזן מיט אן אָפּגעשוואכטן גומי-רימען:
אָט-יאָט פּױזען זי בעהאדראַגעדיק אראָפּ פון די לענדן אלץ נידעריקער און נידעריקער. דוסיע
טוט א גליטש דעם בליק אפן מאנס קינבאקן, באוואקסענע מיט א בערשטל איבערגעמישטע
הערעלעך -- געלע און גראָװע, פירט איבער דעם בליק צוערשט אף די קוסטלעך האָר אינעם
מאנס גרויסע אויערן, דערנאָך אף זײַנע רויטלעכע, עטװאָס אָנגעקװאָלענע געקנייטשטע אויגן-
לעפּלעך. װי האָט ער איר דאָ ניט לאנג א שעפּטשע געטאָן? אהא: ,,איך קאָן צו דיר זיך ניט
צוגעוווינען. אלע מאָל ביסטו---א נײַע, אלע מאָל װי צום ערשטן מאָל..." ס'האָט, הייסט עס,
גאָרנישט זיך ניט אױיסגעלאָשן? גאָרנישט זיך ניט אױסגעשעפּט? פארװאָס זשע איז זי געװאָרן
אזוי גלײַכגילטיק, קאלט צו אים?
מיט דער בערעזקע אין די אָרעמס שטייט דוסיע און טראכט, רעדט צו זיך אליין וועגן
דאָװידן.
,ענטפערן מיט געוויינלעכער איבערגעגעבנקײַט אף ליב -- דאָס איז ביז גאָר טרויעריק.
נאָר װאָס זאָל מען טאָן! כ'האָב טאקע ניט אזוי לײַדנשאפטלעך, וי ער, ליב געהאט, אָבער
8
כ'בין דאָך קימאט דאָס גאנצע לעבן דורכגעגאנגען באנאנד מיט אים. א שװוערן וועג האָט ער
געהאט, אָבער האָט ער דען עפּעס פארלוירן אין מײַנע אויגן! עמעס, א ביסל פארגרעבט גע-
װאָרן, און אויב ריידן קאָנקרעט --אפילע א גרוביאן געװאָרן. דאָס איז מײַן שולד. און ווען
האָט עס זיך אָנגעהױבן? אפן פראָנט? צי דאן, ווען ער איז געקומען צוריק אהיים -- ניט פון
מײַרעװ, נאָר פון מיזרעך, פונעם אוראלער וואלד, און האָט געהאט אויסצושטיין נאָך גענוג
יעסורים, װאָס האָבן זיך אָפּגערופן ניט נאָר אף אים, נאָר אף דער גאנצער מישפּאָכע? סאָפ-
קאָלסאָף איז עס ניט אזוי וויכטיק --דער אַָנהײב. א סאך געפערלעכער איז דאָס, װאָס אויך
אצינד, בייס אלץ איז שוין אין אָרדענונג, אלץ איז גוט, האלט ער זיך צומאָל ניט אײַן, רײַסט
זיך אוף, װי א גראנאטע, און אירע שפּליטערס פליען בעשאסמײַסע אין אונדז.."
די יאָרן לויפן שוין בארג-אראָפּ, דאָס לעבן אָבער דויערט. פון דער לעצטער קאָמאנדי-
רונג -- זי איז געווען פארבעטן אלס אָפיציִעלער אָפּאַנענט אף א דיסערטאציע-פארטיידיקונג --
איז דוסיע געקומען אהיים מיט א מאטאָנע: געבראכט איינעם א פּראָפּעסאָרס א בוך. באגעגע-
נענדיק זיך אף פארשיידענע וויסנשאפטלעכע קאָנפערענצן מיט אָט דעם געלערנטן, פילט דו-
סיע, אז ער האָט אף איר געװאָרפן אן אויג. דעם אופשריפט אף זײַן בוך הייבט אָן דער פּראָ-
פעסאָר אזוי: ,דער טײַערער יעװדאָקיע פּעטראָװנען.." פארן מאן האָט זיך דוסיע מיט דער
מאטאָנע ניט בארימט -- ארײַנגעשטעלט װאָס טיפער אינעם ביכער-שראנק. צופעליק האָט זיך
דאַװיד אַנגעשטױסן אף אָט דעם בוך. ניט זיך, ניט דאָווידן איז דוסיע ניט בעקויעך געווען
דערקלערן, פארװאָס האָט זי אויסבאהאלטן אָט די מאטאָנע. אָנשטאָט דעם האָט זי אויסגע-
שאָטן אפן מאן א גאנצן זאק באשולדיקונגען, אז ער איז א שלים-שלימאזל פון ווייסעך ווען
אַן, און דאָס רופט זיך אָפּ אף אלעמען--סײַ אף איר, סײַ אף די זין. מע קאָן לעבן אָן א
דיסערטאציע, אָבער אָן גליק -- ניין. אלע בארופן לוינט אויסטוישן אף איינעם --אפן טאלאנט
צו זײַן גליקלעך...
אָבער זײַן גליקלעך -- דאָס איז געװוענדט ניט נאָר פון דאָװידן, נאָר אויך פון איר, דו"
סיען. װאָס זשע טוט מען?
דוסיע גלעט דאָס בערעזקעלע, לעבן וועלכער זי שטייט פארקלערט. , מוירע האַבן דארף
מען פאר זיך אליין, בלויז פאר זיך אליין", ---זאָגט זי און גייט װײַטער. זי שפּאנט פארבלי
די ציטערנדיקע אָסינעס, שוין האלב-הוילע, אָבער די פארבליבענע אף זיי בלעטער זײַנען שיין,
צוצלענדיק, גינגאַלדענע. איבער זיי, דוכט זיך לויטערט זיך אויס דער הימל. אַט דערנעענ-
טערט זיך אן אָלכע מיט אן אויסגעקרימטן שטאם, נאָך א פּראכטפולע, האגאם אויך זי פאר-
לירט שוין אירע צירונגען. פונעם בוים שרײַט עפּעס צו דוסיען א סאָראָקע. דאָס ערשטע מאָל
הערט דוסיע בייס אָט דעם שפּאציר א פויגלש קאָל. עס דערװועקט זיך אין איר נאָך מער דער
אומרו. זי פארטשעפּעט זיך פאר א סטארטשענדיקן װאָרצל פון א בוים און האלט זיך קוים
אײַן אף די פיס. באטראכטנדיק דעם װאָרצל, דערזעט זי פּלוצעם א שװאָם, וועלכער האָט זיך
פארטײַעט אונטער א פארזשאווערט דעמבענעם בלעטל. דוסיע זעצט זיך צו אף די קני, רײַסט
ארויס דעם שװאָם, טראָגט אים צו אף דער דלאָניע צו דער נאָז, און קאָלערלײ דערמאָנונגען
שווימען אוף אין איר זיקאָרן. די מאמע, א קווארע, װוי א גרעזעלע, פאַכעט איר פונדערװײַטנס,
פון דער קינדהײַט, מיט א פארטונקלט בערעסטע-קוישל, זי שטייט אפן שליאך און ווארט אף
דוסיען, אף דער קליינטשינקער מיזינקע, וועלכע האָט זיך פארהאלטן אין וואלד -- עפשער דער-
פאר, װײַל גאָר א סאך שװאָמען האָט זי דאָרטן אָנגעזאמלט... דוסיע טוט א קוק אפן זייגער --
שוין צײַט זיך אומקערן אפצוריק, צו דער פּאָנטאָן-בריק איבער דער אָקא.
16
אהיים, צו עליקן, גייט ניט, פונדעסטוועגן, דאָװיד -- די פרויען זײַנען, אפּאָנעם, גערעכט:
זאָל דער באָכערעץ װאָס גיכער זיך צוגעוווינען צו זעלבשטענדיקײַט, ס'וועט אים צוניץ קומען
אין לעבן. און צו די כעוורע פונעם פיזיש-יטעכנישן פאקולטעט אײַלט ער זיך אויך ניט. זי
װעלן אָן אים זיך ספּראװען מיטן פארשרײַבן די מאגניטאָפאָן-טאשמע, זיי זײַנען מײַסטערס
אין דעם איניען.
שפּאנט דאַװיד פּאמעלעך, אָטעמט מיט פרישער לופט און פארקערעוועט ווידער צו זײַנע
װײַטע זעונגען. ער דערמאָנט זיך, װי עס האָט אים אין צוויי-אוזיפערציקסטן, ערעוו דעם אַק-
טיאבער-יאָמטעװו, אָפּגעגליקט.
דער באפעל, וועלכן ס'איז אים פאָרגעשטאנען אויספילן, האָט אויסערלעך אויסגעזען פּאָ-
39
שעט: אונטערהאלטן מיטן פּײַער פון זײַן באטארייע די קריגס-אָפּעראציע, װאָס עס וועט פאָר-
נעמען דער דריטער באטאליאַן פון דער צענטער גווארדייישער בריגאדע. אָבער אליין די
דאָזיקע אָפּעראציע איז געווען ניט גאָר קיין געוויינלעכע --דער באטאליאָן האָט געדארפט
דורך די בערג זיך פארקלײַבן אין הינטערלאנד צו די פאשיסטן באם ארייַנגאנג אין סוארער
שפּאלט און מיט אן אומגעריכטן קלאפּ אָפּשטעלן זייער אָנגריף אף מײַראמאדאג, װוּ עס האָבן
זיך העלדיש געראנגלט די קורסאנטן פון די יאם-מיליטערישע שולן, אָפּציען אף זיך די קויכעס
פונעם קעגנער, ביז די אנדערע באטאליאָנען פון דער בריגאדע װעלן דורכרײַסן די פראָנט-
לינלע און װעלן ארויס פּאָנעם-על-פּאָנעם אפן סוינע, װאָס שטרעבט פארכאפּן דעם ייִשעו.
וועגן דעם, אז די איבעריקע באטאליאָנען פון דער בריגאדע װעלן זייערס אופּטאָן, האָט קיי-
נער ניט געסאָפעקט.
אונטערהאלטן מיטן פײַער פון דער באטארייע דעם אינפאנטעריע-באטאליאָן אין דער גע-
שאפענער סיטואציע איז געווען א קאָמפּליצירטע אופגאבע: מיט א שטעג, װוּ עס גייט קוים-
קוים דורך א מענטש, איז אומעגלעך איבערצושלעפּן אין די בערג א הארמאט. נאָר א באפעל
בלײַבט א באפעל, און מע מוז אים אויספילן.
דאָװיד האַט אן אויסוועג אָפּגעזוכט: די הארמאטן װעט ער איבערלאָזן אף די איצטיקע,
פארנומענע פּאַזיציעס און װעט פירן דאָס פּײַער מיט דער הילף פון ראד;אָ. צוויי ראציעס
זײַנען בא אים פאראן -- איינע פארבלײַבט אף דער באטארייע, די צווייטע נעמט ער מיט זיך,
אים װעלן באגלייטן דער ראדיסט און אן אױסשפּירער, װאָס איז אײינצײַטיק אויך א ראדיסט.--
זי װועלן גיין אין הינטערלאנד צום פײַנט איניינעם מיטן דריטן באטאליאָן. פירנדיק דאָס
פּײַער, װעט ער פּאַשעט דארפן געדענקען, אז ניט ער, װי אין די מערסטע פאלן, געפינט זיך
צוישן זײַנע הארמאטן און דעם סוינע, נאָר דער סוינע, און אין די באפעלן, וועלכע ער וועט
איבערגעבן אף די פײַער- פּאָזיציַעס, דארף ער ארײַנטראָגן געוויסע קאָרעקטיוון, נעמענדיק
אין אכט די לאגע פון זײַן באאָבאכטונגסיפּונקט: אָנשטאָט פארגרעסערן דאָס אָנצילן זיך.--
פארקלענערן עס: אָנשטאָט איבערטראָגן דאָס פּײַער אף לינקס -- איבערטראָגן עס אף רעכטס.
ווען זײַן פאָרשלאָג איז אַנגענומען געװאָרן, האָט דאָװיד זיך געפרייט, וי א קינד. ביכלאל
פלעגט זיך צומאָל אױיסװײַזן זײַנע כאוויירים, אז אין אים לעבן פארשיידענע מענטשן. איינער
פון זיי פירט פּינקטלעכע ספּעציַעלע ארטילערישע כעזשבוינעס, ערנסט, אָנגעשטרענגט, דער-
לאַזט ניט אפילע קיין מינדסטן טאָעס, און דעריקער--ער באגעגנט א באליביקע געפאר
קאלטבלוטיק, רויַק, דער צווייטער איז א היציקער פּארשוין: טרעפן זײַנע סנאריאדן אין ציל--
קומט ער אין היספּײַלעס, און אויב זיי פּליען דורך פארבײַ -- ווערט ער אויסער-זיך, קנאקט מיט
די פויסטן איבערן ברוסטווער. נאָר מאלע-װאָס עס װײַזט זיך עמעצן אויס. דאַװיד איז אן
אומיטלבארער מענטש ---אזא מין כאראקטער בא אים. אלץ ---אָפן, אלץ --- וי א צוגווינט, אלץ
מיט דער פולער מאָס.
דער דריטער באטאליאָן האָט זיך איניינעם מיט די ארטילעריסטן געלאָזט אין וועג נאָך
פארן שאריִען. דער פרימאָרגן האָט זיי אָנגעיאָגט גאנץ הויך -- אינמיטן וועג.
דער טאָג איז געווען א שיינער. אזעלכע טרעפן זיך, װײַזט אויס, בלויז דאָ, אף צאָפן-קאוו-
קאז, און נאָר אין טיפן הארבסט. דער בארגשפּיץ פונעם קאזבעק --אין א שניי-הוט, ארום
אים שפּינט זיך א בלוילעך רויכל, און דער הימל איז, דוכט זיך, פּאשעט א פאָרזעצונג פון
אָט דעם רויכל. די לופט איז ריין און פריש, זי פארשיקערט מאמעש.
נאַר עפשער איז דאָװיד שיקערלעך פּאָשעט פון פרייד, און דער טאָג איז שיין, און דער
הימל הויך, און די לופט פריש דערפאר, װײַל אף דער נעשאָמע ליגט שוין ניט קיין שטיין פון
פארצווייפלונג. דאָװיד גייט עטװאָס אָנגענײיגט פאָרויס, וי געוויינלעך, ווען מע שפּאנט בארג-
ארוף. ער איז ניט קיין הויכער, אָבער זײַן קווארקײַט מאכט אים שטאלטנע, און דער שינעל
זעט הײַנט אויס װי אף אים אָנגעמאָסטן, דאפקע ניט קיין אָפיצערישער. א פּאָשעטער, סאָל-
דאטישער, אונטערגעגארטלטער מיט א פּראָסטן סאָלדאטישן פּאסיק. אף דער רעכטער זײַט
פונעם פּאסיק איז צוגעפעסטיקט א קאָבורע מיט א טראָפײיַשן פּאראבעלום. די פּלאנשעטקע
הענגט אף א דין רימענדל לעבן דער קאָבורע. אף דער לינקער זײַט--א לעדערנער דיקער
פעלד-טאש. די שטיוול בא דאָװידן זײַנען אױסגעפּוצט אזוי, אז זיי שײַנען מאמעש. איינס
אָבער האָט ער ניט באויזן אופּטאָן --זיך אָפּגאָלן. ס'איז אוואדע ניט גוט, אָבער דאָס קאָן
סײַווי ניט מינערן די פרייד. א מאָדנע זאך: ער ווייסט גוט, אז באלד װועט זיך צעפלאקערן א
שלאכט, און בא אים איז אזא שטימונג, װי ער װאָלט געגאנגען אף א סימכע.
- = די אראָפּגעפאלענע בלעטער זײַנען ווייך אונטער די פיס -- וי דו װאָלסט געשפּאנט אף
אן איבערבעט. פון ביידע זײַטן שטעג זײַנען די קוסטעס קימאט אינגאנצן הוילע-- מאלינעס,
40
װײַנפּערלעך, ווילדע פלוימען, עטװאָס װײַטער וואקסן קליאָנען, גראבן, דעמבלעך. א גרויסער
אומבאקאנטער שווארצער פויגל פליט דורך איבערן קאָפּ, שרײַט עפּעס אופגעבראכט. דאָװיד
באגלייט אים מיטן בליק. ער הערט ניט אוף צו שמייכלען. ער געדענקט ניט, ווען עס איז אים
געווען אזוי גוט, וי איצט. ער האָט געטראָגן א פארביטערט הארץ זינט יענער רעגע, ווען ער
האָט דערזען אפן ראָסטאָװער שליאך די מיליטער-קאָלאָנעס, פארהילטע אין שטויב, וועלכע
זײַנען געגאנגען, אָפּטרעטנדיק אין דער דאָרעם-ריכטונג. האגאם ער האָט דעמלט, פירנדיק
זײַן באטארייע אף נײַע פּאָזיציעס צום טײַך טוזלאָװקע, לעכאטכילע זיך געצװוּנגען קלערן,
אז דאָס האָט ניט קיין שײַכעס צו אים, צו זײַנע װזװאָדן, צו זײַנע מענטשן, איז אים געווען
גוט קאלעמוטנע אף דער נעשאָמע. דאָװיד װועט קיינמאָל ניט פארגעסן, װי ער איז צעמישט
געװאָרן, דערוויסנדיק זיך, אז מיט זײַנע אייגענע אויגן באאָבאכטעט ער ניט קיין מאנעווער
פון אונדזער מיליטער, נאָר א טראגישן צוריקמארש. און װײַטער איז דען געווען לײַכטער?
צי קאָן מען זיך מויכל זײַן די אופגעריסענע גאוביצעס אפן ברעג פונעם דאָן? און דעם צוריק-
מארש אזש ביז די קאווקאזער בערג?
אטאקירן דעם פײַנט איז באפוילן דעם דריטן באטאליאָן פארטאָג, דעריבער דערלויבט.
מען זיך מאכן אן אָפּשטעל אף אָפּרו אין די באראקן פון דער געוועזענער ארבעטס-קאָלאָניע,
כאָטש דערקליבן האָט מען זיך אהער נאָך פאר שקיע און סװואָלט געוװען װוינשנסװערט
גלײַך אָנגרײַפן אפן סוינע. וועגן דעם פּריוואל שיקט אוועק דער קאָמאנדיר פונעם דריטן בא-
טאליאָן א ראד;אָ-מיטיילונג אין שטאב פון דער בריגאדע.
אומגעריכט קלאַרט זיך אויס, אז די באראקן פונעם לאגער זײַנען ניט פּוסט---דאָרטן
געפינען זיך איצט בעזשענצעס.
אין דער הילצערנער הײַזקע, װוּהין דאָװיד גייט ארײַן, באגעגנט אים געמיטלעך א יונגע
פרוי מיט א קינד אף די הענט. דאָס ייִנגעלע האלט פעסט פארקלעמט אין זײַנע פּיצינקע
פויסטן אירע שווארצע האָר און קלאפּט פריידיק מיט די פיסלעך אין איר בויך.
-- כ'וויל נאָך! נו, מאם! נאָך װויל איך!---בעט אײַנגעשפּארט דאָס יאטל.
דאָװיד בלײַבט שטיין אף דער שװעל, ער ווייסט ניט, װאָס װײַטער טאָן.
--- לאַמיר פאָרן, מא! -- פאָדערט דאָס ייַנגעלע.
און מיטאמאָל דוכט זיך דאָװידן, אז עס קלינגט בערעקס קעלכל, פון דער װײַטער װײַ-
טעניש, פונעם פארװאָרפענעם טאָטערשן דערפל שרײַט ער צו אים, צום טאטן: , לאָמיר פאָרן,
פּא!? און דוסיעס ענטפער דערהערט באלד דאָװיד: , שטילער, טרייסט מײַנער, מע טאָר ניט
שטערן קיינעם, מענטשן זײַנען מיד".
דאָװיד זוכט מיט דער האנט אין קעשענע, דאָרט זײַנען נאָך אינדערפרי געלעגן, פאר-
וויקלטע אין א טיכעלע, עטלעכע שטיקלעך צוקער. מער האָט ער ניט מיט װאָס צו מעכאבעד
זײַן דאָס קינד,
דאָס יאטל דערפרייט זיך מיט דער מאטאָנע.
-- א דאנק! -- זאָגט די פרוי.
דאָס ייַנגעלע כאזערט איבער, װי אן עכאָ:
-- א דאנק!
,כ'האָב פארגעסן, ויָאזוי מע באגייט זיך מיט פרויען און קינדער" --קלערט דאָװיד,
איבערטרעטנדיק פון איין פוס אף דער צווייטער.
-- װאָס זשע שטייט איר בא דער שװעל?-- זאָגט די באלעבאָסטע. -- טוט זיך אויס. דעם
שינעל קאָן מען אופהענגען אָן אף יענעם טשװועקל, -- זי באװײַזט מיט א װוּנק אף דער וואנט.
לאנג רוען קומט אָבער ניט אויס. עפשער די ראדיאָימיטײילונג, וועלכע דער באטאליאָן-
קאָמאנדיר האָט איבערגעגעבן אין שטאב, אָדער די פארגרעסערטע סאקאָנע, אז מײַראמאדאג
קאָן פאלן, נאָר דער קאָמאנדיר פון דער בריגאדע האָט מיט א שיפרירטער ראדיאָגראמע דער-
לויבט זײַן דריטן באטאליאָן גיין אין אָנגריף ניט אינדערפרי, װי עס איז געווען פאָרגעזען
אינעם אָנפאנג-באפעל, נאָר טאקע באלד. אטאקירן װעט די גאנצע בריגאדע. אלס סיגנאל אף
אָנהײיבן די אָפּעראציע װעלן דינען דרײַ זאלפּן פון די ,קאטיושעס".
מיטיילנדיק וועגן דעם דאָװידן, פרעגט בא אים דער באטאליאָן-קאָמאנדיר;
-- אין דער פינצטער קאָן מען פירן א צילגעװוענדטן פּײַער, צי װעסט בלויז אַנשרעקן
די פריצן?
-- מירן ארויסלאָזן אין הימל באלויכט-סנאריאדן. כ'גלייב, אז אלץ װעט זײַן אין אָרדע-
נונג, -- ענטפערט דאָװיד.
1
שאָטנס שעמערירן אין דער טונקלקײַט. פארבאָרגענע שאָרכן רודערן די שטילקליט. אזוי
רוישן אין פריַען פרילינג די פרישגעבאָרענע ריטשקעלעך אונטערן רויקן שניי-צודעק. אזוי
רינט צו די ביימער-שפּיצן, צו די צװײַגן, צו די קנאָספּן דער זאפט פון דער ערד. קיין הימל
איז ניטאָ, פון ביידע זײַטן ---בערג. און שאָטנס, שאָטנס. דערנאָך---א הוסט. א דערשטיקטער,
װי א קרעכץ. דאָװייד גאנוועט זיך מיטן אװטאָמאט דורך נאכט און שטילקײַט. נאָך אים גייען
זײַנע ארטילעריסטן. רעכטס און לינקס, פון פאָרנט און הינטער זיי--- די סאָלדאטן פון דעם
דריטן באטאליאָן.
אין טאָל פאלן צו די שאָטנס צו דער ערד. פונדאנען װעט מען זיך א װאָרף טאָן אפן
סוינע. עס פלאמען אוף דעם סוינעס באלויכטיראקעטעס איבער זײַן פאָדערשטן ראנד. די רא-
קעטעס פלאקערן, און עס װײַזט זיך אויס, אז די ערד וויגט זיך אין זייער פּינטלענדיקן געלב-
לעכן פײַער.
דאַװויד בעט דעם ראדיסט, ער זאָל אײַנשליסן די ראציע.
די באטארייע רופט זיך אָפּ טייקעף, א סװאָרע, דאָרטן זוכט מען שוין לאנג זייער כווא-
ליע אין עפיר.
אלע ווארטן אומגעדולדיק אפן סיגנאל, נאָר אונדזערע ,קאטיושעס" צעגרילצן זיך פונ-
דעסטוועגן אומגעריכט. העל-רויטע שײַטערס צעבליַען זיך אף דעם סוינעס פאָדערשטן ראנד.
עס הודעט די ערד. גאָר נאָענט טוען זיך א הייב אוף און לויפן פאָרויס, טופּענדיק, די פאר-
הילטע אין דער טונקלקײַט שאָטנס.
דאָװיד גיט אָפּ די קאָמאנדע אף דער פײַער-פּאָזיציע פון דער באטארייע.
די ארטילעריסטן קוקן זיך אָנגעשטרענגט אײַן אין דער פינצטערניש. זיי דערווארטן
זיך ---א באלויכט-סנאריאד צעשפּאלט דעם הימל. איצט קאָן מען שוין אָנהױבן
באנאכט הילכן די אופרײַסן בוילעטער און שטארקער ביכלאל, ביפראט נאָך אין וואלד
און אין די בערג. עס דוכט זיך, אז די הארמאטן-קוילן פּלאצן דערנעבן, באם בארג צופוסנס.
דאַװידס פײַערישקוואל העלפט גוט דעם דריטן באטאליאָן אטאקירן די פאשיסטן, נאָר
סאַפקאָלסאָף אנטשטייט א מאָמענט, ווען אונדזערע סאָלדאטן גייען צו אזוי נאָענט צום פײַנט,
אז דער פײַער-פאַרהאנג פון דאַָװידס באטארייע דראָעט צו פארשאפן שאָדן ניט נאָר דעם
סוינע. און דאָװיד איז געצװוּנגען אָפּשטעלן די שיסערײַ. עס גייט דורך איין רעגע, א צווייטע,
די שלאכט דויערט, ער אַבער איז דאַ װי אן איבעריקער. כמורנע איז געװאָרן אפן הארצן.
װוּהין זיך אהינטאָן?
-- מע דארף גיין פאָרויס, עפשער פונדאָרטן זעט מען בעסער, װאָס עס קומט פאָר,--
זאַגט דאַװיד. ער באטראכט אופמערקזאם זײַנע געהילפן.
זיי שװײַגן שטרענג.
-- נאַר ניט פארלירן די פארבינדונג מיט דער באטארייע, --באפעלט ער.
-- פאראן, ניט פארלירן!
-- אוב ס'וועט זײַן מעגלעך באנײַען דאָס פײַער, װעל איך אָנקלינגען אין שטאב פונעם
באטאליאָן, און איר װעט שוין אליין איבערגעבן מײַנע קאָמאנדעס אף דער באטארייע.
-- פאראן!
-- וויפל גראנאטעס פארמאָגט איר? אנטלײַט מיר א פּאָר..
-- עמעצער פון אונדז וועט גיין מיט אײַך.
-- בלײַבט דאַ ביידע. אזוי װעט זײַן בעסער.
דאַװיד טוט א שפּאן אין דער פינצטערניש.
אלץ נעענטער און נעענטער קוויטשען מינעס. קוילן קנאקן אין די שטאמען פון ביימער.
א װאיענדיקער שפּליטער טראָגט זיך דורך פארבײַ דאָװידס אויער. אין אָט די קלאנגען שפּינט
זיך ארײַן א שווערער קרעכץ. עמעצער כליפּעט. יענעם טרייסט א צערטלעך קאָל:
-- דײַנע פיס זײַנען גאנץ, טײַערינקער. מע דארף א ביסעלע לײַדן. ביסט דאָך א מאנצבל..
דאַװיד פרעגט זיך אָן בא דער סאניטארקע, וועלכע טראָגט אף זיך א באבערדעטן מענטש:
-- העלפן דיר?
-- כ'וועל יאקאָס זיך אליין ספּראווען. העלפן דארף מען יענע, אף דער פאָדערשטער לי-
ניע. אויך מיר באהעלפער!--- אין קאָל אירן הערט זיך פאראכטונג.
ערשט איצט פארשטייט דאַװיד, אז ער איז, װײַזט אויס, ניט גערעכט, ער האָט ניט גע-
טאָרט פארלאָזן זײַן אָרט לעבן דעם באטאליאָן-קאָמאנדיר, נאָר אף אומקערן זיך צוריק קלעקט
אים ניט קיין מוט. און ער שפּאנט אפגיך פאָרויס.
-- אַ, ארטילעריע! גוט, װאָס ביסט דאָ, -- זאָגט צופרידן דער קאָמאנדיר פון דער צוויי-
טער ראַטע, דערזעענדיק לעבן זיך דאָװידן. -- פארשטייסט, כ'האָב פארלאָרן די פארבינדונג
42
מיטן קאָמבאט. ערגעץ איז די ליניע װוידער צעשמעטערט. זעסט טראסירנדיקע? א קוילנוואר-
פער לאָזט אונדז ניט אופהייבן די קעפּ. פּריטשמעליע אים, איך בעט דיך, מיט דײַנע האר-
מאטן...
װאָס ענטפערן דעם כאװוער? אז ער, דאָװיד, איז אָנמעכטיק! צוליב װאָס זשע איז ער גע-
קומען אהער? דאָװיד טראכט בלויז איין אויגנבליק. נאָר אין אָט דעם אויגנבליק באװײַזט ער
מיט דער אינערלעכער ריִע װוידעראמאָל דערזען דעם האמוין סטודענטן אין אקטאָװון זאל פון
קאזאנער פּעדאגאָגישן אינסטיטוט, װוּ ער שװוערט זיך געטרײַ דינען דעם היימלאנד; און דער
מאמעס אומעטיק געקנייטשט פּאָנעם--אָט שטייט זי אפן װאָקזאל, באגלייטנדיק אים אין
װײַטן װעג; און דוסיען מיט בערעקן אף די הענט...
-- כ'וועל דעם קוילנווארפער פארניכטן, -- זאָגט דאָװיד,
-- איך בעט דיך, -- כאזערט איבער דער ראָטע-קאָמאנדיר. -- זאָלן דײַנע הארמאטן אים
א גלעט טאָן...
;ער מיינט, אז כ'האָב אף זיי אויך איצט די שליטע, אָן זײַן פארבינדונגסיליניע",--
שמייכלט ביטער דאָװיד.
און אָט פּױזעט ער שוין אנטקעגן די פליענדיקע פּײַערלעך --- די גלי-ווערעמלעך. אָט די
פײַערלעך זײַנען טראסירנדיקע קוילן, דאָס זײַנען קוילנווארפער-רייען. עס דוכט זיך, אז עמע-
צער דערנעבן צינדט שוועבעלעך, און פונקען שיטן זיך אף דער ערד. דאַװיד האלט אין די
דלאָניעס צוויי קאלטע גראנאטעס. ער צווייפלט, צי האָבן זי אופרײַס-קראפט, צי ניין. עטװאָס
שטערט אים זיך באוועגן דער אװוטאָמאט, װאָס באָמבלט זיך אפן האלדז. וויפל צײַט איז דורכ-
געגאנגען?! א מינוט! א גאנצע אײביקײַט?
ווען דאָװיד דערקלײַבט זיך צו דער פײַנטלעכער פײַערינעסט און הייבט זיך אוף, קעדיי
א שלײַדער טאָן די גראנאטע, באמערקט אים איינער פון די קוללנווארפלער, נאַר עס איז
שוין שפּעט: די ,,לימאָנקעס" טרעפן אין ציל. אָבער אין דער זעלבער רעגע, װען זי רײַסן
זיך אוף, טוט עפּעס מוירעדיק א קלאפּ דאָװידן אין אקסל.
17
נאָרשײן שטייט לעבן דעם רויטן װוינקל, האלטנדיק אין די הענט צוויי היפּשע בינטלעך
ביכער. פונדערװײַטנס באמערקט זי אין האלב-טונקעלן קאָרידאָר דאָװידן. ער באוועגט זיך
עפּעס צו פּאמעלעך, פארכאָלעמט, קוים װאָס ער רײַסט אָפּ די פיס פונעם דיל. פון דער זײַט
קאָן זיך אויסְדאכטן, אז דאָװיד איז שיקער. נאָר נאָרשין ווייסט, אז ער טרינקט ניט. קוקט
זי אף אים פארװװוּנדערט.
פונוואנען זאָל זי טאקע וויסן, אז דאָװיד קערט זיך אום ניט נאָר פון דער באגעגעניש
מיט די סטודענטן, וועלכע האָבן נאָרװאָס איבערגעשריבן אף א מאגניטיטאשמע די נייטיקע
לידער ---איצט ליגט אָט די טאשמע אינעם קארטאָןיקעסטעלע, װאָס ער האלט אין דער דלאָניע.
נאָרשײן קאָן ניט וויסן, אז ער קערט זיך איצט אום פון ערגעץ װײַט--פון דער שלאכט אין
די קאווקאזער בערג.
אנטקעגן אנע ארנאָלדאָװנען שטעלט ער זיך אָפּ, טוט א טרייסל מיטן קאָפּ--- קומט אינ-
גאנצן צויזיך: קערט זיך אום אין דער װאָר. ערשט דערנאָך נייגט ער זיך אָן און לייענט די
אופשריפטן אף די רוקנדלעך פון די ביכער אין נאָרשײינס הענט.
-- איר קרעכצט אונטערן יאָך פון דער וויסנשאפט?-- זאָגט ער.
-- פאר א פערד איז האָבער קיין לאסט ניט, -- רופט זיך אָפּ נאָרשײן. -- קעדיי אָפּצוזוכן
איין פּאסיק װאָרט פּאטערסטו צומאָל טויזנטער טאָן װאָרט-ארץ.
-- און איך ברעך דעם קאָפּ, טראכטנדיק, װוּ די ליטעראטור-פאָרשער שעפּן פאר זייערע
טראקטאטן אזויפיל לאָשן-אויצרעס? -- שמייכלט דאָװיד. -- לאָזט זיך אויס, גאנץ איינפאך: מע
אנטלײַט איינער באם אנדערן.
-- איר ווייסט א בעסערן וועג?-- דערווידערט שטיפעריש נאָרשיין. -- מיר, ליידער, איז
ער ניט באקאנט. באנוגן איך זיך מיט דעם, װאָס כ'פארמאָג. אָבער דאָ דארף מען זיך באגיין
איידל, װי דער אלטגעבאקענער אספּיראנטישער פּאַסעק באפוילט: באָרג ניט בלוין בא איי-
נעם -- אזעלכס רופט זיך פּלאג;אט, אויך בא צווייען איז װייניק---דאָס װעט הייסן קאָמפּי
ליאציע, שלעפּ בא דרײיען -- װעט עס זײַן א דיסערטאציע. ניט װייניקער װי בא דרײַען.
43
זי לאָזט אראָפּ די בינטלעך ביכער אפן דיל, פאריכט עלעגאנט מיט ביידע דלאָניעס די
קורץ אונטערגעשאָרענע האָר:
-- כ'האָב אָנגענומען א מאסע בעלעטריסטיק און כ'ווייס ניט, וװיַאזוי זי צו דערשלעפּן
אהיים -- זעט נאָר, װאָס פאר א שלאקסרעגן עס גיסט.
און נאָכאמאָל דערפילט דאָװיד, אז אָט די פרוי מיט איר סאמעטענעם קאָל, מיט אירע
אויגן, וועלכע ענדערן זיך אומגעריכט פון מאָל צו מאָל, איז א געפערלעך, אלנפאלס פאר אים,
באשעפענישל, און מע דארף מיט איר זײַן געהיט. דאָװיד טוט א גלעט די װאָנצעס.
פונדעסטוועגן איז דאָס טשיקאווע, פארשיידענע סטיכיעס קאָנען זיך צוזאמענלעבן אינעם
מענטשן. לעצטנס האָט אים דוסיע באוויזן נאָרשײינס ארטיקל, וועלכן די קאטעדרע רעקאָמענ-
דירט צום דרוק. ניט קיין גרויסע ארבעט, אן ערעך איין דרוקבויגן. איבערקערנדיק דאָס לעצ-
טע זײַטל, האָט דאָװיד פּלוצעם זיך געכאפּט, אז עס גלוסט זיך אים אפסנײַ א בלעטער טאָן
דעם מאנוסקריפּט. , אויסערגעוויינלעך!"--טוט ער א קלער מיט דערשטוינונג. ביז גאָר אינ-
טערעסאנטע געדאנקען. ביז אהער האָט ער איר גאָרניט געזאָגט וועגן זײַנע אײַנדרוקן, װעט
ער איר זאָגן איצט,
-- כ'האָב דאָ ניט לאנג איבערגעלייענט אײַער ארטיקל וועגן פלאָבערן און טאָלסטאָיען.
אן אײַנדרוקספולע ארבעט!
-- מיך באפרידיקט עפּעס ניט אין איר, -- פארויטלט זיך פון פארגעניגן אנע ארנאָלדאָװ-
נע. -- װאָס פּינקטלעך, פארשטיי איך נאָך ניט. געוויינלעך, ווען איך שרײַב, דוכט זיך מיר,
אז אלץ איז גוט. הייב איך אָן פאריכטן -- מעק איך אויס א העלפט. אָט די ארבעט האָב איך
אָנגעשריבן גיך און גלײַך איבערגעגעבן אף דער קאטעדרע. װײַזט אויס, פון דעם קומט מײַן
אומצופרידנקײַט. די ארבעט האָב איך ניט רעדאגירט. כ'האָב פון איר געדארפט זיך אָפּרוען,
דערנאָך זיך אומקערן ווידעראמאָל צו איר.
דאָװיד טוט א קוק אף אנע ארנאָלדאָװנען מיט נײַגער,
-- אויב איר װוילט רעפּעטירן, הייבט גלײַך אָן, װײַל באלד דארפן קומען אין רויטן ווינקל
די סטודענטן, -- זאָגט ער.
-- איך האָב ניט מוירע. צײַט װעט מיר קלעקן, װײַל אײַערע ליבלינגען, זײַט מיר מויכל,
אײַלן זיך ניט, סײַ אף די לימודים פון אײַער פאקולטעט, סײַ ביכלאל צו דער לער. כ'בין הײַנט
ארײַן אין צוזאמענוווינונג צו די מיידלעך פונעם צווייטן פילאָלאָגישן, און בלויז איינע געזען
מיט א בוך. האָב איך שוין ספּעציִעל ארײַנגעקוקט צו די כעוורע פונעם אינדוסטר;עליפּעדא-
גאָגישן פאקולטעט -- צווייען צייכענען, די איבעריקע בלאָנקען ערגעץ ארום. ניט בעסער איז
אפן ערשטן קורס פונעם פאקולטעט, וועלכער גרייט לערער פאר די אָנפאנגיקלאסן. כ'האָב
געשמועסט מיטן ערשטן קורס. ,װי האלט עס בא אײַך מיט דער וויסנשאפט, מיידלעך!" לאכן
זײי: , מיר הריזען זי?. ,מיר באקומען צו פיל פארגעבונגען, -- ענטפערן זיי. -- מיר דארפן אזוי-
פיל אופטאָן, אז מיר טוען גאָרניט". איך װוּנדער זיך: ,אזוי טאקע גאָרניט!?--, גאָט באהיט!--
קוועלן די קינפטיקע לערערקעס. --אז מע נויט אונדז, מוזן מיר זיך דרייען. כאָטש קיין צײַט
איז ניטאָ, געפינט מען צײַט, אויב דער לעקטאָר פאָדערט. א סטודענט װעט שטענדיק געפינען
צײַט, טו נאָר אף אים װי עס דארף צו זײַן א קוועטש". װי געפעלט עס אײַך?
-- איר טרײַבט איבער, --- זאָגט דאָװויד. -- יעדערער מיינט, אז זײַן דאָר איז געװוען
בעסער...
-- כ'האָב ליב אָפּטימיסטן, -- זיפצט נאָרשײין.
-- כ'וועל אײַך מער. ניט אָפּװענדן, -- זאָגט דאָװיד,
נאָר זי פארהאלט אים:
-- איך קאָן אײַך מיטיילן א גוטע נײַס: ס'איז צוגעשיקט געװאָרן אן אײַנלאדונג אף א
באראטונג פון דעקאנען פון די פאקולטעטן פון געזעלשאפטלעכע פּראָפּעסיעס. גרייט זיך פאָרן
קיין לענינגראד.
-- גרויסארטיק! מײַן טרוים,
-- דאָרטן װעט איר טאקע אױסקלאָרן, צי טוען מיר אזוי, װי מע באדארף?
-- אומבאדינגט.
-- איך מיין אויך, אז מע װעט אײַך דאָרטן גוט ארײַנלײגן אין די ביינער פאר אײַערע
אפּיקאָרסישע שטיק.
-- נישקאָשע!
-- אן אקשן זײַנט איר! נו װאָס דארפט איר נאָך? איר האָט זיך אײַער פאקולטעט -- און
א דאנק גאָט. מע פאָדערט ער זאָל זײַן --איז ער דאָ. ניט ערגער, וי בא לײַטן. פון יעדערן
לויט זײַנע פיילקײַטן. באנוגנט זיך מיט דעם, װאָס ס'איז פאראן, -- רעדט אײַן דאָװידן נאָר-
44
שיין. -- דערװוליל איז דאָס סאמע ווערטפולע אף אײַער פאקולטעט -- די קינסטלערישע זעלבס-
טעטיקײַט. איר זײַט ניט גערעכט, ווען איר װוילט זיך אָפּטרײסלען פון איר.
-- אונדזער זאך איז אויסלערנען די סטודענטן אָרגאניזירן די זעלבסטעטיקײַט, --- דערװוי-
דערט דאָװיד. -- אָרגאניזירן! און ניט מאכן א טענצל, צי זינגען א לידל. מע טאַר ניט פאר-
וואנדלען דעם פאקולטעט אין א טעאטער. אונדזער אופגאבע ---גרייטן פאר אים אָנפירער.
-- זאָל זײַן אזוי, -- טוט א שמייכל נאָרשיין. --נאָר די אָנפירער, וועלכע איר גרייט,
דארפן דאָך אליין קענען טאנצן, זינגען, שפּילן. איז זאָלן זיי שפּילן ניט אין פּוסטע זאלן, נאָר
אף עפנטלעכע קאָנצערטן.
-- אדעראבע. נאָר ניט אין דעם איז דער איקער. בא אונדז אָבער שאצט מען די ארבעט
פונעם פאקולטעט אפן סמאך פון זײַן קאָנצערט-טעטיקײַט.
א צעהיצטער, דערװײַזט דאָװיד, אז זײַן פאקולטעט לערנט די סטודענטן פירן א פארשיידנ-
ארטיקע אויסערקלאסן-ארבעט אין שול, און דאָס איז ניט נאָר זעלבסטעטיקײַט.
אײַנהערנדיק זיך אין דאָװידס רייד, קלערט אנע ארנאָלדאָונע וועגן דעם, אז ער װאָלט
געקענט, ווען ער זאָל האָבן כיישעק, אינטערעסאנט פאראלגעמיינערן זײַן דערפארונג. אָבער,
וי זי פארשטייט, ציט אים ניט צו קיין פאָרשערישער ארבעט. א שאָד. יעוודאַקיא פּעטראַװנא
איז גערעכט, װאָס זי זידלט אים דערפאר.
-- כ'וועל זיך דערוועגן פאָרלייגן אײַך אן אידיי, -- זאָגט נאָרשײין מיט איר סאמעטענעם
גנייווישן קאָל.---א פּען האָט איר, געדאנקען פארמאָגט איר, שרײַבט אָן א רעפעראט, ויָאזוי
צו פאָרמירן בא די סטודענטן דעם געשמאק צו געזעלשאפטלעכער ארבעט. דאָס איז א וויכ-
טיקע און נייטיקע טעמע. אן אקטועלע. א גוטער אדעראָף אף א דיסערטאציע. און איך גלייב,
אז אָט די טעמע װעט האָבן א דערפאָלג. איבערהױיפּט בא אײַך --איר קענט אלץ..
-- אויך אײַך, הייסט עס, געפעלט ניט, װאָס כ'האָב ניט קיין וויסנשאפטלעכן טיטל, -
זאָגט דאָװיד. -- אן ארמיי קאָן דען דורכויס באשטיין פון אָפיצערן? אָן סאָלדאטן איז אומעג-
לעך. מײַן אמפּלוא איז -- זײַן א סאָלדאט.
-- א סאָלדאט זײַנט איר א זיכערער. אָבער אין אָפיצערישן קאָרפּוס װאָלט איר דאפקע
יאַ געמעגט פארנעמען אן אָרט.
-- פאר מיר איז עס צו פיל, -- טוט א מאך מיט דער האנט דאָװיד.
זײַנע אויגן, פארגרעסערטע אין די קוואדראטע גלעזלעך פון די ברילן, זעען אויס אָנגע-
שװאָלן.
-- אײַך איז שוין צײַט עפּעס-װאָס איבערבײַסן, דאוויד איסײַעװיטש, --זאָגט פּלוצעם
נאָרשײן. --א גאנצן טאָג זײַנט איר אין אינסטיטוט.
-- בא מיר איז אן אייגנארטיקע נערונגיסיסטעם, -- שפּאסט דאָװיד. -- אינדערפרי עס איך
אלץ מיטאמאָל: אָנבײַסן, ווארמעס און וועטשערע. עס רעקאָמענדירט זיך נאָך דערבלי צוליב
שטאנדהאפטיקײַט ציגן-מילך, נאָר פון אָט דער מאשקע פּלאצן מײַנע ברילן.
-- אוב אזוי, פארבעט איך אײַך צו זיך, אף מײַן רעפּעטיציע, הא?
אין רויטן ווינקל העלפט דאָװיד אנע ארנאָלדאָװונען ארופשטעלן אירע פּעקלעך ביכער אֹף
דער ברייטער פענצטעריברעט. נאָרשײן נעמט אראָפּ פון זיך דאָס קאָפטל, הענגט עס אוף
אפן בענקל. זי בלײַבט אין אן איידעלער דורכזיכטיקער בלוזע.
נאָרשײינס פּראָגראם איז א פארשיידנארטיקע. לעשעם דאָװידן אקאָמפּאנירט זי זיך אליין
און זינגט לײַכט. זי װויל, עס זאָל אים געפעלן װערן. זי זינגט צוערשט לירישע לידער, דערי
נאָך שטיפערישע. אָט, קלוימערשט אן איבערגעשראָקענע, טוט זי א צי מיטן אקסל, טוט א
ברעך די ברעם און לאָזט זיך אוועק פּרײלעך, געפעפערט דערציילן, סארא לוסטיקע זי איז.
אין אירע אויגן שפּרינגען שרעטעלעך.
מיטאמאָל ווערט זי אנשוויגן, פירט צונויף די ברעמען אזוי, אז בלויז א טיפער קנייטש
טיילט זיי אָפּ איינע פון דער אנדערער. זי פרעגט דאָװידן:
-- די מוטערישפּראך געדענקט איר נאָך?
-- כ'ווייס ניט. ס'קאָן זײַן.
-- אויב אזוי, הערט.
נאָרשײן רײַסט ארויס פון דער פּיאנינע עטלעכע אומרויַקע אקאָרדן, און דאָװיד װוערט
פארציטערט. אומבאקאנטע, אָבער אײינצײַטיק נאָענטע, טײַערע קלאנגען עגבערן די נעשאָמע.
װאָס איז געשען מיט אנע ארנאָלדאָװנען, פארשטייט ער ניט. װאָס האָט פּאסירט מיט אים
אליין, ווייסט ער אויך ניט. ער איז פארגאפט. װײַזט זיך ארויס, אז אלע ווערטער געדענקט ער.
פארבאָרגענע אין די טיפסטע טיפענישן פונעם זיקאָרן, וואכן זיי אוף, װי עס װאָלטן ניט אדורך
לאנגע יאָרן צעשיידונג מיט זיי...
15
נארישער באַכער, נארישער קאָפּ,
האָסט דאָך ניט קיין סייכל אף קיין טראָפּ..
אנע ארנאַלדאָװונע קלאָגט זיך:
מע דארף ניט זײַן שיין,
מע דארף ניט זײַן פּײַן,
מע דארף ניט זײַן קלוג --
מע דארף נאָר האָבן גליק...
דאַװיד שװײַגט. אויך בא אנע ארנאָלדאָװנען זײַנען די ליפּן פארפּרעסט. עפּעס פארייניקט
זיי איצט ביידע. אזוי נאַענט צװוישן זיך זײַנען זיי קיינמאָל ניט געווען.
נאַרשײין זאָגט שטיל:
-- איצט לאַָזט מיך איבער איינע אליין, איך בעט אײַך.
און נאָך איידער דאָװיד גייט ארויס, נייגט זי אָן דעם קאָפּ איבער איר צעעפנטן נאָט
העפטל, הייבט אָן שרײַבן אהין מיט איר שארפן שפּרינגענדיקן. קסאוו איין נאָטן-שורע נאָך
דער צווייטער. זי פלעכט פון די נאָטן-צייכנס א שווארצע קייט, און עס קומט פאָר א געוויינ-
לעכער קישעף --עס ווערט געבוירן מוזיק.
פאריכטנדיק עטלעכע מאָל די פריזור מיט איינער און דער זעלבער באוועגונג פון דער
האנט, הערט זיך נאָרשײן אײַן אין איר אינװייניקסטן קלאנגעןיגעווירבל, און טראָגט ארלין
אויסבעסערונגען אינעם מאנוסקריפּט. אנע ארנאָלדאָוונען איז אָנגענעם צו פילן, אז עס בא
קומט זיך בא איר, די קלאנגען זײַנען איר אונטערטעניק און געהאָרכזאם.
דאַװיד האָט ליב לידער פון קליינערהייט. אין זיקאָרן איז פארקריצט, װי א קוטשעראווער
דיקער יונגאטשל אין אן אָפּגעבליאקעװעט בעגעדל שפּאנט איבער א ביז געל אױסגעצװאָגע-
נער ברייטער דיליברעט און זינגט הייס: ,דרייסטער די טריט, כאוויירים, אין קאמף מירן
שטארקן די זעל, מיט לײַב און מיט לעבן דערגרײיכן מיר װעלן פון פרײַהײַט די שוועל".
דאָס לינגעלע פארגעסט, אז ער זינגט פאר א פרעמדער, פאר דער באלעבאָסטע פון דער
שטוב, װוּ זײַן מישפּאַכע האָט געדונגען א פּיצינק צימערל, אז ער זינגט צוליב א שטיקל
פּרעכטיקן לעקעך. די נעפּמאנשע האָט פונדערװײַטנס א װײַז געטאָן אף דער דלאָניע אָט דאָס
ריפטל טאָרט און צוגעזאָגט:
-- פארדין, װעסטו עס באקומען, דאָדיק. הא, װוילסט?
פארשטייט זיך, אז ער װיל. טאטעימאמע פארמאָגן ניט אזעלכע נאשערטען. און ער
שפּאנט אנטשיידן, פאָכעט מיט די הענט אין טאקט פון דער ליד. ער איז באצויבערט, ער
ווייסט אַבער די װוערטער בלויז פון דעם ערשטן קופּלעט און כאזערט זיי איבער דרײַ מאָל.
אים דוכט זיך, אז עס איז גענוג, אז ער האָט ערלעך אָפּגעארבעט, און ער װערט אנשויגן,
בלײַבט שטיין אנטקעגן דער שמייכלענדיקער באלעבאָסטע, טוט ווארטנדיק א קוק אף איר
גרויסן קאָפּ, אף איר זאט פּאָנעם, באטראכט דעם געקנייטשטן שראם אף איר באק. די באלע-
באַסטע שאַקלט מיט אַט דעם קאָפּ, דער שראם, ארום וועלכן עס וואקסן קורצע שווארצע הע"
רעלעך, טוט זיך דערבײ צוערשט א הייב אוף, דערנאָך א לאָז אראָפּ איניינעם מיט דער באק.
-- װאָס זשע ביסטו פּארשטומט געװאָרן, בושעװויק? -- זשמורעט אָן די באלעבאָסטע אירע
אויגן אף דעם קליינטשיק מענטשל, באטאָנענדיק אינעם לעצטן װאָרט דעם דריטן טראף. דאָי
ווידקע האָט קיין אנונג ניט וועגן דעם, אז די נעפּמאנשע רופט די באָלשעװיקעס מיטן צע-י
קאליעטשעטן װאָרט בושעוויקעס, אָבער אין קאָל אירן פילט ער פאלשקײַט און שפּיצט אָן די
אויערן:
-- מע דארף נאָך?
-- װאָדען. איך נעם שטענדיק פאר מײַנס מיט דער פולער מאָס. איך דארף רעוועך. נו,
שטעלן פיסלעך, איינס, צוויי..
און דאַװידקע הייבט אָן װידער: ,דרייסטער די טריט, כאוויירים", ער ווייסט אָבער בלויז
פיר שורעס...
-- שווינדלסט, בושעװויק! א פײַג װעל איך דיר געבן, ניט קיין לעקער. לעך לעכאַ!
דאַװוידקע שװײַגט דערשיטערט. טרערן טריפן פון די אויגן.
דערנאַך פלעגט ער פריילעך זינגען זײַנע לידער אין שול, אין דער אגיטבריגאדע , בלויע
בלוזע". מיט פיל יאָרן שפּעטער, אין דער מיליטערישער שול, בייס דער קאָמאנדע: , זאפּעװוא-
3* 46
לעס, פאָרויס!", פלעגט דאָװיד זיך שטעלן בעראָש פון דער קאָלאָנע און מיט זײַן געזאנג פירן
די קורסאנטן פון קאזארמע צום הױפּט-פּלאץ אף איבונגען און צו די שטאלן -- קעמען, ריי-
ניקן און האָדעװען די נאָרװאָס מאָביליזירטע קאָלװירטישע פערד, גרייטנדיק זיי אין שפּאן
פאר די הארמאטן. דאָװידס קאָל איז ניט קיין מעכטיקס, נאָר ער סטארעט זיך, און עפּעס-װאָס
באקומט זיך בא אים יאָ, די כאוויירים ארטילעריסטן האלטן אים אונטער, זינגעז מיט אים
איניינעם, באזונדערס וויליונגעריש, ווען מע שפּאנט צום שפּײַזיבלאָק עסן,
דאָס גאנצע לעבן האָט דאָװיד ליב מוזיק, לידער. הײַנט האָט ער זיך אומגעקערט אהיים
מיטן פארשריבענעם פּלאט. ער שלעפּט פאָרזיכטיק ארויס פונעם צעלאָפאן"זעקל דעם דיסק--
א גרויסן, פּעכיק-שווארצן, שטעלט אים אוועק אפן מאגניטירעדל, און עס צעגיסט זיד די ער-
שטע מעלאָדיע. דאָװיד פארמאכט די אויגן. אָט אזוי האָט ער ליב צו הערן מוזיק.
ער ווייסט נאָך ניט דערװײַל, אז אין פאָדעריצימער הערט זיך אײַן פארקישעפט אין די
ניגונים עליק, וועלכער איז נאַרװאָס ארײַן פון דער גאס, ניט באוויזן אפילע אראַפּשלעפּן די
שיך. דערפילנדיק דעם 'זונס אָנװעזנהײַט, טוט דאָװיד א קער דעם קאָפּ און שמייכלט. עליקס
אנציקונג פרייט דאָװידן. דער זון, הייסט עס, פארגעסט ניט יענע מעלאָדיעס, מיט וועלכע דער
פאָטער פלעגט אים, א פּיצינקן, פארוויגן. און טאקע דערפאר דערלויבט אים דאַװיד אליין
דרייען דעם פּלאט מיט די לידער. ער װאָרנט אים בלויז;
-- זע, זײַ געהיט, זאָלסט אים, כאָלילע, ניט צעברעכן,
צום מאגניטאָפאָן אפן הויכן טישל דערלאנגט נאָך ניט עליק, רוקט ער צו א בענקל, קלע-
טערט ארוף אף אים אָן די שטעקשיך, בלויז אין שקארפּעטקעס, און טוט א קוועטש דעם נייי
טיקן קלאוויש. פארגאפט קוקט ער, װי עס דרייט זיך דאָס פלאכע שווארצע טעלערל, װאָס
האלט אין זיך פארבאָרגן אזויפיל קלאנגען, װוּנדערלעכע קלאנגען.
עס קומט צו גיין די מאמע -- זי דארף פונעם ביכערישראנק נעמען עפּעס א בוך, עס
סקריפּען אונטער אירע פיס די דיליברעטער.
-- שאַקל ניט, -- בעט עליק. -- די נאָדל שפּרינגט.
-- עפשער װאָלט שוין געווען גענוג צו ראשן, -- זאָגט די מאמע. ---איך דארף ארבעטן,
-- נו, מאמע, -- כניקעט עליק און קוקט אפן טאטן, וועלכער באװײַזט זיך אף דער שװעל
פון דער קיך,
-- קאָנסט זיך ניט אָנזעטיקן? -- דאָװיד דערנעענטערט זיך צום זון, לייגט ארוף די האנט
אף זײַן אקסל,
-- אזא שיינער פּלאט!
דאָװיד שמייכלט:
-- מירן אים דערלויבן נאָך א ביסעלע האנאָע האָבן?
-- װאָלט איך געהאט אן איזאָלירטן קאבינעט, איז קערט איבער די גאנצע שטוב, -- רופט
זיך אָפּ די מאמע און גייט אוועק אין שלאָף-צימער.
דאָװיד גייט איר נאָך.
-- וויפל מאָל דארף איך דיך בעטן, -- פאלט אָן דוסיע אפן מאן, ווען ער פארמאכט שטי-
לערהייט די טיר צוֹ עליקן. ---איינע פּאָדערונגען דארפן זײַן בא אונדז, אויב מיר ווילן, אן
עליק זאָל אויסוואקסן א לײַט.
-- אָבער דער באַכערעץ איז גערעכט, צומאָל קומט אויס עפּעס-װאָס אים נאַכגעבן.
-- װייניק גיב איך אים -נאָך?---כמורעט אָן די ברעמען דוסיע.
-- איך האָב אונטערגעהאלטן עליקן דערפאר, װײַל דאָס איז ניט קיין קאפּריז, נאַר א
באזיניקטער באגער.
-- גראָבקײַט און סייכל זײַנען ניט קיין פּאָר. עליק פאָדערט ווייס איך װאָס, און ד! שטיצסט
נאָך אונטער. א פײַנער לערער...
דאָװויד זיפצט: ,װידער איז זי גערעכט. אָבער עס גייט דאָך דאָ ניט אין גערעכטיקלַט--
אינעם עמֶעס גייט דאָ". דוסיעס עגאָיִזם האָט אים קיינמאָל ניט געשראָקן, װײַל ער פלעגט זיך
אנטפּלעקן מערסטנטייל בלויז אין קלײניקײַטן. אָבער איצט פארשטייט מיטאמאַל דאַװיד, אז
ער האָט דערלאָזט א פעלער.
-- דער עמעס איז א שווערע זאך, -- זאָגט שטיל דאָװיד.
-- ער דארף העלפן לעבן, ניט שטערן, -- שנײַדט אָפּ, װי מיט א מעסער, דוסיע. -- דאָס
האַט, אגעוו, א שײַכעס אויך צו דײַן שרײַבערײַ. פּאטערסט אזויפיל צײַט אף דער רועך
ווייסט װאָס.. 2
47
18
דעם סוינעס קוילנווארפער איז דאָװידן געלונגען צו פארניכטן, נאָר ער אליין איז פאר-
װוּנדעט געװאָרן --א קויל האָט דורכגעלעכערט זײַן אקסל. לעכאטכילע איז ער עטװאָס צע-
מישט געװאָרן, אים האָט זיך אויסגעוויזן, אז דאָס איז שוין דער סאָף פון אָט דעם ויכטיקן
געראנגל בא אים, אָבער אין עטלעכע מינוט ארום האָט ער פארשטאנען, אז ס'איז ניט אזוי
מעסוקן, די װוּנד איז א לײַכטע, די קויל האָט דעם ביין ניט פארטשעפּעט, און ער װעט ניט
דארפן דרינגענד פארלאָזן דאָס שלאכטפעלד.
דערזעענדיק אים ווידעראמאָל לעבן זיך, טוט דער קאָמאנדיר פון דער צוייטער ראָטע
צופרידן א שטופּ דאָװידן מיט דער דלאָניע אין זײַן פארװוּנדעטן אקסל:
-- דער קאָמבאט זוכט דיך, דו ווייסט?
-- ניין. :
-- מע דארף העלפן דער ערשטער ראָטע, -- דערקלערט אים דער ראָטע-קאַמאנדיר.--
מײַן טעלעפאָן-ליניע ארבעט שוין. כ'וועל דיך באלד פארבינדן. ביכלאל ביסטו א יאט, שיסט
גוט. א דאנק.
דאַװיד שאַקלט מיטן קאָפּ און פרעגט:
-- אן אינדיווידועלער סאניטאר-פּאקעט איז בא דיר פאראן!
-- צוליב װאָס?
-- מיר דוכט זיך, אז עס װאָלט ניט געשאט איבערבינדן דעם אקסל.
ביזוואנען א סאניטארקע צעשפּיליעט זײַן גימנאסטיאָרקע, הייבט אָן זי אראַפּשלעפּן פון
איִם איבערן קאָפּ, טראָגט אים אונטער דער ראָטע-קאָמאנדיר דאָס טרײַבל פונעם פעלד-טע-
לעפאָן.
-- רעד מיטן קאַמבאט, -- זאָגט ער הייזעריקלעך.
דער ערשטער ראָטע מוז מען טייקעף העלפן. דאָװיד פרעגט באם קאָמבאט, צי זעט יענער
ניט בא זיך אפן באאַבאכטונגס-פּונקט זײַנע ראדיסטן. יאָ, די ראדיסטן ווארטן אף א באפעל.
און דאָװיד גיט זיי איבער א קאָמאנדע:
-- אַריענטיר נומער דרײַ. איין באלויכט-סנאריאד, דער גאנצער באטארייע, פּײַער!
דאַװידס קאָמאנדע דערגייט צו די הארמאטן, די ארטילעריסטן טוען דאָס, װאַס מע האַט
זי אף אזא אומגעוויינלעכן אויפן באפוילן, און אינגיכן וואכן אוף פיר ראקעטע-לאמטערנס
איבער די פײַנטלעכע פּאַזיציַעס אנטקעגן דער ערשטער ראָטע, װאָס ליגט אף דער ערד און
האָט ניט קיין מעגלעכקײַט פאָרזעצן די אטאַקע. איצט זעט דאָװיד אויסגעצייכנט דעם טּוינעס
שטיץ-פּונקטן, אף וועלכע די ערשטע ראָטע האָט זיך אָנגעשטױסן און וועלכע מע דארף פאר-
ניכטן, לעכאָלהאפּאָכעס דערשטיקן. און דאָװיד גיט גלײַך איבער אף זײַן באטארייע א װײי
טערדיקע קאָמאנדע. אײנצײַטיק הייבט ער אוף די האנט, קעדיי דער סאניטארקע זאַל זײַן
גרינגער אים איבערצובינדן.
דעם סוינעס שטיץ-פּונקטן זײַנען באשטאנען קױידעמקאָל פון טאנקען און אַטריאדן אינ-
פאנטעריע ארום זי -- דאָװיד האָט אין דער שײַן פון זײַנע באלויכט-סנאריאדן אַנגעצײילט
זעקס אזעלכע פײַנטלעכע אָטריאדן. ער װאָלט געװען א באלן באשיסן אלע פּאנצערן מיטא-
מאָל, אָבער אין דער לעצטער װײַלע האָט ער זיך אָפּגעהאלטן: בעסער זיי דערשטיקן איינ-
ציקװײַז, זיך אַנוואלגערן אף יעדער שטיץ-פּונקט מיטן פײַער פון דער גאנצער באטארייע.
און אזוי טוט ער טאקע. דעם ערשטן קלאפּ גיט ער אינמיטן. די ערשטע הארמאטן-קויל איז
צום טאנק ניט דערפלויגן, נאָר דאָװיד קאָרעגירט אפגיך דעם וויזיר -- פארגרעסערט אים און
שיקט איבער אָט דעם באנײַטן פּריצעל אף די פּײַער- פּאָזיציִעס. די צווייטע קויל היפּערט איבער
דעם פּאנצער: א ;גאָפּל", װי די ארטילעריסטן רופן עס. איבערכאזערן דעם ויזיר און מיט
נאַך איין שאָס פון איין הארמאט זיך איבערצײיגן, אז דער גאָפּל איז א באװאָרנטער, האַט ער
ניט קיין צײַט, און דאָװיד באפוילט שיסן מיט אָט דעם פּריצעל שוין דער גאנצער באטארייע.
דאָס איז געווען א ביז גאָר געלונגענער זאלפּ-- דער פאשיסטישער טאנק האָט זיך צעפלא-
קערט, װי א שײַטער.
-- אהא!--- דו ברענסט!--- קאָן דאָװיד זיך ניט אײַנהאלטן פון א יובלדיקן געשריי.
איצט טראָגט ער זיכער איבער דאָס מאסירטע פײַער פון דער באטארייע אף דעם צווייטן
פײַנטלעכן שטיץ-פּונקט, דערנאָך אף דעם דריטן, און אזוי אף אלע איבעריקע, ביזוואנען דער
/באטאליאָזיקאָמאנדיר בעט אים איבערײַסן דאָס פײַער, װײַל די ערשטע ראָטע הייבט זיך אוף
אין אַנגריף.
3--+6 48
אויך אינדערפרי, ווען עס קלאָרט זיך אויס, אז די צענטע גווארדיייַשע בריגאדע האַט איר
פארגעבונג גלענצנד פארווירקלעכט -- מיט א דאָפּלטן קלאפּ געהאָלפן די פארטיידיקער פונעם
ייִשעוו מײַראמאדאג ניט דורכלאָזן דעם פּײַנט צום סוארער שפּאלט, האָט אלץ אין דאָװידן
געיובלט. ער איז פּאַשעט געווען גליקלעך, אויב עס איז ביכלאל מעגלעך גליקלעך צו זײַן
אין מילכאָמע-צײַט.
שפּעטער, ווען עס האָבן זיך אף אים אָנגעוואלגערט ביז גאָר אומגעריכטע ניסיוינעס, איז
אים געלונגען אויסצושטיין, פארבלײַבן א מענטש, קוידעמקאָל עפשער דערפאר, װײַל בא אים
זײַנען פאַרט געווען אָט די קאווקאזער שלאכטן, די בערג, דער באגײַסטערטער געפיל פון
מײַסטערשאפט.
19
מיט אן ענטפער-וויזיט צו יעװדאָקיִע פּעטראָװנען קומט נאָרשיין נאָך איר רעפּעטיציע
אינעם רויטן ווינקל. זי איז אופגערעגט, צערודערט, פארפלייצט מיט אומפארשטענדלעכע
פארלאנגען. געקומען איז זי א סאך פריער, װוי זיי האָבן זיך צונויפגערעדט, און ווען דוסיע,
פארענטפערנדיק זיך, באמערקט, אז זי דארף באלד גיין אף א קאָנסולטאציע צו די סטודענטן,
ווערט נאָרשיין אומעטיקלעך.
-- א שאָד, כ'האָב ניט פאָרויסגעזען, --זאָגט זי, קוקנדיק, װי די באלעבאַסטע פאר-
קעמט די האָר,
-- די מיידלעך בעטן.
-- איר אייסעקט זיך מיט זיי א סאך. פון אָט די גראָבע קעפּ קאָן מען אליין פארטעמפּט
ווערן.
-- פאראן פיייִקע סטודענטקעס.
-- אזוי האלט איר? מיר איז דערװײַל נאָך ניט געלונגען אָפּזוכן צװישן זיי קיין העלע
פּערזענלעכקײַטן. װער קומט אָן אין פּעדאגאָגישן אינסטיטוט? שאָלעכץ, אויסגעצערטע אייפע-
לעך. די קענטענישן דארף מען זיי גלײַך אין די פּיסקעס ארײַנרוקן, אנדערש װעלן זיי ניט
ארײַנשלינגען. --- אנע ארנאָלדאָוװונע טוט א קנייטש מיט די אקסל.--בא אונדז איז ניט קיין
וויסנשאפט-טעמפּל, נאָר א קוסטארן-ווארשטאט. א שאָד, א שאָד, --- כאזערט זי איבער. -- נאַר
ביזן אינסטיטוט װעל איך אײַך באגלייטן, יעװדאָקיֵא פּעטראָװונא, ניט װײַטער. איר נעמט מיך
מיט? און איר!--נאָרשײין טוט שפּילעװדיק א קוק איבערן אקסל אף דאַװידן --איר האָט
כיישעק זיך דורכשפּאצירן מיט די דאמעס?
-- ריכטיק, קום, -- האלט אונטער דוסיע נאָרשיינס פאָרשלאָג, --אן איבעריקס מאַל דורכ-
צושווענקען די מויכעס מיט פרישער לופט װעט דיר לאכלוטן ניט שאטן.
אף די טרעפּ פונעם לייטער טוט זיך נאָרשײן מיטאמאָל א שאָקל, פארקלעמט מיט אן
אויסגעשריי דאָװידס פינגער און האלט זיי פעסט אזוי אין אירע הייסע, ביזן סאמע צופוסנס
פונעם לייטער.
--מע װאָלט געדארפט דאָ א לעמפּל אופהענגען, -- מוסערט זי דאָװידן. -- מע קאַן דאַך
דאַ ברעכן רוק-אוןילענד.
אין הויף איז אויך פינצטער, די שײַן אין די גאסן-לאמטערנס האָט מען נאַך ניט אַנגע-
צונדן. אנע ארנאָלדאָװונע נעמט אונטער די אָרעמס דוסיען און דאָװידן.
-- א טרויעריקער אָװנט שטייט מיר פאָר, --קלאָגט זי זיך, -- אין מײַן װיסטן ווינקל.
אָנגענעם איז מיר בלויז מיט אײַך און בא אײַך.
ווען זיי קומען צום אינסטיטוט, נעמט אנע ארנאָלדאָװנע ארויס איר האנט פוז אונטער
דוסיעס עלנבויגן, דאָװידס האלט זי אוף,
-- באגלייט מיך, זײַט זיך מאטרלעך. קיינמאָל דערטראכט איר זיך ניט צו אזא פּאַשעטן
איניען, -- זאָגט זי מיט פאָרװוּרף. -- יעװודאָקיֵא פּעטראָװונא, באפוילט דעם מאן, ער זאָל מיך
באגלייטן,
-- מיט א באדינג, אז איר װועט אים אומקערן גאנץ און אומגעשעדיקט, -- שמייכלט דוסיע.
-- דאָס זאָג איך אײַך צו.
אנע ארנאָלדאָוונע ווארט, ביז דוסיע הייבט זיך אוף אף דעם גאנעק פונעם אינסטיטוט
און פארשווינדט הינטער די באגלאָזטע טירן פונעם וועסטיביול. נאָך דעם װוערט זי מיטאמאַל
אומרויק.
49
-- איך געפעל זיך ניט אליין די לעצטע צײַט, --זאָגט זי אײַלנדיק זיך און שלינגענדיק
די ווערטער, וי זיי זאָלן איר בריען דעם גומען.-- כ'בין עפּעס געװאָרן צו זשעדנע. ס'קאָן
זײַן דערפאר, װײַל כ'האָב שוין דערגרייכט צו יענעם פרוייַשן עלטער, וען אלץ, װאַס איז
טײַער דעם לעבעדיקן מענטשן, איז נאָך צוגענגלעך, צוטריטלעך, מעגלעך און געװוּנטשן,
אָבער װײַטער... אף װאָס האָפן װײַטער?
ביז איר הויז זאָגט מער נאָרשיין גאָרניט, זי שפּאנט גיך, אָטעמט אופגעריסן, קלעפּנדיק
זיך צו איר באגלייטער און ציִענדיק איִם האסטיק נאָך זיך. ערשט באם ארײַנגאנג, צעעפע-
נענדיק דעם רידיקיול, קעדיי דערלאנגען פון דאָרטן דעם שליסל, זאָגט זי:
-- מיט אײַך איז אפילע שװײַגן א פארגעניגן.
און באלד, גלײַך זי װאָלט נאָרװאָס זיך דערמאָנט וועגן דעם, דערקלערט זי:
-- איך דארף אומקערן יעװדאָקיִע פּעטראָװנען דעם מאנוסקריפּט פון איר בראַשור. װאַס
זי האָט מיר געגעבן איבערלייענען. קומט ארײַן, װעט איר אים נעמען.
ניט פּאַשעט איז געלונגען אנע ארנאָלדאָװונען טרעפן מיטן שליסל אין דעם שלאָסילאָך.
דורכלאָזנדיק פאָרויס דאָװידן, פארמאכט זי מיט א טראסק נאָך זיך די טיר, באװײַזט
אויגנבליקלעך זי פארשליסן. אין דער פינצטער טוט זי א שפּאן צום גאסט, נעמט ארום מיט
די דלאַניעס זײַן קאָפּ, בריט אים אָפּ מיט א קוש גלײַך אין די ליפּן.
אין דער האלביפינצטערניש, ביז גאָר נאָענט, דערזעט דאָװיד אירע אויגן, פולע מיט
לײַדנשאפט.
-- נו?! -- בעט, ווארט און פאָדערט אנע ארנאָלדאָװנע.
א װײַלע אמפּערט זיך דאָװיד מיט זיך אליין. נאָר ער באהערשט זײַן פארלאנג.
-- א גוטע נאכט, -- זאָגט ער, באפרײיענדיק זיך פון נאָרשיינס אָרעמס און אַפּטרעטנדיק
צום ארויסגאנג.
-- א פּאכדן זײַנט איר, -- שלײַדערט אים אין פּאָנעם נאָרשיין הארבע װערטער מיט א
ציטערנדיק קאָל. --א האָז. אפילע פאר דעם אייגענעם װײַב האָט איר מוירע!
20
דאָס, װאָס עס װאָלט געקאַנט געשען מיט אים און אנע ארנאָלדאָװנען, דערמאַנט דאַװידן
וועגן דעם, װאָס עס האָט מיט א סאך יאָרן צוריק פּאסירט מיט אים בייס דער מילכאמע אין
א זאווערוכעדיקער פעווראלער האלבנאכט אין איינער א קובאנער סטאניצע.
אין יענעם טאָג האָט די קאָמאנדשאפט נאָך א געלונגענער און שווערער שלאכט פאר דער
קובאנער סטאניצע דיאדקאָווסקאיא ארויסגעפירט אין צווייטן עשעלאָן די שיטער-געװאַרענע
צענטע גווארדיייַשע בריגאדע צוזאמען מיטן באזונדערן ארטילערישן דיװויזיאַן, וועלכער האָט
זי געשטיצט.
דאַװידס באטארייע איז פאנאנדערגעשטעלט געװאָרן אף אן אָנגעהױקערט פאַרשטאַט-
געסל. זײַנע הארמאטן האָבן פארנומען באקוועמע און גוט פארמאסקירטע פּאָזיציעס טאקע אַט
דאָ אין געסל, קעדיי יעדער קאָמאנדע זאָל אין א באליביקער רעגע קאָנען עפענען א פײַער:
די פאשיסטן פלעגן זייער אָפט פאָרנעמען קאָנטראטאקעס.
א דירע פאר דאָװידן.. האָט זײַן פארבינדלער אויסגעוויילט א שטילע, ציכטיקע, ליכטיקע.
באנאנד מיט דער כאטע, װוּ עס האָט זיך אײַנגעאָרדנט דער פארוואלטונגס-ווזוואָד. פארבליגייענ-
דיק האָט דאָװיד א קוק געטאָן אף אָט דער װוינונג, און זי איז אים געפעלן. ער האָט א קלער
געטאָן, אז ס'וועט אים געלינגען זיך פײַן אויסשלאָפן -- די באלעבאָסטע לעבט דאַ איינע אליין,
איז, װײַזט אויס, א בריע, װאָס פּלײַסט זיך אויסצומײַדן מענטשן, באהאלט זיך ערגעץ אויס--
הייסט עס, קיינער װעט ניט שטערן.
דער גאנצער טאָג איז אוועק אף אײַנאָרדענען די באטארייע, און צו זיך אין צימער האַט
זיך דאַװיד אומגעקערט שפּעט אין אָװנט. ווארמעס האָט ער געגעסן באם דיװיזיאַזדקאַמאנדיר,
זיך געקאָנט באגיין אָן וועטשערע. ער האָט געטרוימט װאָס גיכער זיך א וואלגער טאָן אין
בעט ארײַן, אױיסגלײַכן די פיס און --דעם קאָפּ אפן קישן. גאָר וייניק האָט ער געבעטן
באם גוירל, נאָר אפילע אָט דאָס ביסל איז אים ניט באשערט געװוען צו באקומען. די באלע-
באָסטע האָט באגעגנט דאָװידן אף דער שװעל פונעם פאָדער-צימער מיט א קעראַסין-לאַמפּ.
נעמענדיק פון זײַנע הענט דעם שינעל, האָט זי א שמייכל געטאָן, און אָט דער שמייכל איז
געווען גענוג, אז דאָװיד זאָל גלײַך אינגאנצן פארגעסן, אז ער איז מיד. ער ווייסט ניט פאר-
50
װאָס, נאָר אים האָט זיך פאָרויס געדוכט, אז די באלעבאָסטע פון זײַן דירע דארף זײַן א קווא-
רינקע, געקנייטשטע זקיינע, נאָר דאָ האָט ער דערזען א בלאָנדע שלאנקע שײינהײַט אין פֹּאַ-
שעטע, אָבער זייער צוגעפּאסטע פאר איר קלידער, קימאט נאָך, װי עס האַט זיך דאַװידן
אויסגעוויזן, א ביז גאָר יונג מיידל מיט גרויסע אומעטיקע אויגן.
ניט אומזיסט איז דאָװיד באצויבערט געװאָרן פון דער באלעבאָסטע. זי איז טאקע אינדער-
עמעסן געווען א צוציענדיקע, ס'קאָן זײַן, ניט אזוי יונג, װי עס האָט זיך אים געדאכט, מיסטאם
אפילע עלטער פון אים, אָבער נאָך א פרישע פרוי מיט אן איידעלער פיגור און ביכלאל א
סימפּאטישע.
אַװנט-ברױט האָבן זיי געגעסן צוזאמען. צוערשט האָט מען אויסגעטרונקען דאַס ביסל
ספּירט, װאָס דאָװוידס פארבינדלער האָט געקראָגן ער ווייסט װוּ, דערנאָך האָט די באלעבאָסטע
ארויסגעשלעפּט פון א געהיים ערטעלע און אװװועקגעשטעלט אפן טיש א פלעשל סאמאַגאָן
דאַװיד האַט לעכאטכילע ניט געקלערט אפילע זיך צורירן ניט צום װײַן, ניט צו דער
באלעבאָסטעס קיבעד.
-- איך װעל אָבער אויסטרינקען, -- האָט זי שטיפעריש געזאָגט. ---און כ'וועל פארבײַסן.
זי האַט אופגעהויבן דאָס גלעזל:
-- לעקאָװועד אײַער אומקערן זיך. איר זאָלט מער קיינמאָל אונדז ניט איבערלאַזן אפן
פײַנטס באראָט...
איז װי זשע טרינקט מען ניט אויס פאר אזא ווינטשעוואניע? דאָװידס האנט האַט זיך א
צי געטאָן צום גלעזל. |
די מאשקע האָט צעבונדן זייערע צינגער. דאָװיד האָט געלויבט דער באלעבאַסטעס מי-
כאָלים, און זי האָט גענומען דערציילן וועגן זיך. געארבעט אלס עקאָנאָמיסט, געהאט א מאן
און א קינד, װאָס איז געשטאָרבן. דאָװיד הערט זיך צו, קוקט ארײַן אין אירע אויגן, אָבער
קיין קלעמעניש אין זיי באמערקט ער ניט. קעדיי דערזען אירע אנגסטן, דארף מען זײַן ניכ-
טער, ער אָבער איז שוין אינגאנצן שיקער, סײַ פונעם װײַן, סײַ פון דעם, װאָס דערנעבז זיצט
א פרוי, און ביכלאל, װאָס ס'איז גוט צו לעבן אף דער וועלט.
דאָס געלעגער האָט אים די באלעבאָסטע אײַנגעאָרדנט אף א בעט מיט א מאטראץ אף
פּרוזשינעס, און װי נאָר ער האָט אוועקגעלייגט דעם קאָפּ אף דעם קילבלעכן קישן און האַט
ארופגעצויגן אף זיך די קאַלדרע, האָבן זיך זײַנע וװיִעס גלײַך פארקלעפּט. וויפל ער האַט
געדרעמלט, האָט דאָװיד ניט געװוּסט. אופגעװעקט האָט אים עפּעס אן אינערלעכער שטויס.
ער הערט זיך צו: די באלעבאָסטע אייסעקט זיך נאָך אין קיך. זײַנע אויגן פּרוּװון זיר אפסנלי
פארמאכן, נאָר ער דערלויבט זיי שוין ניט עס צו טאָן.
די פרוי אײַלט זיך ניט. דאָס פילט זיך לויט די קלאנגען, וועלכע דערגייען צו אים. ער
שטעלט זיך פאָר, װוי זי אייסעקט זיך אין קיך: אף אירע הויכע בריסט --א פארטעד, די האַר
פארבונדן מיט א טיכל, אירע דלאָניעס מיט קלייניטשקע צארטע פינגער וואשן די טעלער,
די גאָפּלען, די גלעזער... מיט אָט די פינגער וועט זי זיך צורירן צו אים. א מאַדנע זאך, װאַס
ביז אהער האָבן זיי אים אפילע ניט קיין גלעט געטאָן, אָט די דלאָניעס. ער טוט זיך א קער
אין בעט: בלויז איין קישן... צי דען פארמאָגט זי ניט מער?
עס דערהערן זיך דער באלעבאָסטעס טריט. זי גייט ארײַן אין צימער. בלײַבט שטיין.
באלד...
באלד װעט פּאסירן...
ער פארטײַעט זיך, ווארטנדיק אף דעם, װאָס עס דארף אָט-אָט געשען. װי װעט עס זײַן?
א הייסיקאלטער בליץ שטעכט זיך ארײַן אין אים ---א זיסער ציטער צעשפּאלט אים אף דורך
און דורך.
די באלעבאָסטע טוט א זיפץ --- עפשער גאָר א טיפן קרעכץ, קלעטערט ארוף אפן אויוון.
דוכט זיך, אז זי טוט זיך אויס -- עס שורשען אירע קליידער. און עס ווערט שא-שטיל,
אומגעדולדיק ווארט דאָװיד, אָבער זי באוועגט זיך ניט, רירט ניט מיט קיין אייווער. דאַ-
וויד קלערט, אז זי האָט אף אים ראכמאָנעס, וויל איםי ניט וועקן. און טוט זי א רוף.
די באלעבאַסטע ענטפערט אָפּ מיט א כליפּען.
ער טוט א שפּרונג פון בעט, פליט לײַכט ארוף צו איר;
-- פארװאָס וויינסטו?
זי ענטפערט ניט.
ער נעמט זי ארום --א ווארעמע, א געגארטע.
-- מע דארף ניט, -- זאָגט זי דורך טרערן.
-- כ'האָב דיך ליב.
1
--- לײַגסט, -- בריט זי אים אָפּ, -- װאָס פאר א געפילן קאָנען בא דיר צו מיר זײַן; זעסט
מיך דאָס ערשטע מאָל, ביסט שיקער... אלע זײַנט איר אף איין ראָשטשינע פארמישט..
-- װאָס איז מיט דיר?
-- גאָרניט..,
-- דערקלער פונדעסטוועגן, -- בעט דאָװיד, פילנדיק, װי עס װעפּט זיך אין אים אויס
זײַן שיקרעס, אָבער די הענט פון איר הוילער פּלײצע נעמט ער ניט אראָפּ.
-- װוי פארשטייסטו ניט, -- קלאָגט זי זיך, --- ויאזוי קאָן איך צו דיר גיין.. אויב... אויב
ערשט נעכטן...
דאָװיד ווערט צעמישט.
די פרוי שעפּטשעט, יאָמערנדיק, נאָר ס'װואָלט געוויס בעסער געווען, ווען זי שרײַט אף
א קאָל:
-- די פאשיסטן, די קלאָװים פארשאָלטענע, אלץ צעטאָפּטשעט, די נעשאמע...
מיט צונויפגעפּרעסטע ציין גלעט דאָװיד איר נאקעטן אקסל, זי ווערט אנשוויגן, בארויקט
זיך ביסלעכװװוליז,
-- אך, וי מיר האָבן זיך געפרייט: די רעטער גייען, אונדזערע באפרײַער װעלו קומעף
געקומען... און... װאָס זשע איז עס?
אלץ האָט זיך איבערגעריסן אומדערווארט אי פאר איר, אי פאר אים: איו צימער איז
האסטיק ארײַן דאָװידס פארבינדלער -- אין דיװויזיאָן איז געמאָלדן געװאָרן אן אליארעם.
געזעגנט האָבן זיך דאָװיד און זײַן באלעבאָסטע אפן גאנעק. דער ווינט האָט געשלײַדערט
אין זייערע פּענעמער הויפנס פײַכטלעכן שניי. דאָװיד האָט אויסגעשטרעקט צו איר די האנט:
-- כ'בין שרעקלעך שולדיק קעגן דיר. זײַ מיר מויכל, אויב ס'איז מעגלעך.
-- זאָל דיך גאָט היטן, --- איז זי א פאל געטאָן מיטן קאָפּ אף זײַן ברוסט.
לאנג דערנאָך האָט אין דאָװידן געפלאקערט דער ביטל צו זיך אליין פאר אָט דער נאכט,
פאר זײַן שוואכקײַט, פאר זײַן קליינמוט, פאר דער כארפּע און פארן ווייטעק, וועלכע זי, די
שיינע באלעבאָסטע זײַנע, האָט אופגענומען אף זיך, פאר דעם, װאָס ער האָט שיר ניט פאר-
געסן וועגן דוסיען. סאיז דען וויכטיק סאָפקאָלסאָף, צי איז ער איבערגעשלאַפן אין יענער
נאכט מיט א פרעמדער פרוי, צי ניין, מאכמעס א צופעליקײַט האָט ער דאָך ניט אופגעטאָן
דעמלט דאָס, װאָס ער האָט געװאָלט, אָבער ער האָט זיך דאָך געקליבן דאָס אופּטאָן...
21
דאָװיד האלט פארקלעמט אין דער דלאָניע דאָס הענטל פון דער טיר, װאָס פירט אין דע-
קאנאט ארײַן, װוּ עס ווארט אף אים אנע ארנאָלדאָװנע. א מינוט צען צוריק האָט זי אים
אָנגעקלונגען אין זײַן צייכענונגסיקאבינעט:
-- איך בין אין אינסטיטוט, כ'קלײַב זיך דרעסירן די מיידלעך מײַנע צום דורכקוק. כ'דארף
אײַך דרינגענד זען.
ער איז ניט באגײַסטערט פון דער פאָרשטייענדיקער באגעגעניש. ס'וועט בלויז זיך צעיאט-
רעווען דער נעכטיקער פארדראָס. נאָר דאָװיד גייט צו אנע ארנאָלדאָװונען.
זי באגעגנט אים מיט א פארניכטנדיקן בליק, גלײַך זי װאָלט אים װאָרענען: דאָס, װאָס
עס איז נעכטן געשען בא איר אין אלקער, איז ניט צו פארגעסן, די ביטערקײַט פון דער באליי-
דיקונג װועט זי אים קיינמאָל ניט פארגעבן. זי קוקט אף דאָװידן מיט פארברייטערטע אױיגן,
נאַר דער צאַרן װערט אין זיי אקשאָנעסדיק אָפּגערוקט, אָפּגעשטופּט מיט איר ווייטעק. דאָװויד
איז איר איצט דערווידער, אָבער סײַװי טײַער, זי װוייסט, אז זי װעט אלציינס באלד א שמייכל
טאַן צו אים. זי פארורטיילט זיך דערפאר, זי קאָן אָבער גאָרנישט ניט טאָן מיט זיך.
אויך דאַװיד װאָלט געהאט איצט איבערגענוג סיבעס זיך באציען מיט אומכיין צו אנע
ארנאָלדאַװנען. פונדעסטוועגן מוז ער זיך מיסוואדע זײַן, אז אנע ארנאָלדאָװונע האָט ניט פאר-
לאָרן אין זײַנע אויגן יענעם כיין, װאָס פלעגט טאָמיד אים באצויבערן. נאָרשיינס צויבער איז
געווען פון יענעם מין, װאָס מאכט אונטערטעניק יעדערן. איינמאָל האָט דוסיע דאָס אויסגע-
דריקט אזוי: , פארשטייסט, נאָרשײין צערודערט מיך שטענדיק. ווען זי קומט, ווער איך ניט
אופריכטיק. איך וויל ניט, נאָר איך סטארע זיך איר געפעלן." עפּעס ענלעכס דוכט זיך דאָ-
ווידן אויך אצינד.
59
-- כידעשט זיך ניט, װאָס כ'האָב אײַך פארבעטן אהער, -- זאָגט אנע ארנאָלדאָװנע הייזע-
ריקלעך. -- לעם אײַער טיש שטופּן זיך שטענדיק א סאך מענטשן. איך דארף אײַך זאָגן עט-
לעכע װוערטער אויג-אף-אויג, אָן איידעס.
דאָװויד, אן אָנגעכמורעטער, שװײַגט.
-- אינעם פּראַיעקט פונעם יאָמטעװדיקן באפעל, וועלכן עס גרייט דער רעקטאָראט צום
זעכציקסטן יאַרטאָג פון דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע, איז אײַער נאָמען ניטאָ, -- זעצט פאָר
אנע ארנאַלדאַװנע. ---אונדז: מיר, אײַער ווײַב, האקלאל אלעמען, װער עס האָט זײַנערצײַט
זיך באזאַרגט מיט וויסנשאפטלעכע טיטלען, װעט מען ארױסטראָגן דאנקבארקײַטן, אײַך -
ניין, כאַטש איך האָב אלַך פּערזענלעך פאָרגעשטעלט, באנוצנדיק זיך מיט די רעכט, װאָס איך
האָב אלס פאָרזיצער פון אינסטיטוטישן קינסטלערישן ראט און פאָרזיצער פון אָרטקאָם. כ'האָב
געפאָדערט, מע זאָל אײַך אָפּמערקן אינעם באפעל, פארופנדיק זיך אף אײַערע פארדינסטן אין
אונדזער קינסטלערישער זעלבסטעטיקײַט.
-- כאפּט עס דער וואטנמאכער, -- פארקרימט די ליפּן דאָװיד. ---כ'וועל זיך ווייניט-איז
באגיין. סאָפקאָלסאָף מיִען מיר זיך ניט לעשעם דעם דאנק.
-- איר זײַנט א קאַמיקער, דאוויד איסײַעװיטש, אויב ניט ערגער, --- װוערט אופגעבראכט
נאַרשײן. -- אזוי טאָר מען ניט. פארטיידיקט אײַער קאָוועד.
-- באלוינונגען בעט מען דען אויס?
-- איר פארדינט זיי ניט װייניקער, וי מיר, אויב ניט מער.
-- די נאטשאלסטווע ווייסט, װאָס זי טוט...
-- וי איר װוילט, נאָר איך װעל אָט דעם איניען מיט דער האנט ניט אוועקמאכן. כ'וועל
טייקעף אַפּזוכן יעװדאָקיֵא פּעטראָװנען, כ'וועל אופהייבן אף די פיס דעם פּארטיי-קאָמיטעט.
איר דראָונג האָט נאָרשיין אויסגעפילט. צום אלעם ערשטן האָט זי געפונען דוסיען און
אַנגערײצט זי אפן מאן.
-- אָט זע, זיך דערווארט, -- מוסערט דאָװידן אין קאָרידאָר לעבן זײַן דעקאנאט דוסיע
מיט א שלעכט פארבאַרגענער שאָדנפרייד. -- אפילע קיין גוט װאָרט זאָגט מען דיר ניט פאר
דײַן מי. פארקלער זיך כאָטש אצינד.
-- וועגן דעם -- דערנאָך, ---מישט זיך ארײַן נאָרשיין. אירע װיִעס ציטערן אָנגע-
שטרענגט. -- עפּעס דארף מען טאָן.
דאַװיד איז אופגעבראכט:
-- א נאפקעמינע, צי מע װעט מיר ארױסטראָגן א דאנק, צִי ניט. מיך באליידיקן איז
שווער. כ'בין פארהארטעוועט. כ'וועל זיך אליין ניט קאָנען אָנקוקן, אויב איר װועט אױיסכלאָ-
פּאָטשען פאר מיר א באגילדעטע פּיל.
-- ער פארשטייט גאָרניט, -- זאָגט אָן צערעמאָניעס נאָרשײין. -- ווארט אף מיר צו ערגעץ
דאַ, יעװודאָקיא פּעטראָוונא. איך גיי אין פּארטיי-קאָמיטעט.
-- נו, זעסט?---טוט נאָכאמאָל א שטאָך דעם מאן דוסיע. -- וויפל מאָל האָב איך מיט דיר
אײַנגעטײַנעט...
-- װאָס, אייגנטלעך, איז פאָרגעקומען?-- טוט א קנייטש מיט די אקסלען דאָװיד. --ניט
אַפּנעמערקט אין באפעל. ס'איז נאָך א פראגע, צי האָב איך עס פארדינט? און אויב שוין יאָ
זיך ערגערן, איז מאכמעס דעם, װאָס אָט דאָס אלץ קימערט מיך.
-- טרייסט זיך ניט, מע האָט דיר א שפּײַ געטאָן אין פּאָנעם. א מיצווע אף דיר.
נאַרשײן קערט זיך אום און זאָגט, אז אף דאָװידן ווארט מען אין פּארטיי-קאָמיטעט.
-- כ'האָב דאָרטן ניט װאָס צו טאָן, -- טוט א בורטשע דאָװיד.
דוסיע קערט זיך אָפּ און גייט אוועק.
-- איך בעט אײַך אָן ספּיראלן, -- באמערקט שטיל נאָרשיין. --- מע ווארט דאָך אף אײַך.
-- איך בין פארנומען, -- דאָװידס אויערן װערן צונטער-רויט.
-- אויב אזוי, --- פירט צונויף די ברעמען נאָרשיין, --- בלײַבט אָט דאָ אפן אָרט. איר הערט?
איר זײַנט ניט טויב! אָט דאָ שטייט! קיין טראָט אין ערגעץ. כ'וועל באלד...
זי קערט זיך טאקע אום גאָר גיך, דערלאנגט דאָװידן א בלאנק פון א שיין אָנגעמאָלטער
אף א ליטאָגראפישן אויפן גראמאָטע:
-- אָט די מאטאָנע װעט איר באקומען בייס דער פּײַערלעכער זיצונג.
נאָרשײינס אויגן פינקלען זיגרײַך.
דאָװויד ציט אויס די האנט, נעמט די גראמאָטע, נייגט זיך אָן איבער איר. מיט שיינע
אויסיעס איז דאָרטן אָנגעשריבן זײַן פאמיליע.
3
ניט געטראכט צעפליקט דאָװיד די גראמאָטע לעכאטכילע אף צוויי, דערנאָך אף פיר טיילן
און ווארפט זי ארויס אין מיסטקעסטל.
-- אָנשטאָט דעם, איך זאָל זײַן ברויגעז אף אײַך, לאָזט איר אויס דעם קאס צו מיר, --
זאָגט נאָרשײין. ---א פרוי קאָן אלץ מויכל זײַן, -- זעצט זי פאָר. --אָבער א מאנצבל, װאָס האָט
זי באליידיקט... איר פארשטייט עפּעס איצט, צי ניין? גאָרנישט פארשטייט איר ניט. נאָר דאָס
איז, אפּאָנעם, צום גוטן. איך האָב אף אײַך ראכמאָנעס. איר זײַנט אן אומגליקלעכער מענטש --
מע האָט אײַך ניט ליב.
-- די נאטשאלניקעס דארפן ניט ליב האָבן זיײיערע מיטארבעטער.
-- שטעלט זיך ניט ארויס פאר קיין טיפּעש, איך בעט אײַך. איר ווייסט גוט, וועגן װאָס
עס גייט א רייד.
דאַװיד קנייטשט דאָס פּאָנעם, ס'דוכט זיך, אז די װאָנצעס זײַנע װערן שטעכיק, וי זײי
װאָלטן באשטאנען פון איינע נאָדלען:
-- איצט איז צו מיר דערגאנגען, וועגן װאָס איר טראכט. אײַער האשאָרע איז א בייזע.
אָבער איינפאכע דיַאגנאָזן טויגן דאָ ניט.
-- א בלינדער זײַנט איר, מער גאָרניט.
-- דאָס לעבן, דאָס גאנצע דורכגעלעבטע לעבן איז עפּעס ווערט, צי ניין? עפּעס באטײַט
עס?
-- גאַט מײַנער, סארא יאָלד איר זײַנט! אויב שוין ריידן אָפן ביזן סאָף, האָט נאָך אײַער
אָפּגאָט פּאַשעט, צום באדויערן, ניט באגעגנט אף אירע וועגן יענעם, װער עס האָט געקאָנט
זי באגײַסטערן און באפרײַען פון אײַך,
-- ס'קאַן זײַן, -- ענטפערט דאָװיד, און דאָס, װאָס ער איז מיט איר מאסקים, װוּנדערט
אויסערגעוויינלעך און שאָקירט אנע ארנאָלדאָװונען.
יאָ, מיסטאם טאקע האָט אים, דאָװידן, אין לעבן ניט געפידלט, די לעצטע צײַט האַט ער
וועגן דעם געקלערט א סאך. אָבער דוסיען האָט עפשער נאָך מער ניט אָפּנעגליקט. דער גוירל
װאַלט זי געדארפט צונויפירן ניט מיט אים, מיט דאָװוידן, נאָר מיט עמעצן אנדערש -- מיט א
מער געראָטענעם מענטשן. נאָר װער האָט געקאָנט פאָרויסזען, אז אלע זײַנע פּלענער, אלע
זײַנע האָפענונגען װועט צעווייען דער ווינט, וי פּאָלאָװע? אנע ארנאָלדאָוװנע שטויסט זיך אָן,
װאָס עס קומט פאָר צװישן אים און דוסיען, אָבער דאָװיד זאָגט איר:
-- צוליב װאָס אראָפּווארפן מיך פונעם כעזשבן? איר, אנע ארנאָלדאָװנע, האקט אָפן ביזן
סאָף, װעל איך אײַך אויך ענטפערן אזוי. איך האָב ליב די פרוי, און דאָס איז דער איקער.
אפילע ווען ס'איז אַן אן ענטפער. איך געדענק אלץ, איר גוטס געדענק איך. וֶוען כ'האָב זיך
געטרונקען אין וויי, שׂיר ניט אונטערגעגאנגען, האָט זי ניט געלאָזט מיך פאלן-- מיט איר
ווארעמקײַט, מיט איר פײַער.
-- יאָ, אף אזא העלדנטאט איז פיייק בלויז א פרוי. איר, מאנצבלען, קאַנט אזעלכס ניט.
און פּלוצעם גייט זי אריבער צו אירס.
-- װאָס װײַטער, האָב איך אלץ מער מוירע צו בלײַבן איינע אליין, ---איז זי זיך מיס-
וואדע. -- אַבער די איינזאמקײַט אינצווייען איז נאָך אן ערגערע זאך.
דאָװיד ענטפערט ניט אף אָט דער באמערקונג. אים װוערט אומהיימלעך,
אנטקעגן שפּאנט אנטשיידן דוסיע. אין אירע הענט פלאטערט א צײַטונג.
נאָרשײין טוט איר גלײַך א שלײַדער אין פּאָנעם ארײַן;
-- אײַער מאן איז פון יענע אָקסן, וועלכע פאלן אפן פעלד מיטן יאָך אפן קאָפּ. אפילע
האַדעװען דארף מען זיי ניט -- אבי עס זאָל זײַן װוּ צו אקערן. ער האָט צעפליקט אף פּיצלעך
די גראמאָטע, װאָס מע האָט פאר אים פארגרייט. װי געפעלט עס אײַך?
-- װאָס האָסטו געטאָן? -- צילט אָן דוסיע אף אים די אויגן.
דאָװיד פּרעסט צונויף די קינבאקן.
-- ווען װעסטו שוין אופהערן דײַנע היציקע שטיק?-- זאָגט מיט ווייטעק דוסיע.
-- מיר האָט זיך אויסגעוויזן, אז דאוויד איסײַעװויטש האָט עס געטאָן מיטן פולן באװוּסט-
זײַן, אז ער פילט גוט אויס זײַן פליכט, -- פארפּינקטלעכט נאָרשײן.
מער קאַן דאַװיד שוין ניט אויסהאלטן, ער ווייסט ניט, ויאזוי צו באפרײַען זיך פון זי
ביידן, נאָר אנע ארנאָלדאָװנע טוט פּלוצעם א פּאטש מיט די הענט:
-- אוי, װאָס שטיי איך דאָ? מע ווארט דאָך אף מיר!
און מיט אָט די װוערטער לויפט זי אוועק אין פּארטײייקאָמיטעט.
דוסיע וויל אויך אװועקגיין, נאָר דאָװיד פארהאלט זי:
-- װווּהיז גייסטו איצטער?
4
-- וי שטענדיק -- אין לייען-זאל.
-- ווארט צו. קאַנסט מיר דערקלערן, װאָס איז מיט דיר?
-- נו, און מיט דיר --- װאָס?
דאַװיד טוט מאשינעל א װיש מיט דער פּוכקער האָריקער דלאָניע די װאָנצעס.
-- מיר איז שווער, מיר איז קאָמפּליצירט, אָבער מיר איז גוט, -- זאָגט ער. -- אפילע אין
די סאמע שווערסטע יאָרן איז געװוען גוט. דערפאר װײַל.. דו ווייסט אליין, פארװאָס. און
אויך איצט קלאָג איך זיך ניט. אומצופרידן ביסטו דאָך. פון וועלכע צײַטן האָב איך דיך אופ-
געהערט צו באפרידיקן?
-- אויב ערלעך, פונעם סאמע אָנהייב.
-- צוליב װאָס זשע האָסטו זיך אזויפיל געמוטשעט מיט מיר! װאָלסט דאָך געקאָנט אװעק!
קיינער האָט דיך ניט גענויט. זייער ניט לײַכט האָבן מיר דעראָבערט דאָס, װאָס עס איז בא
אונדז פאראן. נאָר אויב דיר איז געװאָרן מיט מיר אומעגלעך, טאָ זאָג גלײַך, װעלן מיר
באקלערן, װאָס צו טאָן.
א מידע, פארזשמורעט דוסיע די ויִעס. זי דערמאָנט זיך, וויאזוי ער האָט זיך אונטערגע-
שארט צו איר, זיך געדרייט ארום איר און פארדרייט... און דעם טאָג, ווען זי האָט זיך אונ-
טערגעגעבן געדענקט זי..
...זי זײַנען געשטאנען אינעם דורכגאנג צװישן צוויי ביכער-סטעלאזשן פּאָנעם-על-פּאָנעם,
שװײַגנדיקע, אָנגעשטרענגטע. אף אירע באקן פילט דוסיע זײַן אָטעם, נאָר עס דוכט זיך איר,
אז דאָס איז ניט זײַן אָטעם, נאָר זײַנע געקרײַזלטע לאָקן. זי שטייט אָנגעשפּארט מיט די עלני
בויגנס צו די עטװאָס געבויגענע פון דער מאסע ביכער פּאָליצעס און קוקט אף דאָװוידן מיט
פײַכטע אויגן, אין וועלכע, ווען ער זאָל װעלן, ווען ער זאָל זײַן עטװאָס געניטער, קליגער
אַדער פּאַשעט עלטער, װאָלט ער דערזען מער געבעט, איידער אנטשײדנקײַט. זי קאָן ניט
צעעפענען די ליפּן. אף זײַן דערקלערונג אין ליבע האָט זי געווארט, נאָר מוירע געהאט. פאר
איר. ביזוואנען עס זײַנען ניט ארויסגעזאָגט געװאָרן אָט יענע אָפּגעבליאקעװעטע, אָבער דאָך
סאמע. וויכטיקסטע ווערטער, וועלכע יעדערער האָט די רעכט באקומען אלנפאלס כאָטש איין
מאָל אין לעבן, האָט זי געקאַנט זיי אויסמײידן. איצט, זעט אויס, איז עס שוין אומעגלעך, זי
װעט מוזן אלץ זאָגן דאָװידן. אף שפּעטער אָפּלײגן דעם געשפּרעך טאָר זי ניט, פונדעסטוועגן
האָט זי געפּרוּווט דערװײַטערן דאָס אומפארמײַדלעכע, עס האָט זיך ניט געװאָלט פארביטערן
די נעשאַמע א גוטן מענטשן. נאָר כיטרעווען האָט זי ניט געקענט. און זי האַט אויך אָפנהאר-
ציק געזאָגט, װאָס זי טראכט. ער האָט פארלאָרן געפּינטלט מיט די װיִעס, איז בלאס געװאָרן,
די אקסלען זײַנען אראָפּגעהאנגען.
,ווי לײַכט עס איז אים פארשאפן א װוּנד!"--האָט א קלער געטאָן דוסיע. דאַװידס גע-
פאלנקײַט האָט נאָכאמאָל דערמאַנט דוסיען, אז ער איז ייַנגער פון איר אי מיט די יאָרן אי
מיט די געפילן.
דער אינסטינקט, גיכער א מוטערשער, איידער א פרוייַשער, האָט אונטערגעזאָגט דוסיען,
זי זאָל זײַן פאָרזיכטיק. , פארקלעם די צונג!" -- פּרוּװוט זי זיך באפוילן. און פונדעסטוועגן מיט
א קאלטקײַט, וועלכע ברענגט זי אליין אין פארלעגנהײַט, בעט זי:
-- גאַרניט װאָלט מען ניט געדארפט... גאָרניט...
-- פארװאָס?
דוסיעס ווערטער טוען א שנײַד דאָװידן. ער זאָגט שטיל;
-- גאַרניט האָסטו מיר ניט דערציילט, גאָרניט האָב איך ניט געהערט. גאָרניט איז ניט
געווען בא דיר. גוט?
דוסיע אָטעמט טיף, די באקן זײַנען בא איר ראָז. אין א מינוט ארום, פּונקט זי װאָלט זיך
אופגעכאפּט פון שלאָף, טוט זי דאָװוידן א רוף;
-- קום,
און מיט א פארצווייפלטער אנטשײדנקײַט לאָזט זי זיך פאָרויס. ער פרעגט ניט -- װוּהין,
גאַרנישט פרעגט ער ניט, ער גייט פוסטריט נאָך דוסיען און שוין.
בא זיך אין פאָדער-צימער נעמט זי שװײַגנדיק אראָפּ בא אים דאָס מאנטעלע, דערלאנגט
אים א פּאַר אויסגענייטע טאָטערשע שטעקשיך.
-- זיי וועלן, מיסטאם, דיר ניט קװװעטשן די פינגער,--זאָגט זי, ניט אופהייבנדיק די
אויגן. -- איך װעל זיך איבערטאָן.
אין דעם זויבערן טאפּעטירטן צימער, װוּהין דוסיע שטופּט אים גרינג ארײַן, דערזעט ער
הב
פריִער פון אלץ אין ווינקל לעם דער קאכל-הרובע א שמאָל בעט מיט אויסגעריבענעם אין
עטלעכע ערטער ניקעל און דערפילט זיך אומבאקוועם.
דוסיע קערט זיך אום אין א בלוילעכן לײַכטן כאלאט, עטװאָס ברייטלעכן, א סאך נידע-
ריקערן פון די קני. זי זעט אויס קוואר, אויסגעצערט, אָבער אף איר פּאָנעם מערקט דאָװויד
אָפּ מער, וי געוויינלעך פריִער, אי איידעלע דרייסטע ליניעס, אי דערהױבנקײַט, און אינעם
עטװאָס פאָרויס ארויסגעשטעלטן קין און אף די ליפּן -- פארהילטע אנטשיידענע שטריכן.
דוסיע דערנעענטערט זיך פעסט צו דאָװידן, צעשויבערט זײַנע שוין לאנג ניט אונטער-
געשאַרענע האָר, װאָס דעקן צו די אויערן.
-- כ'וועל עפּעס צוגרייטן איבערבײַסן, -- זאָגט זי.
דאַװיד גײט ארײַן אין קיך דירעקט נאָך דוסיען. זי נעמט פון דער פּאַליצע א פּעקעלע
שוועבעלעך, לאָזט זיך אראָפּ אף די קני און הייבט אָן צעצינדן פײַער אין דער פּליטע. די
שפּענדלעך ווילן ניט ברענען. דוסיע רײַבט איין שוועבעלע נאָכן אנדערן, עס הייבט אַן שארף
שמעקן מיט שוועבל-רויך. סאָפקאָלסאָף טוט א פּײַער-צינגל א לעק דאָס סאמע דינסטע שפּענ-
דעלע, שפּרינגט אריבער אף אן אנדערס, פּױזעט גיך-גיך איבער דעם, גליטשט זיך אראָפּ ני-
דעריקער, און מיטאמאָל פלאמט אוף אין אויוונדל א רויט פײַער, אזוי העל און שטורעמדיק,
אז אלץ הייבט דאָרט אָן הודען.
מיט א ווייכן פלעדערוויש נעמט צונויף דוסיע דעם שמוץ אין א שקארמיצל פון א צײַ-
טונג, שלײַדערט עס ארײַן אין פײַער.
דאַװידן איז אָנגענעם שפּירן נאָך אירע לײַכטע באוועגונגען, קוקן אף אירע פלינקע הענט,
באטראכטן די קינדערשיפרישע הערעלעך אפן האלדז באם נאקן. ער לאָזט זיך אראָפּ דער-
נעבן, הייבט אָן אליין שטופּן אין אויוונדל די קורצע בערעזע-שײַטלעך, וועלכע ליגן לעבן
דער פּליטע.
די נאָענטקײַט פונעם פײַער און די נאָענטקײַט פון דוסיען צעבלאָזן אין דאָװידן אופרע-
גונג. דוסיע באמערקט עס און פּרוּװוט באצײַטנס אים אָפּװענדן, שטילן זײַן היץ, נאָר עס גיט
זיך איר שלעכט אײַן..
אין מיטן דער נאכט כאפּט זיך דוסיע אוף, עפשער דערפאר, װײַל אין צימער איז דושנע,
צי עפשער דערפאר, װײַל דאָס בעטל איז צו ענג פאר צווייען. זי טוט א קער דעם קאָפּ צו
דאַװידן, וועלכער קרעכצט אין שלאָף. קיין ליבע צו אים פילט זי ניט. בלויז מידקײַט. װאָס
זשע װײַטער? ווען זי װאָלט געקאָנט דאן וויסן...
,בעסער כאראָטע האָבן וועגן דעם, װאָס עס איז געשען, איידער וועגן דעם, װאָס עס האָט
ניט פּאסירט", -- האָט דעמלט געקלערט דוסיע. אָבער דערנאָך איז זי געווען אומצופרידן מיט
זיך. סײַ אין די גוטע, סײַ אין די שווערע צײַטן. זי האָט פארשטאנען, אז דאָס, װאָס זי באקומט
פונעם מאן, געניסט ניט יעדע פרוי, אָבער דאָס האָט װײיניק געטרייסט. זי האָט זיך געסטארעט
זײַן צופרידן מיט איר גוירל. עמעס, עס איז אויסגעקומען זיך נויטן צו זײַן צופרידן. נאָר דאָס
האָט ניט אלע מאָל געקימערט. די צעשיידונג מיטן מאן איבער דער מילכאָמע איז פאר איר
געווען, לאָזט זיך אויס, נוצלעך: זי האָט ניט צעוואקלט, פארקערט, פארשטארקט איר צוגע-
בונדנקײַט צו אים. פיל אירע כאווערטעס און פרײַנט האָבן דאָך ביכלאל ניט דערווארט זיך אף
זייערע מענער, כאסאנים.
עטלעכע כאָדאַשים נאָכאנאנד האָט אויך דוסיע אין איר פארװאָרפענעם טאָטערשן ייִשעו,
װוּ זי איז געווען א לערערן, מוירע געהאט פארן איינפוסיקן פּאָטשטאליאָן -- געציטערט, ער
זאָל איר ניט ברענגען דאָס שרעקלעך קוויטעלע אף דאָװידן. מיט אומגעדולד פלעגט זי ווארטן
אף זײַנע בריוו, און געענטפערט האָט זי אלע מאָל, אז זי האָט אים ליב, זי האָט אים ניט
פארגעסן. כאַטש טיף אין הארצן האָט זי געטראכט, אז זי איז זייער פאר אים שולדיק: ניט
געקאַנט ענטפערן אים מיט דעם זעלבן ריינעם געפיל, װאָס בא אים איז געוװען. אזוי האָט
זיך איר געדאכט, אזוי האָט זי געקלערט, אזוי איז עס עפשער טאקע געווען. ס'קאָן זײַן אז
זי האָט פּאַשעט ניט באוויזן אים ליב צו באקומען.
דוסיע פלעגט זיך אײַנרײדן, אז דאָװיד איז א מענטש אן אומגעוויינלעכער, און זי האָט,
דוכט זיך, באקומען דערוף גענוג באװײַזן. ער איז געווען איינער פון די בעסטע סטודענטן
אפן פאקולטעט, געשריבן גאנץ געלונגענע לידער, וועלכע זי האָט, פארכלינענדיק זיך, גע-
שלונגען, געװוּסט זיי אף אוױיסװייניק. ווען ער האָט זיך אומגעקערט צו איר פון די גרויסע
אױספּרוּװון, װאָס זײַנען געווען אף זײַן וועג, האָט זי געזען, אז ער האָט גאַרנישט ניט צע-
יטרענצלט אף אָט דעם פּײַנפולן וועג, נישט נאָר ניט פארלאָרן זײַן גוטסקײַט און צוגעלאָזנקײַט--
ער האָט דעראָבערט קלוגשאפט. ס'איז אים דערנאָך אויסגעקומען אויך איבערגענוג צו לײַדן,
אַבער ער איז לאכלוטן ניט געפאלן בא זיך.
6
אין יענער צײַט האָט נאָך דוסיע איר דיסערטאציע ניט פארטיידיקט, קיין קאנדידאט פון
וויסנשאפטן איז זי נאָך ניט געווען, יעדער גראָשן אין דער מישפּאָכע איז געגאן און כעזשבן,
און קיין גרויסער פארדינער איז דאָװיד ניט געווען. אן אײַנגעשפּארטער, האָט ער בעשום-
אויפן ניט געװאַלט פארענדיקן דעם אינסטיטוט און איז געװאָרן א פּאָשעטער שווארצארבע-
טער: פלעגט אױסלאָדן קוילן און קלעצער, האָלץ און צעמענט, ער פלעגט קײַקלען פעסלעך
אין די טריומען פון שיפן און בארזשעס, פּעק און קאסטנס האָט ער אף זיך געטראָגן, געגראָבן
טראנשייען פאר קאנאליזאציע און וואסערלייטונג, ער האָט געקנאָטן ליים, געקאָכט אספאלט
אין פארויכערטע טשאנעס, געהייצט ווינטער די הרובעס אין א צוזאמענוווינונג... און װוען ער
האָט נאָך דערבײַ געפונען אין זיך קויכעס און מוט צו דרײַסיק יאָר אָנקומען זיך לערנען
הינטערױיגיק אין א טעכנישער הויכשול, און זיך געלערנט מיט היספּײַלעס, מיט לײַדנשאפט
און באזעסנקײַט פון א יונגלינג, האָט דוסיע אָנגעהױבן קוקן אף אים מיט גאָר פארגאפטע
אויגן...
שפּעטער, ווען דאַװיד איז ארײין אין לייעןיזאל רופן דוסיען אף מיטיק, האָט זי נאָך אלץ
געקלערט וועגן אים, וועגן דעם, אז דאָס, װאָס ער, דאָװויד, איז א היציקער, א װײיניק אויסגע-
האלטענער, איז דאָס סאמע וויכטיקסטע, װאָס האָט ארײַנגעבראכט א מישמאש אין זייער מיש-
פּאַכע. אויב ניט דאָס, װאָס זשע פאָרט? און עפשער װאָלט מען איין מאָל פאר אלע מאָל גע"
דארפט מאכן א סאָף---זיך צעגיין, באפרײַען סײַ זי, סײַ אים פון אָט דער מאָדנער לאגע.
טראכטנדיק אָט אזוי, קלײַבט זיך פונדעסטוועגן דוסיע גיין מיטיקן מיטן מאן, אויסערלעך
װײַזט זיך אויס, אז זי טוט עס גאנץ רויק, לייגט צונויף די ביכער, שטופּט ארײַן אין פּאָרטפעל
די זײַטלעך פון איר מאנוסקריפּט. זי גייט ארויס פונעם לייען"זאל די ערשטע, דאַװיד -- נאָך
איר. ער זאָגט, גלײַך ער װאָלט הערן אירע געדאנקען:
-- דו זידלסט מיך, אָבער איך בין קיינמאָל קיין פויליאק ניט געווען.
-- יאָ, פארשטייט זיך, --- איז גלײַך מאסקים דוסיע.---אָבער װאָס זשע קומט דערפון
ארויס?
-- האָסט שטארק געביטן די באציונג צו מיר,
-- לאַמיר פארפּינקטלעכן: ניט צו דיר -- צו זיך. איך דארף אָפּטרעטן פון דיר א ביסל,
כאַטשבי אף א שפּאן, פונדערװײַטנס אפסנײַ א קוק טאָן אף דיר. זיך אליין דורכקאָנטראָלירן.
דאַװיד וואגט מער ניט רעגן דוסיען מיט רייד. זי האָט אים ניט ליב. קיינמאָל ניט ליב
געהאט. זי האָט עס אָבער קײינמאָל ניט אויסבאהאלטן. זי האָט עס ניט געלייקנט אין סאמע
אַנהײב, ווען ער איז מיט איר צװישן די ביכעריסטעלאזשן געשטאנען אויגיאף-אויג, ערלעך
אים געזאָגט דעם עמעס. דאָס, װאָס זי האָט אים געשריבן אפן פראָנט און נאָכן פראָנט, איז
אויך געווען אופריכטיק. אָבער אָט, װײַזט זיך ארויס, אז ס'איז ניט אזוי פּאָשעט. צי איז דען
דאָס װויכטיקסטע, װאָס זי איז אוועק פאָרויס, און ער איז געבליבן הינטערשטעליק? און עפשער
איז דוסיע גערעכט, וען זי זאָגט, אז װער עס גייט ניט פאָרויס, פּױזעט צוריק! יאָ, זי איזן
אוועק פאָרויס, און קאָן אוועק װײַט. זי קאָן ביכלאל אוועק. אנטרינען. אף אײיביק. צום ערשטן
מאָל דערפילט עס דאָװיד זייער שארף, גייענדיק איצט באנאנד מיט איר אהיים. און עס ווערט
אים שוידערלעך. מיט יענער-וועלט טוט אף אים א בלאָז. אייגנטלעך, איז דאָס לעבן דורכ-
געפלויגן. ס'איז שוין ערעוו שקיע, און ניט דערפאר, װײַל דער זעקסטער צענדליק שפּאנט
דערנעבן, דוסיע איז עלטער פון אים, זי איז נאָך אָבער גאנץ יונג. די זאך באשטייט אין דעם,
וי דו אליין זעסט זיך. מע דארף ניט מוירע האָבן צו זײַן יונג. זאָל זי אוועקגיין -- איר װעט
זײַן בעסער. װאָס האָט זי מיט אים גענאָסן? װאָס פאר א גליק? אויב איר וועט זײַן בעסער--
זאָל זי גיין. ער װאָלט געדארפט אליין אוועק. קאָן ער אָבער ניט. ס'איז א ליגן, אז אלץ קומט
און גייט פארבײי, אז עס זײַנען ניטאָ קיין אייביקע װערטן! צוליב װאָס, אויב אזוי, אלץ?! פאראן
אזעלכס, װאָס פארגייט ניט קיינמאָל -- ליבע, אָדער די דערמאָנונג וועגן ליבע. איז דאָס דען
פּאַשעט אינערציע? און מער גאָרניט?
ווען דוסיע און דאָװיד גייען ארײַן אין זייער קלייניטשקן פאָדער-צימער, דערהערן זי
באלד, אז עליק איז שוין אין דער היים -- דרייט דעם פּלאט מיט זײַנע באליבטע לידער. דורך
דער געגלאָזטער טיר אין גרויסן צימער זעען זיי, װי דער זון ליגט א צעוואלגערטער אין
פאַטעל מיטן סינטעטישן זשאקעטל, מיט ניט אױיסגעטאָנענע שיך. זיי קוקן אף זײַנע פארכאָ-
לעמטע אויגן, אף זײַן פריידיקן שמייכל און שװײַגן, מוסערן אים ניט, האגאם עס װאָלט דאפ-
קע ניט געשאט אים גוט ארײַנלייגן.
דוסיע און דאַװיד טוען זיך אויס ניט געײַלט. אָנרירנדיק אין דער ענגשאפט דוסיעס אקסל
מיט זײַנעם, נעמט דאַװיד פון אירע הענט דעם מאנטל, הענגט אים אוף. דערנעבן, אפן צווייטן
7
הענגער, טשעפּעט ער אָן זײַן שורשענדיקן רעגן-מאנטל. ער טראכט דערבײַ, אז די באליידי-
קונגען, דאָס קימערן זיך און קאָלערלײ אנדערע דײַגעס, האגאם זיי פארשאפן גענוג צאָרעס,
זײַנען פונדעסטוועגן אַנמעכטיק אינגאנצן ארויסצושלאָגן זיי פון דער קאָלײיע. דער פארגאפ-
טער און שמייכלענדיקער עליק האָט מיטאמאָל אָפּנעשטױסן אין װײַטער װײַטעניש דאָװידס
כוישעכדיקע געדאנקען. ער טוט זיך א קער צו דוסיען, שעפּטשעט:
-- גוט, װאָס פון די יונגע יאָרן אָן ארבעט זיך בא אים אויס א פײַנער געשמאק.
-- זאָג ניט , האָפּ!, -- דערווידערט דוסיע. -- ס'איז נאָך צו פרי זיך פרייען.
דאַװיד טוט א שטופּ די טיר. יענע עטלעכע טריט, וועלכע דערװײַטערן אין די קליינגא-
באריטע דירעס די קיך פונעם פאָדער-צימער, גיט זיך אים אײַן גויווער זײַן שאישטיל און
גיך, װײַזט אויס דערפאר, װײַל די שטעקשיך זײַנע האלט ער אין דער האנט און שפּאנט בלויז
אין די שקארפּעטקעס.
דוסיע גייט ארײַן אין קיך שפּעטער, ערשט נאָך דעם, ווען פון דאָרטן הייבן זיך אָן צו
דערטראָגן רייצנדיקע געשמאקע דופטן. א פארויטלטער, מיט א פארטעך אפן בײַכל, שטייט
דאַװיד לעבן דער גאז"פּליטע און מישט אף דער סקאָוורעדע אָנגעשניטענע ציבעלע, וועלכע
שפּרודלט אינעם זידנדיקן בוימל. :
-- עליק איז אזא מין נאָכגיביקער, -- זאָגט דוסיע. -- צי דען צוליב דעם פּלאט? איך האָב
עס ניט דערשאצט..
-- ווארט צו, ווענד מיך ניט אָפּ. מיינסט, מיסטאם, אז איך צעווארעם בלויז דעם גרייטן
מיטיק. האַסט א טאַעס --איך דערפיר אים צו קאָנדיציע, כ'קאָנטראָליר, צי אלץ האָב איך
ריכטיק אינדערפרי אַפּגעטאָן. ס'איז א פאראנטװאַרטלעכער איניען.
דוסיע טוט א שמייכל---נאָר מיט די ליפּן: ,גאָר װײיניק דארף מײַן מאן, קעדיי גליקלעך
צו זײַן
-- אהא, כ'האָב געװוּסט, -- שאָקלט מיטן קאָפּ דאָװיד. --- די יויך איז ניט דערזאלצן.
-- א דאנק, װאָס ניט איבערגעזאלצן, -- באמערקט דוסיע. ---א סימען, אז ביסט אין קיי-
נעם ניט פארליבט.
דאָװיד טוט זיך א קער צו איר:
-- און דו?
ער טוט זיך א קער צו דוסיען, װיל א גלעט טאָן מיטן פינגער איר קוים מערקבארע, ענ-
לעכע אף א שװייס-טראָפּנדל, ראָדינקע אף דער נאָז.
דאַװידס ליפּן מײַדט דוסיע אויס, האגאם ער האָט שוין זיי קימאט פארדעקט מיט זײַנע--
אין דער רעגע טוט א סקריפּע די טיר.
אף דער שװועל באװײַזט זיך עליק:
--- כ'וויל עסן.
-- וואש די הענט, -- זאָגט די מאמע. אירע אויגן באװײַזט זי ניט עליקן. זײַן סקריפּע מיט
דער טיר האָט זי פונדעסטוועגן א ביסל געבראכט אין פארלעגנהײַט.
22
ווען דער סטענד מיט די פּאַָרטרעטן פון די העלדן פון סאָוועטנפארבאנד --- מיראַסלאװער
טוישווים איז ארויסגעשטעלט געװאָרן באם ארײַנגאנג אין אקטאָװון זאל, האָט דאָװיד געזאָגט
צו זיך אליין: , אלץ איז, דוכט זיך, גרייט. מע קאָן גיין זיך גאָלן". נאָר אהיים איז ער סײַװי
אוועק מיט א פארשפּעטיקונג: כאָטש די סטודענטן האָט ער אליין ניט אגיטירט פּרינציפּיִעל
און קיינעם ניט געייצעט עס צו טאָן, אָבער פארבעטן אפן לידער-אָװונט די מיטארבעטער פון
אינסטיטוט און באזונדערס די וועטעראנען פונעם קאָמיוג און פון דער מילכאָמע האָט ער גע-
האלטן פאר זײַן פּערזענלעכער פליכט. אף דעם איז אוועק אן איבעריקע שאָ.
אייסעקן זיך מיט די אײַנלאדונגען האָט דאָװיד געדארפט, אפּאָנעם, א ביסל וייניקער,
װײַל לעסאָף האָט בא אים אָנגעהויבן נאָגן דאָס הארץ, אפילע א שנײַד געטאָן גאָר שארף.
א מינוט איז דאָװיד געשטאנען אונטערן דאשעק פונעם אינסטיטוטישן גאנעק, געקלערט, אז
צופיל אופרעגונג, אײַלעניש, האָרעוואניע קאָן אין זיך אײַנזאפּן איין טאָג. דער װועטער איז
אויך פון סאמע אינדערפרי א נאָגנדיקער ---ניט קיין רעגן, ניט קיין שניי -- עפּעס א טונקעלער
טוי זײַט זיך פון די נידעריקע כמארעס.
אומגעריכט טוט דאָװידן א שניט אין הארצן, װאָס צווינגט אים זיך צוטוליען צו איינעם
פון די אײַזערנע סלופּעס, אף וועלכע עס האלט זיך דער דאשעק פונעם גאנעק, דערנאָך, אז
8
די סאקאַנע איז פאָריבער, טאפּט ער אָן צופרידן די ספּראָנזשקע אפן פּאסיק פונעם רעגן-
מאנטל, איבערצײַגט זיך, אז ער װעט אים ניט פארלירן, און לאָזט זיך אין וועג.
אונטער די פיס וואלגערן זיך בלעטער, צעטאָפּטשעטע און פריש אָנגעפאלענע, נאָך ניט
קיין שמוציקע. די קליאָנען אף דעם טראָטואר, דוכט זיך, וואקסן ניט פון דער ערד, נאָר גלײַך
פונעם נאסן שווארצן אספאלט. פילפארביקע בלומען אף די גאזאָנעס און קלומבעס, שוין טיף
וועלקנדיקע, פינקלען אומדערווארטערהייט יונג און פארשײַט--אף זיי שעמערירן רעגן-
טויעלעך. די רעזעדא שמעקט אזוי שארף, אז עס איז קימאט אומעגלעך אײַנעטעמען אָט
דעם דופט.
דער ווינט רײַסט זיך ארײַן אין אן אָפּגעצאמטן מיט דראָט סאָד, פארבײַ וועלכן דאָװיד
שפּאנט, רײַסט אראָפּ די לעצטע בלעטלעך פון א קרעפטיקן, גיבעריש-מעכטיקן עפּלבוים,
שלײַדערט זיי אף דער ערד, אים צופוסנס, אָבער אף די נאקעטע צװײַגן בלײַבן נאָך הענגען
עפּל. און דאָס איז װוּנדערלעך ---גרויסע, מיט געלע באקן אנטאָנאָװוקעס אין נאסן הוילן סאָד.
דאָװיד שפּאנט און קערט אלע מאָל אום דעם קאָפּ, קוקט דורכן דראָטענעם פּארקן אף די
אויסגעטאַנענע אנטאָנאָװוקעס, אף זייערע װוּנדערלעכע ניטדאָיִקע עפּל. דאָס הארץ אָבער הערט
ניט אוף צו נאָגן.
עליק ווארט אפן טאטן בא דער שוועל.
-- וויפל קאָסט א פּלאט? -- פרעגט ער גלײַך, דערזעענדיק דעם פאָטער.
-- צעבראַכן! -- שטויסט זיך אָן דאָװיד. --- וויַאזוי זשע האָט עס פּאסירט?
-- מיינסט, בעקיוון? -- פארענטפערט זיך עליק. -- כ'בין פונעם פאָטעל אראָפּגעפלױגן, און
דער פּלאט -- מיט מיר צוזאמען. און ---א קנאק אפן שארפן ווינקל פון דער טומבע..
עליקס קאָל ציטערט.
-- א שאָד, -- זאָגט דאָװיד.
-- װועסט מיך באשטראָפן?
-- האָסט זיך אליין באשטראָפט.
-- און אפן אָװנט וועסטו מיך נעמען?
-- אוואדע. נאָר דעקן דעם שאָדן מוז מען אין אלע פאלן. -- זאָגט דאָװיד. -- דעם פּלאט
דארף מען אומקערן אומבאדינגט.
-- וועסט אים צונויפקלעפּן?
-- אומעגלעך. א צעבראָכענעם פּלאט קאָן מען שוין ניט פאריכטן. פאראן, ברודערקע,
אזעלכע אומגליקן אף דער וועלט. ניט צונויפקלעפּן.. מע דארף עס פּאָשעט ניט דערלאָזן,
זיך היטן פון זיי. מירן מוזן קויפן א נײַעם פּלאט, אויב עס וועט זיך, געוויינלעך, אונדז אײַנ-
געבן.
ביזוואנען דער טאטע טוט זיך איבער, דרייט זיך עליק ארום אים, פארשיט אים מיט פאר"
שיידענע קאשעס. דאָװיד ענטפערט אופמערקזאם, אופריכטיק, ערנסט.
-- פארװאָס זאָגט מען ארטילעריע און ניט ארטעלעריע? איך מיין ס'איז ניט ריכטיק --
ארטילעריע.
-- ביסט איבערצײַגט?
-- װאָדען. די הארמאטן באדינען א סאך מענטשן, האָסט דאָך מיר אליין דערציילט. א
גאנצענע ארטעל. דעריבער דארף מען זאָגן ניט װי איצט, נאָר -- ארטעלעריע.
אפן אָװנט אין אינסטיטוט לאָזט מען זיך פונדעסטוועגן אינדרײַען, כאָטש בייסן גאָלן זיך
איז דאָװידן און עליקן ניט לײַכט געווען צו דערװײַזן דער מאמען, אז זי דארף גיין מיט זיי.
דוסיע האָט זיך צעשמייכלט און- איז מאסקים געווען מיט אירע מאנצבלען בלויז דאן, ווען
עליק האָט איר אונטערגעזאָגט אן אויסוועג:
--- דײַן וויסנשאפט װעסטו רוקן פאָרויס נאָכן אָװנט, מירן דיר העלפן..
צוערשט איז מען געפאָרן אין א האלב-פּוסטן אװטאָבוס. בלויז איין אלטע פרוי איז
ארײַן דורך דער פאָדערשטער טיר, א בוק געטאָן זיך צו אלעמען:
-- א גוט-העלף אײַך!
און זיך צוגעזעצט אף דער באנק לעבן דעם שאָפערס קאבינע.
עליק האָט געקוקט אף איר מיט װוּנדער: זיך גריסן מיט אומבאקאנטע מענטשן?
אף דעם צווייטן אַפּשטעל איז דער אװטאָבוס איבערגעפולט געװאָרן. ראשיקע, פריילעכע
. פאסאזשירן האַבן אים באזעצט. עליקן, א צערודערטן, איז דאָ אינטערעסאנט--ער קוקט,
הערט זיך צו, זאפּט אין זיך ארײַן אלץ, װאָס עס איז מעגלעך.
-- איי, דו, דאָרף, װוּהין קריכסטו?
9
--- פונוואנען זעסטו, אז , דאָרף??
-- א זאק בא דיר.
-- אין א זעקל קריכט מער ארײַן. כ'האָב ליב א זעקל. און ביכלאל בין איך גאָר ניט קיין
דאָרף. מיט א זאק װעסטו דרײַ מאנצבלען אָנהאָדעװען, מיט א קאָשעק -- איינעם א הונגעריקן
איבערלאָזן.
די קאַנדוקטאָרשע דערמאָנט דערװײַל מיט א הייזעריק קאָל:
-- טוט זיך א רוק, איך בעט אײַך, אינמיטן, זײַט זיך מאטר;עך. שטעלט זיך אויס, וי
יאַדלעטשקעס, נו, אדעראבע, װי יאָדלעטשקעס, איר פארשטייט, צי ניין? װער האָט נאָך ניס
געקויפט קיין בילעט? בא אײַך, בירגער, איז א כוידעשיבילעט? זייער אָנגענעם,
מיטאמאָל שליסט אײַן דער שאָפער זײַן ראדיאָדאופנעמער. אין אװטאָבוס צעהילכט זיך
א ליד,
-- אוי, ס'איז דאָך אונדזער ליד!-- שרײַט אויס עליק.
דאָװיד נעמט ארום דעם זון, דריקט אים צו צו זיך.
לעבן דעם שפּיגל אינעם קאָרידאָר שטייט אנע ארנאָלדאָװנע. זי איז אָנגעטאָן אין א גי
אַװונטיק-לאנגן קלייד: בלוילעכער סאמעט, באשפּריצט מיט פּערלמוטער-שטערנדלעך, לאקיר-
טע שיך אף הויכע אָפּצאסן. זי טוט עפּעס מיט איר פריזור,
-- דעם אַװנט פיר איך? איר האָט ניט פארגעסן? -- פרעגט זי, דערזעענדיק אין שפּיגל
דאַװידן און זײַן מישפּאָכע. דאָװידן קוקט זי דורכן שפּיגל גלײַך אין די אויגן.
ער טוט א שאָקל מיטן קאָפּ: ניין, ער האָט ניט פארגעסן, דעם אָװנט פירט זיי
ערשט איצט טוט זיך אנע ארנאָלדאָװונע א קער צו דוסיען:
-- מיר זײַנען שוין אין אזא עלטער, ווען מיר דארפן שפּירן און שפּירן נאָך זיך. איך
װאָלט אײַך עטװאָס מאָדערניזירט.
זי טוט לײַכט א שפּאן צו דוסיען, נייגט זיך אָן צו איר און נעמט פאריכטן די מאנזשעטן
און די פאלדן פון איר קאָפּטל. דוסיע מערקט אָפּ, אז נאָרשײנס פּארפום שמעקט איידעלער,
װוי אירער.
נאָרשײין ווענדט זיך צו דאָװידן:
-- אײַער ברוסט בלענדט די אויגן, -- זאָגט זי מיט איר סאמעטענעם קאָל. --איר האָט
אלץ אָנגעהאנגען, מיט װאָס איר זײַנט באלוינט?
דאָװויד באליידיקט זיך ניט, ענטפערט, ווינקענדיק אפן וועסטיביול, װוּ עס פארזאמלט זיך
די יוגנט:
-- פון דעם, װוער מיר זײַנען, אלנפאלס, ויַאזוי מיר זעען אויס, איז געװוענדט, װער זי
וועלן ווערן. :
אנע ארנאָלדאַװנע דערווידערט ניט, זי באמערקט לעסאָף עליקן:
-- אהא, אויך דו ביסט דאָ, מיט די עלטערן, זייער גוט!
-- מיר זײַנען שטענדיק איניינעם, -- ענטפערט א ביסל האָזעדיק עליק.
-- ריכטיק טוט איר, -- מאכט זיך נאָרשײין, װי זי װאָלט ניט געהערט די האָזע אין עליקס
קאָל, -- ביסט געקומען הערן לידער, צי זינגען?
-- כ'האָב נאָך ניט באשטימט.
נאַרשײין פירט איבער דעם בליק פון עליקן אף זײַנע עלטערן.
-- איר זײַנט כוואטן, אין אלגעמיין גענומען, --- זאָגט זי. -- מאָלאָדצי! אזא װויל יאטל
האָט איר. פאראן, הייסט עס, נאָך פּולװער אין די ארסענאלן.
-- טאָמיד איז בא אונדז ניט צו דער צײַט, -- שמייכלט דאָװיד. ---אָדער צו פרי, אָדער
צו שפּעט.
-- מע דארף זיך ניט בארימען. װער ווייסט ניט, אז בא אײַך איז א סאָלידער עלטערן-
סטאזש?!---נאַרשײן גלעט צארט עליקס האָר. -- איר, דאוויד איסײַעװיטש, זײַנט צו צוואנציק
יאָר געװאָרן א טאטע, און מענטשן האָבן געטײַנעט --אליין נאָך א ייַנגעלע, אָבער אין א
יאָר ארום איז אָט דאָס ייִנגעלע אוועק אפן פראָנט, פאשיסטישע טאנקען געצונדן. אזא איז
אײַער דאָר.
-- איר זײַנט אפן פראָנט געווען?---פרעגט מיטאמאָל אָן צערעמאָניעס עליק.
-- ניין, ליבינקער, בייס דער מילכאָמע בין איך נאָך גאָר א קליין מיידעלע געװען --
אנע ארנאַלדאָװונע פארטיידיקט זיך מיט איינעם פון אירע פּרעכטיקע שמייכלען. -- עפּעס זעט
מען ניט אונדזער קאטעדרע-פארוואלטער, יעװודאָקיא פּעטראָװנא. ער זאָגט זיך שוין אָפּ פון
אלץ, ניט נאָר פון דער קאטעדרע?
60
-- פארקערט, -- ענטפערט דוסיע. -- כ'האָב געהערט, אז ער וויל בלײַבן אף זײַן שטעלע.
די אונטערשטע ליפּ בא אנע ארנאָלדאָוונען לאָזט זיך נידעריק אראָפּ, נאָר באלד ווערט
זי צוריק אופגעהויבן. נאַרשײן שליסט איבער איר אופמערקזאמקײַט אפן אקטאָװן זאל.
סטודענטן --א סאך מער, וי אנע ארנאָלדאָװונע האָט דערווארט זען. און מיטארבעטער
פיל, קימאט אלע געקומען, פאר זיי זײַנען אויסגעטיילט די ערשטע רייען.
מיט אן אומגעוויינלעכער פײַערלעכקײַט, מיט אן אופריכטיקן דערעכערעץ קוקן די סטו-
דענטן אף זייערע עלטערע כאויירים, צוגעפּוצטע, ערנסטע און אײנצײַטיק דערהויבענע.
אזויפיל אַרדענס און מעדאלן אף די לאצקאנעס פון די פּידזשאקן, קיטעלן, קאָפטעס. דער
אינסטיטוטישער זאל האָט נאָך קיינמאָל אזוי יאָמטעװדיק ניט אויסגעזען. און אנע ארנאָל-
דאָװונע האָט ערשט איצט אין דער פולער מאָס אָפּגעשאצט דאָװידס אופטו, דאַװידס פאר-
קלער, דאָװידס דערווארטונגען. און מיט אָט דעם געפיל פון איבערגעגעבנקײַט איז זי ארויס-
געגאנגען אף דער בינע. אין דעם אויסגענייטן לאנגן, קימאט ביזן דיל קלייד, אין די שווארצע,
מיט שמאָלע נעזער טופליעס, אן אָנגעשטרענגטע, בלאסע, מיט געפארבטע וװיִעס און פיבערג-
דיק פינקלענדיקן בליק איז זי געװוען קימאט ניט צו דערקענען. אפילע דער שטרענגער דוי
סיען האָט זיך אויסגעוויזן, אז אף דער בינע שטייט ניט איר קאָלעגע, נאָר עפּעס א פרעמדע
פּרעכטיקע, שיינע, אומגעריכטע פרוי.
-- זי און ניט זי, -- רוימט שטיל אײַן דאָװיד דוסיען אין אויער.
-- אלנפאלס, אף איר אָרט, דאָ איז איר עכטע קאטעדרע, -- רופט זיך אָפּ דוסיע.
-- ס'קאָן זײַן, -- זאָגט דאָװיד, נאָר פילן פילט ער, אז אזא פרוי, וי אָט יענע, װאָס שטייט
אף דער אוואנסצענע, איז אימשטאנד מאכן גליקלעך און אומגליקלעך, פאנגען אין אירע נעצן
א באליביקן מאנצבל, קעגן אזא װעט ניט אײַנשטײן ניט קיין מעכטיקער אינטעלעקט, ניט
קיין קלוגשאפט, ניט קיין שום ווילן.
די עטלעכע ווערטער, מיט וועלכע נאָרשיין עפנט דעם אָװנט, זײַנען שוין געווען אן און
פאר זיך א שיינער ניגן, א מין רופנדיקער געזאנג.
אַן סאַליסטן, מיטאמאָל, אין איינקלאנג מיטן מאגניטאָפאָן, צעהילכט זיך אין זאל די
ערשטע ליד -- די ליד, װאָס איז טײַער דאָװידן נאָך פון דער װײַטער קינדהײַט. ער האָט זי
אמאָל געזונגען פאר דער באלעבאָסטע-נעפּמאנשע, פארדינענדיק א ריפטל לעקעך. קיינער
זאָל ניט זען, װישט ער אויס די װיִעס און זשמורעט זיי צו.
דערנאָך קומט די צווייטע ליד, און אויך אף איר רופט זיך גערן אָפּ דער גאנצער זאל.
עס װײַזט זיך ארויס, אז אלע, װער עס זיצט אינעם זאל, געדענקען גוט די ווערטער -- סלי די
עלטערע, סײַ די סטודענטן. איינס באקומט זיך דערװײַל ניט גוט: דער זאל -- אָדער ער לויפט
אוועק פאָרויס, יאָגט איבער דעם טעמפּ, װעלכן עס פארגיט דער מאגניטאָפאָן, אָדער ער
שטייט אָפּ, דעריבער בעט אנע ארנאָלדאָװנע די כעוורע פונעם פיזישיטעכנישן פאקולטעט,
זי זאָלן דעם מאגניטאָפאָן אויסשליסן, און אליין זעצט זי זיך צו צום ראָיאל.
איינע נאָך דער אנדערער ציִען ארויס אירע פינגער פונעם פינקלענדיקן אינסטרומענט
מעלאָדיעס -- און דער זאל ענטפערט היספּײַלעסדיק, פריידיק.
העכער א שֹאָ קלינגען די אלטע לידער. איצט ציִען ארויס נאָרשיינס פינגער לידער פון
דער מילכאָמע.
אן אייגנארטיקער, קימאט אינגאנצן מאנצבלשער כאָר הילכט:
,דערשפּאנען צו דיר איז ניט לײַכט-
און צום טויט איז בלויז עטלעכע טריט?...
-- דאָס איז דאָך די סאמע-סאמע אונדזערע!-- שעפּטשעט עליק, אײַנקלאמערנדיק זיך
אין דער מאמעס האנט. ו'
23
פארן טראדיציאָנעלן זונטיקדיקן שפּאציר דערלאנגט דוסיע טיי. דאָװיד שטעלט אװעק
אפן טיש צוויי גרויסע שטיקער האָניקיצעלניק דירעקט פון א בינשטאָקירעמל -- דאַװיד האָט
געװוּסט, װאָס פאר א קיבעד אונטערטראָגן דעם זון און דער פרוי,
-- א מעכײַע, -- זאָגט דוסיע, לעקנדיק די פינגער, איבער וועלכע עס רינט דער קלעפּי
קער האָניק.
| זי קוויקט זיך, נאָר עפּעס באומרויקט זי אינעם מאנס אויסזען. זי פארגעסט אָבער באלד
וועגן דעם, װײַל זי ווייסט, אז אומעטיק איז דאָװיד ניט אומזיסט. סיבעס זײַנען פאראן.
1
נאָך דעם טיי טרינקען טוט דוסיע א קוק אין שפּיגל.
-- אָט דאָס קעלנערל דארף מען אראָפּנעמען, -- זאָגט זי, צורירנדיק זיך מיט דִי פינגער
צום האלדז.
-- ריכטיק! -- איז מאסקים עליק.
-- אין אזעלכע פראגעס שטיץ זיך ניט אף מײַן אװטאָריטעט, -- באמערקט דאָװיד.
און ווידעראמאָל דערפילט דוסיע צופיל צאר אין דאָװידס קאָל. נאָר װאָס זאָל זי טאָן?
די געשעענישן װועסטו ניט אָפּשטעלן.
שפּאצירט האָט מען, וי געוויינלעך, מיטן שטענדיקן מארשרוט, פּאמעלעך, און, דוכט זיך,
וי טאָמיד, מיט פארגעניגן, נאָר ווען זיי האָבן זיך שוין אראָפּגעלאָזט צום מיט פונעם ריוו
לעבן דער אַקא, דערפילט דוסיע, װי עמעצער װאָלט זי א שטויס געטאָן אין פּלײצע. זי הייבט
אוף דעם קאָפּ, קוקט זיך ארום: אפן װײַטסטן קאם פונעם ריוו שטייט איינזאם נאַרשײן. דער
ווינט צופּט איר קליידל. נאָר אנע ארנאָלדאָװנע קוקט ניט אף זיי, זי איז אָנגעצילט אין דער
װײַט, אף יענער זײַט טײַך, ס'קאָן זײַן -- אף יענער זײַט וועלט.
דוסיע שװײַגט, זי טוט בלויז א קאָסע מיטן אויג אף דאָװידן.
אינעם הימל, וועלכער רייניקט זיך צוביסלעכװײַז אָפּ פון װאָלקנס, באװײַזט זיך די זון,
אירע שטראלן גלעטן די ביימער אין ריוו. װײניק ביימער שטייען דאָ, עפשער דעריבערּ טיילט
זיך אזוי בוילעט אויס יעדער בוים באזונדער. און יעדער בוים גויסעט אייגנארטיק. פונדער-
װײַטנס ברענט פריילעך אין געלער העלקײַט די ליפּע. באם קליאָן איז דעה גלאנץ א מעשע-
נער, ער איז ניט אינגאנצן פארברוינט. דער טאָפּאָל האָט אין העלע טענער אָפּגעפארבט בלויז
דעם שפּיץ, פון אונטן האָט ער ניט געוואגט. פריער פון אלע האָט אראָפּגעװאָרפן די בלעטער
דער וויאז. די ארומגעזוימטע בלעטלעך ליגן אונטער די פיס. און בלוין די אָלכע פרייט די
אויגן, װי פריִער, װי דער הארבסט װאָלט געקומען פאר אנדערע -- ניט פאר איר, זי, די אָלכע,
הערט אים, װי דעם פֿאראיאָריקן שניי.
-- װאָס זשע שװײַגסטו? -- זאָגט דוסיע, כאפּט אונטער דעם מאן אונטערן אָרעם און קוקט
אים ארײַן אין די אויגן.
-- כ'פיל זיך עפּעס ניט מיט אלעמען, -- זײַנע ליפּן ציטערן. -- כ'בין, װײַזט אויס, מיד,
נאָר דוסיע לייגט אויך איצט ניט קיין איבעריקע אכט אף דעם מאנס װוערטער.
-- נישקאַשע, -- זאָגט זי. -- װועסט זיך אָפּרוען -- וועט דורכגיין.
א שטילער, דערשלאָגענער שפּאנט דאָװיד באנאנד מיט דער פרוי. עליק איז געבליבן א
ביסל הינטער זיי. אָפּגעשטאנען אף עטלעכע טריט.
-- זע, די אָלכע בלײַבט גרין ביזן סאָף, -- זאָגט דוסיע.
דער ווינט באוועגט די צװײַגן פונעם בוים. שװײַגנדיקע פייגעלעך שפּרינגען ארום אף
זײַנע צװײַגן, אייסעקן זיך צװישן די בלעטלעך, שפּילן זיך זאָרגלאָז.
דוסיע און עליק זײַנען אנציקט פון דער בערעזע אינעם הויף, פון דער וואסער-פּלומפּע --
א צעוואקסענער בוים מיט לאָקן -- ניט אראָפּנעפאלענע בלעטער, וועלכע זײַנען ענלעך לוט
דער פארב אף אופגעבריטער מילך. פּונקט אזא בערעזע איז געשטאנען אפן ראנד פון אוזיי-
עווער וואלד אין די שוין פון לאנג פארשװװוּנדענע יאָרן, ווען בערעק איז געווען א סאך קלע-
נער, װי עליק אצינד, און דאָװיד איז געווען אפן פראָנט. אָבער יענע, די אוזייעווער בערעזע,
איז שוין געווען קימאט א האלב אויסגעטריקנטע, און די איז נאָך אינגאנצן א לעבעדיקע.
דוסיע פירט איבער אפסנײַ איר בליק אף דער אָלכע און כאזערט איבער:
-- יאָ, די אָלכע בלײַבט גרין. ביזן סאָף.
דאָװיד הערט, װאָס עס זאָגט דוסיע, קוקט אף דעם דערשטוינטן עליקן, נאָר פרייען זיך
מיט זיי איניינעם קאָן ער ניט -- אים איז נאָך אלץ ביטער אף דער נעשאָמע.
מיטאמאָל טוט אים שארף א שטאָך אין ברוסט. ער טוט זיך א וואקל.
-- א טשװאַק אין הארץ, -- זאָגט שולדיק דאָװיד,
-- עליק, לויף נאָך גיכער הילף!
דוסיע זעצט אוועק דאָװידן אף א געקנופּטן, ארויסגעקראָכענעם פוֹן דער ערד װאָרצל,
שפּארט אים צו מיט דער פּלײיצע צום שטאם פון דער אָלכע. , אן אינפארקט!"-- טוט זי כוי-
שעכדיק א קלער און לאָזט זיך אראָפּ אף די קני, צעשפּיליעט אים דאָס העמדל.
-- היט די זין אונדזערע, -- דאָװידס קאָפּ טוט זיך א נייג אין א זײַט און ער בלײַבט
איינער אליין מיט די שנײַדנדיקע, אלץ פארטויבנדיקע שמערצן.
יט
4*
דאַרע קטקינע
דאָס איינציקע, דאָס װונדערלעכע לעבן
עפשער צופיל הימלען בלויע
עפשער צופיל הימלען בלויע,
עפשער צופיל ביימער גרינע,
צופיל זויבער-װײַסע שנייען
אין די לידער מײַנע כ'נעם.
ס'איז פאראן אין לעבן טרויער,
ס'איז. פאראן אין לעבן קינע,
און ניט זעלטן צאָרעס-ווייען
נעמען עמעצן אין קלעם.
עפשער לעב איך אין א מײַסע,
כ'גיי מיט צוגעמאכטע אויגן,
אָדער גלײַכגילטיק-פארכאָלעמט
אף דער ליבער ערד איך גיי?
צי אומיסטן כ'פארב אין װײַסן,
װאָס מיט גרויען איז פארצויגן,
צי אין הארצן מאך איך שאָלעם
מיט א פרעמדן, שווערן ויי?
ויאזוי זאָל איך דערקלערן,
ויאזוי זאָל איך דערװײַזן,
וויָאזוי זאָל איך דערציילן,
מע זאָל בעסער מיך פארשטיין;
כ'וויל פארגרינגערן דאָס שווערע,
װאָס איז שװוערער אָפט פון אײַזן,
צאָרעס-װוײיען װויל איך היילן,
כאָטש מײַן קראפט איז זייער קליין,
כ'מיין, אז מײַנע הימלען בלויע,
כ'מיין, אז מײַנע ביימער גרינע
מײַנע פריילעכע קאָלירן
אין מײַן אופטו העלפן מיט --
שטילן עמעצן דעם טרויער,
לעשן שטילערהייט די קינע..
יאָמטעװדיק דערפאר באציר איך
אָפּט מײַן װאָכעדיקע ליד,
אזוי װי איך דארף
אזוי װי איך דארף, אז די פיס מײַנע זאָלן
דערפילן די ערד אונטער זיך, ווען איך גיי,
אף שליאכן און שטעגן, אף בערג און אין טאָלן.--
כ'מוז וויסן, אז עמעצער דארף מיך אליין.
געהאט כ'האָב זיך אײַנגעלעבט (װאָס איז דען אײיביק?),
ס'קאָן זײַן, מיטן שענסטן געפיל אף דער וועלט:
ס'פארקוקט מיר אין פּאָנעם מײַן קינד אזוי גלײביק,
ס'דארף, איך זאָל אים היטן פון היץ און פון קעלט.
ס'דארף, איך זאָל אים געבן די נייטיקע אייצע,
דערקלערן, װאָס ער קאָן אָן מיר ניט פארשטיין.
איך ווייס ניט -- עס פליען די יאָרן, צִי פלייצן..
כ'ווייס בלויז: אף איין אָרט זיי פארבלליבן ניט שטיין.
דאָס לעבן האָט זײַנע געזעצן און קלאָלים,
דער סיידער פון זײַן איז שטאנדהאפטיק און פעסט:
כ'גיי אָפּ אין א זײַט -- מײַן געפיל װידערהאָלן
די קינדער -- זי היטן פון היצן און פרעסט.
מיר גייט אינעם לעבן-- כזאָל וויסן, כ'זאָל פילן,
אז האָבן מע דארף מיך, װי כ'דארף זיך אליין.
נאָר װוער זאָל מיך דארפן? עס קאָן זײַן אפילע
03
64
א בילד אין מוזיי, נעבן וועלכן כ'בלײַב שטיין.
א בוך מײַנע לידער, און לידער ניט מײַנע,
צי פּראַזע א באנד, א פארפּרעסטער אין שראנק.
סימפאָניעס, וועלכע פארשאפן מיר טײַנעג,
און זײַנען מיר אלע מאָל, װי א געשאנק.
אן עפּלבױים, וועלכער וויל עפּל מיר געבן,
אין אָנשטרענגונג גאָרער מײַן פליכט און מײַן אֶל.
און אויך מײַנע קינדער -- מײַן העמשעך אין לעבן--
זי זאָלן מיך דארפן קימאט, װי אמאָל.
װײַל פּונקט װוי איך דארף, אז די פיס מײַנע זאָלן
דערפילן די ערד אונטער זיך, ווען איך גי
אף -שליאכן און שטעגן, אף בערג און אין טאָלן --
כ'מוז וויסן, אז נייטיק מע דארף מיך אליין.
אף העפקער כ'קאָן ניט לאָזן די שנייען
עס ווימלען שנייען, און די שײַן פונעם לאמטערן
באפארבט זיי אין דער העלער פארב פון גאָלד.
און יעדער שנייעלע װוערט ענלעך אף א שטערן,
װאָס איז מיט בלוי ארום געדיכט באמאָלט.
איך קוק, וי יאָמטעװדיק עס ווימלען שנייען שטילע,
כ'פיל: צו מײַן פּאָנעם טוליען זיי זיך ללכט.
כ'מוז יעדער שנייעלע, װאָס פליט פון הויך, דערפילן,
ניט װעזיעס-איז, דערפילן טייקעף, גלײַך.
דעם ווייכן, גרינגן שניי איך נעם אָן פולע הויפנס, --
ווער װויל עס דען בארויבן זיך אליין?
עס וויכערט אוף דעם שניי א ווינט, װאָס קומט צו לויפן...
אין נאכט און פראָסט באצויבערט בלײַב איך שטיין.
די גאנצע נאכט כ'וועל בלאָנקען אינעם שניי-געווימל...
עס האָט די פּראכט א זאָרג אין מיר דערוועקט:
אף העפקער קאָן איך ניט -- אונטערן פרײַען הימל--
די שנייען לאַזן און אהיים אוועק.
אין אײַזיקאלטער טונדרע
אין אײַזיקאלטער טונדרע, אין גלילקע דזשונגל,
אין וועלדער, װוּ היצן און פרעסט זײַנען מילד,
פון בענקעניש, אָפּטער געוויס, וי פון הונגער,
עס שרײַען פירפיסיקע ייַעשדיק, ווילד,
ווען ס'לעשט זיך די זון אין די װאָלקנס ראָזיבלױע,
און פינצטערניש, איימעדיק הילט אײַן די וועלט,
פון דאן נאָך, ווען ס'האָבן צום ערשטן געלויערט
די אוראלטע סאָנים, װאָס נאכט האָט פארשטעלט,
פון דאן, ווען אין כוישעך פון אוראלטע ביימער,
סאקאָנעסינעפאָשעס די נאכט האָט געוועקט,
נאָך איצט ביינהאשמאָשעס כ'דערפיל אָפּט אן איימע.
דאָס לעבט אוף אין הארצן די אוראלטע שרעק!
איך בין דען געווען אין דער טונדרע, אין דזשונגל?
4--16
געהאט כ'האָב אמאָל ניט קיין הויט, נאָר א פעל?
איך האָב דען געטוליעט זיך, ווען ס'האָט געטונקלט
צו האָריקע שוועסטער אין ענגן געצעלט?
איך האָב דען געקלעטערט אף ביימער אף הויכע?
געוויגט כ'האָב אמאָל דען מײַן קינד אף א בוים?
איך האָב דען געכאָװעט מײַן קינד אָן א שמייכל?
איך האָב דען פארטרויט אים אָן װערטער מײַן טרוים?
כ'מיין, ס'ציט זיך צו מיר, און עס װערט ניט צעריסן
א פאָדעם, װאָס האָט זיך פארצײַטנס געשפּינט.
באשיידענערהייט, כ'בין בעקויעך פארגיסן
מיט גאָלדענעם ליכט-שטראָם מײַן כוישעך אצינד.
נאָר פאָרט, ווען עס טונקלט, ווען ס'פאלט צו דער אָװנט,
כ'דערפיל, װי א מאסע עס פילן די הענט,
א בענקעניש קומט, און צעווארפט ערגעץ נאָענט
אן אלטע, א שװוערע, אומזעבארע פּענט.
,סטײַען ניט קיין יאָרן -- ווען עס קוֹמט צום לעבן"..
ווער איז יענער אכזער, כ'וויל דערגיין דעם סאָד,
וועלכער האָט געװאָלט א שארפן כאלעף געבן
דעם ניט-לעבן, וועלכן פײַנט אזוי מע האָט.
אף דער וועלט געקוקט האָט ער מיט וועלכע אויגן?
פון א שקיע האָט ער אָנגעקװעלט אמאָל?
זיך געשפּיגלט ווען אין לײַכטן פלוג פון פויגלען?
צי געזאמלט בלעטער, װאָס דער הארבסט באמאָלט?
כ'מיין, ער האָט געזאמלט אין זײַן הארצן סינע,
מיט דער מאָרעשכוירע זײַנער זי צעמישט.
פון דער העלער הויט געזאָגט, אינמיטנדרינען,
ווערטער, וועלכע ווילן מאכן בלויז צונישט.
וואנדערן די בייזע ווערטער, די ניט-גוטע,
נעבן ווערטער קלוגע, טיפע, וי די וועלט.
װאָס זשע בין איך שולדיק -- ס'שטרעפן זיך מינוטן,
ווען די ווילדע ווערטער בריִען מיך, װי קעלט.
אינעם וואלד, עס קאָן זיך מאכן, אף א שטעגל,
יאָגן זיי מיך אָן איניינעם מיטן ווינט,
ווען עס טוט זיך שטילערהייט א טראכט: צום לעבן
ס'קאָן זײַן, אז געקומען איז מיר ערשט אצינד.
ווען די װוערטער װאָלטן אפן זינען קומען
בלויז אין וואלד, װאָלט עפשער ניט מעסוקן זײַן.
איך דערפיל זיי אָפט, פארבאָרגענע און שטומע,
אויך אין שטוב בא זיך, ווען ס"אָמטעװט העל די שײַן.
כ'זאָג זיך צו: פארגעסן כ'וועל זיך איצטער מיען
,;סטײַען ניט..."-- ס'וועט סטײַען! מענטשן, הערט מיך אויס:
אז איר קוקט פארגאפט, װי שיין עס אין די שקיע,
וי די זון באהאלט זיך בא דעם טײַך אין שויס,
אָדער װוען דער טאָג האָט אײַך זײַן האנט געגעבן,
און מיט אײַער טרוים געבראכט אין א באריר,
09
6
ווען אליין פון זיך, איר טוט א קלער: צום לעבן,
דאכט זיך, אז ערשט איצטער איז געקומען מיר,
װײַל עס איז מיט אײַך די לעבנס-פרייד די גאָרע,
װײַל מיט גליק געגארטן זײַט איר זייער רײַך,
גלויבט-יזשע, אז געוויס עס װעלן סטײַען יאָרן,
אויב צום לעבן, מענטשן, איז געקומען אײַך.
מײַן צווייטער איך
איך האָב געמיינט, כ'ווייס אלצדינג וועגן זיך,
האָט אױסגעלאָזט זיך: ניט גערעכט כ'בין ווידער.
עס לעבט גאָר אין מײַן הארץ א צווייטער איך,
װאָס מיט מײַן ערשטן איך איז ניט צופרידן.
מײַן צווייטער איך דעם ערשטן בייז ווארפט אויס:
-- האָסט ניט געטאָרט זיך אָפּשטעלן און ווארטן,
װײַל גיין איז שטענדיק וויכטיק נאָר פאָרויס,
און שליאכן פלאסטערט מען מיט שטיינער הארטע.
פארענטפערט זיך מײַן ערשטער איך ניט דרייסט:
-- איך האָב געמיינט... געהאָפט... כ'וועל נאָך באװײַזן..
-- און טאקע, -- זאָגט מײַן צווייטער איך, װײַל סווייסט,
מײַן ערשטער איך איז פאָרט ניט פון קיין אײַזן.
אויב ניט געװוּסט כ'האָב פון מײַן צווייטן איך,
איך ווייס שוין לאנג -- כ'פארמאָג א צווייטן אָטעם.
ווען איך דערפיל אים -- װער איך אופגעריכט,
און זאָג אף אלע שװעריקײַטן -- בלאָטע!
ווען ס'קומט מײַן צווייטער אָטעם ווערט מיר גרינג,
אונטער די פיס די ערד כ'הער אוף צו פילן,
איך שפּאס, איך שמייכל, איך שפּאציר, איך זינג.
װײַל מיט א שטילן גאנג עס קען אפילע
מײַן ערשטער אָטעם זיך ניט ספּראװוען אָפט --
ער איז בא מיר א שװוערער איצט געװאָרן.
נאָר קיינמאָל כ'נעם ניט אוף עס, וי קיין שטראָף,
פארקערט --עס איז א גאָב פון מײַנע יאָרן.
צו עמעצן --אזוי האָב איך געהערט --
נאָר ניט געזען אליין מיט מײַנע אויגן, --
האָט זיך די צווייטע יוגנט אומגעקערט..
ס'איז עפשער גוט אמאָל אין ניסים גלויבן.
נאָר אויב שוין גלויבן -- דארף מען גלויבן פעסט.
איך גלויב: א צווייטער אָטעם איז געגעבן,
א צווייטער איך, און טאקע וי א נעס,
דאָס איינציקע, דאָס װוּנדערלעכע לעבן.
ניט די לעצטע, ניט די ערשטע
ניט די לעצטע, ניט די ערשטע,
כ'האָב געפרעגט בא דער קוקאווע:
--- וויפל װועסטו יאָרןיװוערסטן
הײַנט מיר צוזאָגן, ציקאווע.
כ'האָב זיך ציילן ערשט געקליבן,
איז זי גלײַך אנשטומט געװאָרן,
כ'האָב געמיינט שוין, ס'איז געבליבן
מיר, אפּאָנעם, װייניק יאָרן,
זעלבסטפארשטענדלעך, אז אן אומעט
האָט מיך אָנגעהויבן דריקן.
האָט א פּיקהאָלץ זיך גענומען
גלײַך א שטאם אן אלטן פּיקן.
פּיקט און פּיקט אף אלע קיילים,
כ'הער, ער האָט צו מיר א טײַנע,
װאָס איך שטיי פארזאָרגט און צייל ניט
אױסגעפּיקטע יאָרן מײַנע,
טוט א פּיק זײַן לאנגער שנאָבל,
און דעם פּיק כ'נעם אף מײַן קאָנטע.
אינעם גרויסן כעשבן האָב איך
אומבאהאָלפן זיך פארפּלאָנטערט,
האָבן אפן קליאָן די בלעטער,
וועלכע פלאמען, װי א שײַטער,
זיך גענומען בא מיר בעטן,
כ'זאָל דעם כעשבן פירן װײַטער,
יעדער בלעטל, װאָס װועט פאלן,
צו מײַן יאָר װעט זײַן געגליכן.
כ'האָב געציילט, נאָר צוגעפאלן
איז א טונקלע נאכט אינגיכן...
האָב איך ניט געקאָנט שוין מערער
ציילן פאלנדיקע בלעטער,
האָט די נאכט געװאָרפן שטערן
פונעם הימל, פונעם שפּעטן,
איך זאָל װײַטער ציילן, ציילן...
כ'האָב געציילט און מיד געװאָרן.
כ'וועל אפילע ניט דערציילן,
וויפל אָנגעציילט כ'האָב יאָרן.
1
07
מאָטל טאלאלאיעװוסקי
יאָר שים
ראָמאן
אנאטאָלי האָט זיך קיינמאָל ניט פאָרגעשטעלט, אז דער וועג צו זיך, צום אייגענעם דאָרף
ליסאָווע, װועט זײַן אזא לאנגער און אזא שווערער. ער האָט זיך געסטארעט גיין באנאכט און
אָפּרוען באטאָג. די קנאפּע הונדערט קילמעטער, װאָס ער האָט געדארפט דורכמאכן, האָבן
זיך געדאכט פיל לענגער, װײַל געגאנגען איז ער אהין, װוּ קיינער האָט אף אים ניט געווארט,
געגאנגען און צוגעטראכט, װאָס װעט ער ענטפערן, אויב עמעצער װעט פּרוּוון פעסטשטעלן
ווער און װאָס ער איז. קיין צײַגעניש, װאָס זאָל באשטעטיקן, אז ער איז א גאלעך, האָט ער
ניט. די ארבעטסיקארטע, מיט וועלכער זײַנע פרײַנט האָבן אים באזאָרגט, איז גילטיק געווען
דאָרט, אין שטאָט, וועלכע ער האָט געמוזט פארלאָזן. אָבער ניט דאָ, אינעם פארװאָרפענעם
פּאָלעסיער ווינקל. גוט װעט זײַן, אויב ער װעט טרעפן דאָדיקן בא דעם שוסטער דאניליוק.
און װאָס טוט ער אָבער, אויב פאר דער צײַט האָט מען אים געפּאקט, דאָדיקן, און צוזאמען
מיט די דאָרפישע כעוורע ארויסגעפירט קיין דײַטשלאנד?
אַזערנא האָט אים געראטן אין א נויט זיך ווענדן צו איינעם א דאָקטער, אין איינעם א
ראיאָנישן שטעטל, אן ערעך צוואנציק קילאָמעטער פון ליסאָװוע. אָבער דאָס איז אין ערגסטן
פאל, ווען עס װעט שוין ניט זײַן קיין אנדער בריירע.
געגאנגען איז אנאטאָלי א פארדײַגעטער, א פארטיפטער אין זײַנע מאכשאָװעס. בא זיך,
דאָרט, אין שטאָט, פלעגט אים אָפט וויי טאָן דאָס הארץ, ווען ער האָט געזען, װי איבער די
- קיעווער גאסן, װי פארלאָזט און צערוינירט זיי זאָלן ניט זײַן, דאָך בלוטיק-אייגענע, װי איבער
סאָף. אָנהײיב זע , סאָװועטיש היימלאנד", נומ. 7, 8, 1979,
8
אָט די גאסן שפּאנען ארום די אומגעבעטענע ראָצכים און עס געפינען זיך נאָך אזעלכע לײַט,
װאָס שמייכלען צו זיי אונטערטעניק און סטארען זיך נויסעכיין זײַן בא זיי. און אָט קומט אים
אויס זיך בעטן אף אָפּרו צו ווילד פרעמדע לײַט, װאָס קענען אים ניט און ווייסן אים ניט.
אין איינער א שטוב האָט אנאטאָלי, קעדיי געפעלן ווערן דעם באלעבאָס, געפּרוּװוט ארויס-
זאָגן א נארישן געדאנק, אז אלץ, װאָס עס קומט פאָר, איז לויט דעם ווילן פון גאָט, אז אזוי
און ניט אנדערש מוז זײַן.. האָט דער באלעבאָס זיך אופגעהויבן פון דער לעזשאנקע און א
בארויגעזער א זאָג געטאָן:
-- אויב דאָס איז גאָטס ווילן און אויב דו, באטיושקא, האלטסט אזוי פונעם נײַעם פּאַריא-
דאָק, איז גיי דיר אין דײַן וועג. איך האָב מײַן אייגענע טײַנע צו גאָט.
די אופגעבראכטקײַט פונעם באלעבאָס איז גראדע צום הארצן געווען אנאטאָלין, נאָר ער
װעט דאָך ניט שטעלן זיך אױסטײַנען מיטן באצאָרנטן ערלעכן מענטשן אין זײַן אייגענער
שטוב. פונעם געשפּרעך מיטן באלעבאָס האָט זיך אנאטאָלי דערװוּסט, אז דאָס איינציקע טעכ-
טערל זײַנס האָט מען ערשט פאראכטאָגן אוועקגעטריבן קיין דײַטשלאנד, אינעם פארשאָלטע-
נעם , פאָטערלאנד".
-- כ'האָב זיך געפּרוּװוט אָפּקופן ---אייניקע טוען אזוי און עס טרעפט, אז עס געלינגט
זיי! --- איך האָב ארײַנגעשטעקט דעם סטאראָסטע מײַן אלטן זייגער און ער האָט מיר צוגע-
זאָגט. נאָר אין דער לעצטער מינוט האָט ער ארײַנגעשיקט זײַנע צוויי געטרײַע פּאַליצײַען,
און מע האָט מײַן אָקסאנאָטשקען, װי א געבונדן שעפעלע, ארײַנגעװאָרפן אין דער מאשין.
זי האָט אפילע ניט באוויזן זיך געזעגענען מיט דער מאמען. װעט איר עפשער זאָגן, אז דאָס
איז אויך פון גאָט?!
אנאטאָלי האָט געמוזט נעמען זײַן קוישל און זיך לאָזן אין וועג. גוט, װאָס דאָס איז שוין
געווען ניט װײַט פון ליסאָווע.
געקומען איז אנאטאָלי צו יאָסיפּ דאניליוקס הויף, ווען דאָמאכע האָט געטראָגן עסן פאר
איר קו. דאניליוקס געטרײַער הונט -- סירקאָ -- האָט באגעגנט דעם אוירעך מיט אזא בילערײ,
אז דער שוסטער האָט געמוזט נעמען די קוליע און ארויס פון שטוב א קוק טאָן: אף וועמען
בילט ער עס, דער איבערגעגעבענער הונט.
-- נו, האָדי! הער אוף, סירקאָ! -- האָט יאָסיפּ הייזעריק באפוילן.
-- וער שטום, איך בעט דיר, -- האָט זיך אָנגערופן דאָמאכע, -- װועסט דאָך אופוועקן דאָס
גאנצע דאָרף.
-- נישקאַשע, נישקאָשע!-- האָט אנאטאָלי שטיל א מאך געטאָן מיט דער האנט.--װאָס
װאַלט דאָס געווען פאר א הונט, ווען ער בילט ניט? א גוטמאָרגן אײַך!
-- א גוטמאָרגן, א גוטיאָר, -- האָט יאָסיפּ באטראכט דעם אוירעך. -- פונוואנעט שפּאנט
איר, באטיושקא, אזוי פרי?
-- סארא נאפקעמינע פונוואנעט מע שפּאנט? דער איקער איז דאָך, װאָס די פיס טראָגן
נאָך. דער איקער, װאָס ס'איז דאָ צו וועמען צו שפּאנען. עפשער בין איך ניט גערעכט?
-- איז צו וועמען זשע גייט איר פאָרט, אויב ס'איז ניט קיין סאָד?
-- צו דיר, יאָסיפּ, צו דיר, טײַערער, -- האָט אנאטאָלי א זאָג געטאָן װי בעסאָד, -- האָסט
מיך זיכער ניט דערקענט. נאָר איך בין דיר מויכל: א צײַט אזא, אז מע דערקענט זיך אליין ניט.
-- ס'הייסט, לויטן קאָל דײַנעם װאָלט איך געמעגט שװערן, אז דו ביסט פון די לאזעב-
ניקס. געטראָפן? -- האָט יאָסיפּ ארויסגענומען דעם ציבעק פון מויל. -- דער עלטערער.
-- וי אין וואסער געקוקט! לאזעבניקס בכאָר. נאָר איצט מוזט איר וויסן און טאקע פאר-
געדענקען, אז מײַן פאמיליע איז ניט לאזעבניק, נאָר ליווארניק. אנאטאָלי ליווארניק.
-- װאָס עפּעס ליווארניק? ליווארנע איז שענער פון לאזעבניק?
-- װײַל ליווארנע איז לויט מײַן פאך. איר האָט פארשטאנען? און אָט די באָרד, יאָסיפּ,
טראָג איך ניט צוליב געפעלן װערן די ליסאָװוער װײַבלעך!
ווען מע איז ארײַנגעקומען אין שטוב, האָט זיך דאָדיק א װאָרף געטאָן צו אנאטאָלין, װי
קיינמאָל אין לעבן, אים ארומגענומען און האָט זיך צעקושט מיט אים. ניט אומזיסט זאָגט די
וועלט, אז גאָרניט מאכט אזוי ניט קרויוויש, װי טויט-געפאר. וויפל מאָל איז אים נאפטאָלע
געקומען צו כאָלעם, און אלע מאָל א צעבלוטיקטער, א פארדאָרבענער, אזא, װי די אומגליק-
לעכע געפאנגענע, וועלכע די הענקער האָבן געהאט געטריבן צום באבי יאר.
-- אָ, דאָדיק האָט זיי געזען! דאָס הארץ האָט זיך אים באגאָסן מיט בלוט פון פארדראָס
און הילפלאָזיקײַט.
-- װאָס זשע מאכסטו, ברודערקע?! -- האָט אנאטאָלי געפרעגט.
-- וי דו זעסט, -- ניט שלעכט, -- האָט אָנשטאָט דאָדיקן געענטפערט יאָסיפּ. ---גאָר אינ-
69
גיכן װעט ער בא אונדז װערן דער בעסטער שוסטער.
-- עס רעדט זיך אזוי, -- האָט דאַדיק א שמייכל געטאָן.
-- א קאָפּ אף די פּלײיצעס האָט ער און א פּאָר גאָלדענע הענט אויך!
-- דער מאמעס הענט בא אים!--האָט זיך ארײַנגעמישט דאָמאכע.--זי, געדענק איך,
איז אויך געווען א גאָלדענע באלעבאָסטע!
-- און בא א גוטער באלעבאָסטע זײַנען אויך די קינדער געראָטענע:
פּונקט וי מע װאָלט זיך צונויפגערעדט, זײַנען צו יאָסיפּן אין שטוב ארײַנגעקומען סטע"
פּאן יארעמטשוק און דער געוװועזענער סערזשאנט סאָלאָמין. דאָמאכע איז מעכאבעד געוען
די געסט מיט א הייסער קארטאָפּליע און מיט געזויערטער קרויט. באם פרישטיק האָט מען
זיך נעענטער באקענט און עס האָט זיך ארויסגעוויזן, אז סטיאָפּע יארעמטשוק איז געווען אין
דעם זעלבן דארניצער לאגער, פון וועלכן אנאטאָלין מיט זײַן פרײַנט האָט זיך אײַנגעגעבן
אנטלויפן. די דערמאָנונגען וועגן די ראָצכישע מײַסים פון די פּאָליצײַען, װועלכע האָבן זיך
מאמעש געבאָדן אין מענטשלעכע ווייטעקן, שיקער געװאָרן פונעם אומגעהערטן אומגליק,
האָבן אופגערודערט די הערצער.
-- כ'װואַלט מײַן לעבן אָפּגעגעבן, אבי נעקאָמע נעמען אין זי!-- האָט געזאָגט דער סער-
זשאנט סאָלאָמין, --נאָר װי דערלאנג איך צו זיי, װי קום איך צו זיי, אז די מאכט און דאָס
געווער איז בא זיי אין די הענט. און בא אונדז איז נאָר דער האס און דער פארדראַס...
-- אמאָל איז דאָס ניט װײיניקער פון פּײַער און בלײַ, -- האָט אנאטאָלי געזאָגט. -- מיר
ועלן נאָך נעקאָמע נעמען. אומבאדינגט!
ניט באוויזן האָבן זיי פארענדיקן דעם פרישטיק, װי אין שטוב איז ארײַנגעקומען דער
סטאראָסטע מיכײַלאָ טשוב.
-- א גוטמאָרגן אײַך!---האָט ער פריילעך א זאָג געטאָן, וי א מענטש, װאָס איז איבער-
צײַגט, אז זײַן אומגעריכטער באזוך װעט באגליקן דעם באלעבאָס. --איך האָב נאָך מיסטאמע
א לעבעדיקע שוויגער -- געטראָפן פּונקט אף א געשמאקן אָנבײַסן..
-- קיין לעבעדיקע שוויגער, מיכײַלאָ, האָסטו ניט, -- דאָס איז אונדז באװוּסט, נאָר אויב
דו ביסט הונגעריק, טאָ זעץ זיך צו, װעסטו זען, אז ,באם טיש איז קיינער אונדז ניט איבע-
ריק" -- דאכט זיך, אזוי פלעגט מען זינגען? האָסט ניט פארגעסן?! געווען, געווען אזא לידעלע.
האַט זיך אַבער אױסגעלאָזט, אז עס פעלן באם טיש די נאָענטסטע, די ליבסטע. אוי, װי זי
פעלן, מיכײַלאָ! אין װועלכער שטוב דו קומסט ארײַן-- פאריאָסעמט, געשטראַפט. דו, אלס
סטאראָסטע, ווייסט דאָס בעסער פון עמעצן אנדערש, הא!
-- דערוף בין איך דאָך א סטאראָסטע!-- האָט מיכײַלאָ טשוב מיט ווירדע צעקעמט זײַנע
ווייצענע װאָנצעס. -- כ'האָב זיך, פּראוודא, קיינמאָל ניט געריכט דערלעבן צו אזא קאָװעד..
ווען מע האָט מיך ליקווידירט אלס קלאס, געדענקסט? האָב איך געמיינט, אז דאָס איז שוין
אף אײביק.
מיכײַלאַ טשוב האָט עס גאנץ אופריכטיק געזאָגט. און טאקע: װי האָט ער, דער געוועזע-
נער באלעגוף, װאָס איז פארמישפּעט געווען אף צען יאָר פאר זײַנע באװוּסטע פארברעכנס
בייס דער קאָלעקטיויזאציע, װי האָט ער געקאָנט האָפן, אז גראדע אים װעט מען מאכן פארן
סטאראָסטע? נאָר זעסטו דאָך, ס'איז נאָך, הייסט עס, פאראן א גאָט אף דער װעלט! גלײַך װי
די דײַטשן האָבן פארכאפּט פּאָלעסיע, האָבן זיי אָנגעהױבן אײַנשטעלן א נײַע אַרדענונג, אזא
אַרדענונג, װוּ די געוועזענע באליידיקטע און אומצופרידענע זאָלן װוערן די נאָענטסטע פאָר-
שטייער פון דער אופּראװע.
מיכײַלאָ טשוב איז גראדע געװוען ניט פון די ערגסטע סטאראָסטעס. ער האָט פּלײַסיק
אויסגעפילט די באפעלן פונעם גאוּלייטער, ער האָט זיך אָבער געסטארעט ניט פארקריגן מיט
די זעמליאקעס. פאר זיינע אויגן איז די גאנצע צײַט געשטאנען דער סטאראָסטע פונעם גרויסן
דאָרף טשאָרני בראָד, וועלכן די טשאָרנאָבראָדער האָבן אין איינעם א זונטיק אינדערפרי אופ-
געהאנגען לעבן דעם קלויסטער מיט אן אופשריפט אף דער פּלײצע--,דעם הונט א הינטישן
טויט". מע האָט לאנג געזוכט די נעקאָמענעמער און ניט געפונען. מע האָט אָבער געװוּסט,
אז דאָס האָבן געטאָן די פּארטיזאנער, וועלכע זײַנען ארײַנגעשפּרונגען אין דאָרף און אויסגע-
פילט דעם אורטייל פון דער אונטערערדישער פּארטייגרופּע, װאָס איז טעטיק געווען אין
דעם ראיאַן און האָט ניט געלאָזט צורו די דײַטשישע אָקופּאנטן.
דער טשאָרנאָבראָדער סטאראָסטע האָט דאָס קאָשער פארדינט! ער האָט צונויפגעטריבן
! אלע מיידלעך פון דאָרף און צוזאמען מיט די פּאָליצײַען זיי געהארגעט, געשלאָגן, זיי זאָלן
,פרליוויליק" פאָרן קיין דײַטשלאנד. מיטן וועג האָבן זיך עטלעכע מיידלעך ארויסגעריסן פונעם
וואגאָן און האָבן געגעבן א שווּע אים אָפּצאָלן, דעם טאליען! עפשער זײַנען טאקע די נעקאָ-
0
מענעמער געווען טאקע אָט די מיידלעך, צי עפשער זײערע ברידער, װאָס האָבן זיך פאריי-
ניקט אין א פּארטיזאנישן אָטריאד אונטערן נאָמען , נעקאָמענעמער?
מיכײַלאָ טשוב האָט אויך געהאָלפן צונויפשטעלן צעטלען פון די אומגליקלעכע , פרײַוויי
ליקע", ער האָט אָבער ניט צוגעלייגט קיין האנט, ניט געשלאָגן, ניט געמיימעסט, ס'הייסט, א
הונט בין איך, נאָר ניט קיין מעשוגענער. נאָך מער, זײַן אייגענע טאָכטער האָט ער סאָפקאָל-
סאַף אויך געװאָלט ארײַנשרײַבן אינעם צעטל, קעדיי צו באװײַזן, אז ער איז דער ערשטער
געטרײַ דער הייליקער זאך פון אונטערהאלטן די באפרײַער..
און װײַל ליסאָװע איז געווען ניט פון די רײַכע און באװוּסטע דערפער און קיין אייגענע
אופּראװוע איז דאָ ניט געווען, האָבן די ליסאָווטשאנער ניט מיטאמאָל דערפילט דעם טאם פון
דער נײַער אָרדענונג. נאָר אלץ איז, װי מע זאָגט, ביז א צײַט. דער קאָזשומיאקער גאוּלייטער
האָטס באקומען דעם ערשטן קלאפּ: די פּארטיזאנער האָבן פארכאפּט א גאנצן טראנספּאָרט
ווייץ, װאָס ער האָט רעקוויזירט אין די ארומיקע דערפער און באפוילן אָפּפירן צו דער באן,
די באװאָפּנטע באגלייטער האָט מען דאפקע אָפּגעלאָזט, בלויז צוגענומען בא זי דאָס געווער
און די הונדערט זעק ווייץ צעטיילט צװישן דער באפעלקערונג.
אינעם אָנפאל האָבן די ליסאָװוער קיין שום אָנטײיל ניט גענומען, נאָר עטלעכע זעק ווייץ
זײַנען דאָך ארײַנגעפאלן אין זײערע הענט. פארשװװײַגן אזא אומדערהערטן אופטו פון די פּאר-
טיזאנער האָט דער גאוּלייטער ניט געװאָלט און מעלדן וועגן דעם זײַנע שעפן -- דעם אָבער-
שטורמבאנפיורער מיט זײַנע געהילפן -- האָט ער מוירע געהאט. האָט ער געמאכט אן אָנשטעל,
אז ס'איז גאָרניט געשען. ער האָט בלויז באפוילן דערוויסן זיך גענויער, ער זײַנען זײי, אָט
די שרעקלאָזע רויבער! דער סטאראָסטע האָט באקומען א פאראָרדענונג טייקעף מעלדן, אויב
אין דאָרף װעט זיך באװײַזן א פרעמדער מענטש. וועגן וואניען האָט ער שוין גאָר פארגעסן.
מ'האָט אים אײַנגערעדט, דעם סטאראָסטע, אז דאָס איז א װײַטער קאָרעװ, א יאָסעם, נעבעך,
דעם אלטן טשופּרינעס אן אייניקל. און טאקע. װאָס קאָן אזא פארזעעניש טאָן, װי קאַן ער
פארמישט זײַן אין אוועלכער-עס-איז געשיכטע, אז גאנצע טעג זיצט ער אפן שוסטעריבענ-
קעלע.
װאָס טוט מען אָבער מיט די צוויי -- מיט סטעפּאנען און סאָלאָמינען?
-- האלטן אײַך בא זיך אין דאָרף אָן א ספּעציעלער אאוּסװײַזע קאָן איך ניט. כ'בין דאָך
ניט מער װי א סטאראָסטע! איז אָדער גייט אײַך פונדאנען אהין, פונוואנעט איר זײַנט געקו-
מען, אָדער מאָרגן זאָלט איר מיר ברענגען א דאָקומענט. און טאקע, װער זײַנט איר און װאָס
האָט איר דאָ צו טאָן?
גיי דערצייל אים, װאָס מע האָט דאָ צו טאָן! זיי װאָלטן גערן פארלאָזט דאָס דאָרף און זיך
אומגעקערט אין זייערע מיליטער-טיילן, נאָר דאָס איז דאָך איצט אומעגלעך. און דער אלטער,
דער , דיעדושקא", צי װוי רופט מען אים, --ער איז דאָך א געוויינלעכער סויכער--- האנדלט
מיט ליכטלעך, מיט ציילעמלעך און הייליקע ביכלעך --יעוואנגעליעס און זשיטיע סוויאטיך?..
-- װער דארף זיי אצינד, דײַנע ,זשיטלע סוויאטיך"?-- שמייכלט דער סטאראַסטע.--
װאַלסט בעסער צוגעשטאנען צו אן אלמאָנע און זיך אויסגעלעבט דײַן ביסל יאָרן.
-- אזוי, סטאראָסטע, װעל איך טאקע טאָן. א דאנק דיר פאר דער אייצע. ביסט קלוג, וי
דער טײַװל, סטאראָסטע! לאנג לעבן זאָלסטו פאר דײַן גוטער אייצע, -- זאָגט אנאטאָלי.
-- און איצט הער דו אויס מײַן אייצע, -- הייבט זיך אוף דער סערזשאנט סאָלאָמין. --'א
מענטש ביסטו, זע איך, א קלוגער, א דורכגעטריבענער!
-- און א געליטענער, ---שלאָגט אים איבער מיכײַלאָ טשוב, --- זייער א געליטענער, זײיער!
-- מעגלעך, מעגלעך, אף דער זינדיקער ערד איז אלץ מעגלעך, -- שאָקלט אנאטאָלי מיט
דער באָרד.
-- איז אָט, פאָלג מיך, סטאראָסטע, ביז דו האָסט נאָך די מעגלעכקײַט און א שטיקל
מענטש ביסטו נאָך, טראָג דיר דײַן פײַנעם נאָמען סטאראָסטע, נאָר פארגעס ניט, אז ניט מיר
זײַנען בא דיר אין די הענט, נאָר פארקערט...
-- װאָס זאָל עס באטײַטן! --האָט מיכײַלאָ טשוב א גלעט געטאָן די װאָנצעס, װוי איינער
רעדט: װאָס מיינט איר דערמיט?
-- דאָס באטײַט, אז טשעפּע אונדז ניט, װעלן מיר דיך אויך ניט טשעפּען. און עפשער
װעסטו אונדז גאָר דאנקבאר זײַן פאר אונדזער גוטהארציקײַט.
עס האָט זיך ווידער צעבילט דער הונט סירקאָ, און דאָמאכע האָט זיך א װאָרף געטאָן אין
דרויסן, א קוק טאָן, ווער איז עס דאָרט.
-- שטילער, סירקאָ: -- האָט זיך דאָמאכע געבעטן בא אים, און ער האָט װי אפצולאָכעס
נאָך שטארקער גענומען בילן. און דאָ האָט זיך דערהערט א שאָס, איינער און א צווייטער,
11
פון א רעװאָלװער. דערנאָך האָט זיך צעעפנט די טיר און עס איז, א דערשראָקענער און אן
אופגעבראכטער, ארײַנגעקומען א דײַטשישער אָפיצער.
אלע האָבן זיך אופגעהויבן פון זייערע ערטער. מיכײַלאָ טשוב האָט אים דערלאנגט א
בענקל. דער סטאראָסטע האָט געקוקט אפן אָפיצער מיט אן איבערגעגעבענעם הינטישן בליק,
װאָס באטײַט: פאָדער פון מיר װאָס דו ווילסט -- איך בין גרייט דיר צו דינעף נאָר דער אָפי-
צער האָט אף אים גראדע ניט געלייגט קיין שום אופמערקזאמקײַט. ער האָט א בייזן קוק געטאָן
אפן סערזשאנט סאָלאָמינען און אף יארעמטשוקן, וועלכע האָבן זיך געהאלטן גאנץ אומאָפּי
הענגיק, ניט באהאלטנדיק זייער ביטל צו אים און צו זײַן כוצפּע.
-- עפשער װעט דער הער אָפיצער מיט אונדז פארבײַסן, ביטע? -- דאָס װאָרט, האָט דאָ-
מאכע געװוּסט, איז דער גרעסטער אויסדרוק פון גאסטפרײַנטלעכקײַט.
-- דאנקע! -- האָט שארף אָפּגעשניטן דער אָפיצער,
-- כ'װואָלט אײַך געשטעלט א האלבן ליטער, -- האָט יאָסיפּ דאניליוק זיך אָנגעשפּארט אף
זײַנע מיליצעס, -- האלט איך אָבער ניט פון דעם מין טרינקען.. סײַדן א קריגעלע מילך--
זיסע אָדער זויערע...
-- אײַער אאוּסװײַזע!-- האָט זיך דער אָפיצער געווענדט צו סאָלאָמינען און יארעמטשוקן.
דער סערזשאנט האָט אים באוויזן די צײַגעניש, מיט וועלכער מאָטריע, די פאָרזיצערן פון
קאַלװירט, האָט באזאָרגט אי אים, אי יארעמטשוקן. לויט די צײַגענישן זײַנען זיי ביידע געני-
טע פאכלײַט אין דער לאנדווירטשאפט: איינער --א זאָאָטעכניקער, דער צווייטער --א בריגא-
דיר פון דער גאָרטןיבריגאדע.
-- זער גוט, זער גוט!--האָט א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ דער אָפיצער, -- טאקע אזעלכע
פאכלײַט דארפן מיר, זער גוט! און דו? -- האָט ער זיך געװוענדט צו דאָדיקן, -- דו װער ביסט?
-- איך בין א שוסטער, ---האָט דאָדיק זיך אױסגעגלײַכט, ניט אָפּלײגנדיק אין א זײַט
דעם שטיוול, װאָס ער האָט געהאלטן אין דער האנט.
-- אאוּסװײַזע! -- האָט דער אָפיצער א באפעל געטאָן.
-- ביטע!-- האָט דאָדיק דערלאנגט זײַן בירזשע-קארטל, מיט וועלכן ער איז געקומען
פון שטאָט. דער אָפיצער האָט, זעט אויס, ניט געװוּסט, אז דאָ אין ליסאָװע האָט דאָס קארטל
קיין שום ווערט ניט, און אז לויט די לעצטע פאראָרדענונגען װאָלט דער שוסטער-יונג גע-
זאָלט שוין לאנג זײַן מאָביליזירט און ארויסגעשיקט קיין דײַטשלאנד.
-- גוט, גוט, זער גוט!-- האָט ער אים אומגעקערט זײַן בירזשע-קארטל. --- און דו ווער
ביסט?! -- האָט ער א טײַט געטאָן מיט א פינגער אף אנאטאָלין.
-- איך בין א גאָטסמענטש, פּאניע אָפיצער, א באטיושקע בין איך, א גאלעך.
-- א גאלעך? דאָס איז אויך גוט. אָבער צונויפקלײַבן זיך איז שטרענג פארבאָטן. האָסטו
עס פארשטאנען! אין קירכע---ביטע שיין, און אין די שטיבער -- פארבאָטן! און װוּ איז זײַן
טאַכטער, ער האָט דאָך א טאָכטער, ניכט וואר? -- האָט זיך דער אָפיצער געװוענדט צו מיכײַלאָ
טשובן. -- האָט דער ווירט א טאָכטער?! איז װוּ איז זי?
-- א, יאָסיפּ דאניליוקס טאָכטער איז אצינד אין דער גרויסער שטאָט. זי איז א שוישפּי-
לערן, אין דעם אָפּערעיטעאטער, בא אײַך דאָרט, הער אָבערסט...
-- אך, זאָ! אין אָפּערע... און דײַנע איז װוּ, סטאראָסטע?
-- מײַנע איז שוין זיכער בא אײַך אינעם פאָטערלאנד. יא, יא! אין דײַטשלאנד. זי איז
פרלװיליק אוועקגעפאָרן -- איינע פון די ערשטע!
נאָך אן אָנגעשטרענגטער פּאוזע, אין וועלכער דער אָפיצער האָט באוויזן יעדן איינעם
פון די בײַװעזנדע אָפּמעסטן פון קאָפּ ביז די פיס און באטראכטן, אף וויפל עס אנטשפּרעכט
דאָס געזאָגטע דעם עמעס, האָט ער געמאָלדן:
-- דו, און דו, און דו, -- האָט ער באוויזן אף סאָלאָמינען, יארעמטשוקן און דאָדיקן, --
מאָרגן אכט אור אין דער געביטס-אופּראװע. פארשטאנען? און דו, סטאראָסטא, זאָלסט זי
דערמאָנען, אויב זיי װעלן צופעליק פארגעסן. אלעס! אף וידערזען--האַט ער א צאָקע
געטאָן מיט די געקאָװעטע שטיוול, צוגעלייגט צוויי פינגער צו דעם אָפּגעקראַכענעם ווינטער-
הוט און איז ארויס פונעם הויף, אפילע קיין קוק ניט געטאָן אף דעם אומשולדיקן, דערשאָסע-
נעם סירקאָ, װאָס איז געלעגן אויסגעצויגן בא דער שװעל. דער סטאראָסטע האָט זיך א לאָז
געטאָן נאָך אים, אונטערטעניק פארלאָפן אים דעם וועג -- דעם שעף, דעם אויבערמענטש.
א פארוויינטע, איז דאָמאכע צוגעגאנגען צום הונט, וועלכער איז איר אזוי געטרײַ געווען,
וועלכן זי האָט אזוי ליב געהאט. פאר װאָס, פאר וועלכע זינד קומט עס אים? און װוער װעט
אים אָפּצאָלן, דעם מערדער?-- האָט זי געטראכט. אף זײַנע מיליצעס האָט זיך ארויסגערוקט
פון שטוב דאניליוק.
72
-- גראָב אים אויס א גוטן קייווער דאָרט, אין סעדעלע, צװוישן די ביימער... -- דער אל-
טער איז ניט אימשטאנד געווען אײַנהאלטן די טרערן, צוקוקנדיק וי סירקאָ קוקט מיט די
פארגלאָזטע אויגן אין הימל ארלין.
...זיך מעלדן אין דער געביטס-אופּראװע װאָלט באטײַט זיך אָפּגעבן אין די הענט פון
די ראָצכים און װוערן אן אײיביקער קנעכט בא זיי, ערגעץ אינעם דײַטשישן געבענטשטן פאָ-
טערלאנד. פארבלײַבן אין ליסאָווע און ניט אויספילן די קאטעגאָרישע פאראָרדענונג װאָלט
אויך געווען אן אומזין, װײַל כאָטש מיט דעם סטאראָסטע האָט מען זיך קימאט וי צונויפגע-
רעדט, אז זיי װעלן אים און ער װועט זיי ניט אָנרירן מיט קיין פינגער, נאָר מיכײַלאָ טשוב איז
דאָך ניט מער װוי א מעשאָרעס בא דער אופּראװע, און אײַנשטעלן זײַן קאָפּ פאר די רעכטלאַזע
לײַט, װאָס זײַנען שוין גענומען געװאָרן אפן דיסקאָנט, װאָלט אויך געווען א ניט דערלאָזבארע
נארישקליט פון זײַן זײַט.
ווען דער אָפיצער האָט זיך ארײַנגעזעצט אין זײַן וועגעלע און איז פארשװוּנדן געװאָרן,
האָט זיך מיכײַלא טשוב אויסגעקערט צו דאניליוקן:
-- טוט מיט מיר װאָס איר וילט,.--האָט ער שיר ניט ויינענדיק געזאָגט, --איך בין
אין אײַערע הענט, נאָר אויב איר זײַנט נאָך בא די געדאנקען, איז פאָלגט א מאָל א נארישן
סטאראָסטע!
-- נו, נו, װאָס ציסטו די נעשאָמע, רעד שוין א װאָרט!--- האָט אים אונטערגעיאָגט דא-
ניליוק. -- װאָס האָט ער דיר דאָרט באפוילן, דער גרינער װאָרעם?
-- ער האָט באפוילן אײַך ברענגען מאָרגן פרי, פּונקט אכט,
-- און אויב ניט?
-- קיין ניט קאָן ניט זײַן
-- װאָס זשע אייצעסטו? עפּעס ביסטו דאָך א קאָפּמענטשל?!
-- איך אייצע אײַך: נעלעם װערן. דאָס הייסט, פארלאָזן אונדזער דאָרף. און דו, באטיוש-
קע, אויך, װײַל ער האָט עפּעס געקוקט אף דיר מיט א כשאד. און ווען ער האָט זיך שוין גע-
זעצט אינעם וועגעלע, האָט ער צװישן אנדערן א זאָג געטאָן: כ'װואָלט א באלן געווען הערן
דעם גאלעכס א דראָשע... גיב אים איבער, אז דעם קומענדיקן זונטיק װעל איך מיט מײַנע
צוויי איבערזעצער קומען אין קלויסטער אים הערן.
-- דארף איך, הייסט עס, זיך צוגרייטן?
-- אָדער אויך נעלעם װערן! דאָס װאָלט געווען אוואדע בעסער אי פאר דיר, אי פאר מיר,
װײַל אויב עס װועט זיך אױיסקלאָרן, אז דו פירסט זיי אין באָד ארײַן, װעל איך אויך אין דעם
שולדיק זײַן.
-- און איך װעל פונדאנעט אין ערגעץ ניט גיין! -- האָט דאָדיק אויסגעגלײַכט דעם רוקן. --
װאָס קאָנען זיי מיר טאָן? כ'בין א ליידיקגײיער? ניין! איך ארבעט וויפל איך קאָן --דאָס זעט
מען, װאָס זשע, איך קלײַב זיך ניט אינעם דײַטשישן גאניידן פרײַװיליק, װוי אײַער טעכטערל,
צום בײַשפּיל, מיילע, דערפאר שיסט מען ניט!
-- דרײיסטקײַט איז גוט אין א שלאכט, נאָר דרײיסטקײַט אליין איז דאָך װוינציק, -- האָט
געזאָגט סאָלאָמין. -- קלוגע דרײיסטקײַט איז וויכטיקער פון אקשאָנעס. װעסט מיט דײַן אקשאָ-
נעס גאָרנישט ניט באװײַזן ---אומזיסט און אומנישט אומקומען.
-- און אומקומען, -- האָט אים אונטערגעהאלטן אנאטאָלי, -- האָבן מיר קיין רעכט ניט!
ווען עס איז טונקל געװאָרן, האָבן אלע פיר פארלאָזט דאָס דאָרף. באם געזעגענען זיך
האָט די גאסטפרײַנטלעכע דאָמאכע געוויינט מיט ביטערע טרערן און ניט געװוּסט, װאָס מיט-
געבן אין וועג דעם באָכערל וואניע, װאָס איז איר פאר דער קורצער צײַט אזוי אײַנגעבאקן
געװאָרן אין הארצן און אין א געוויסער מאָס פארביטן איר סאלאָמיען.
-- זאָלסט כאָטש ווען-ניט-איז דערמאָנען אונדז, וואניע, -- האָט זי אים א קוש געטאָן
אין שטערן. -- לייעטשקעס שטערן בא דיר, וואניע. און אזעלכע האָר, װי בא איר, -- געקרליזל-
טע, וואניע. זאָג מיר צו, אז דו װעסט זיך א געזונטער אומקערן צו אונדז, און איך װעל דיר
פארבליטן דײַן מאמען, ן
-- און לאָז זיך הערן, -- האָט פארייכערט זײַן ציבעק דאניליוק. -- איך בלײַב דאָ װי אף
וואסער, זיי װעלן דאָך קומען, די היצלעס, און פאָדערן, איך זאָל זיי זאָגן, װוּהין איר זײַנט
אוועק.
און אוועק זײַנען די פיר אין א װײַטן דאָרף פון גאָר אן אנדער ראיאָן. מע האַט געשמועסט,
אַז דאָרטן אָרודעװען די פּארטיזאנער און אז צװישן זיי װעלן זיך געפינען אן אָרט אין לעבן
אויך די פיר, װאָס האָבן געמוזט פארלאָזן דאָס דאָרף, קעדיי ניט ארײַנפאלן אין די הענט פון
דער געסטאפּאָ.
73
קיין געווער מיט זיך האָט מען ניט גענומען, כאָטש בא יארעמטשוקן און סאָלאָמינען זיי*
נען שוין געווען אי רעװאָלװערן, אי א היפּשע צאָל פּאטראָנעס. דאָס אלץ האָט מען באהאלטן
אין א זיכער אָרט, וועגן וועלכן עס האָט געװוּסט בלויז יאָסיפּ דאניליוק. וואניע האָט כוץ
אלעמען זיך באזאָרגט מיט א צײַגעניש, אז ער איז געפערלעך קראנק אף טובערקוליאָז. מיט
אזא צײַגעניש האָט אים באזאָרגט מאָטריע, די פאָרזיצערן פון קאָלװירט, וועלכע האַט געהאט
אן ענגע פארבינדונג מיט איינער א דאָקטערן פונעם ראיאָנישן שפּיטאָל. די צײַגעניש האָט
אים געקאָנט אויסלייזן פון ארויסגעשיקט וערן קיין דײַטשלאנד. קיין קראנקע האָט מען זיך
געסטארעט ניט נעמען אף דער קאטאָרגע.
אנאטאָלין האָט דאפקע באנק געטאָן דאָס צווייטע מאָל זיך צעשיידן מיטן אייגענעם דאָרף
און דעריקער מיטן ברודער. אים האָט זיך זייער געװאָלט דעם קומענדיקן זונטיק פארשאפן
פארגעניגן דעם דײַטשישן אָפיצער, וועלכער האָט צוגעזאָגט קומען אף זײַן זונטיקדיקער דראָ-
שע. פאר די עטלעכע כאדאָשים, װאָס ער האָט זיך געמוזט פאָרשטעלן פאר א בלאַנדזשענדיקן
גאלעך, האָט ער קימאט אף אױיסװײיניק אויסגעלערנט עטלעכע טפילעס פון זײַן שווארצן סיי-
פערל. בעשאס זײַנע באגעגענישן מיט מענטשן, װאָס האָבן געפונען טרייסט אין זייער גלויבן,
האָט ער ניט איין מאָל אויסגענוצט לאנגע פּסוקים פון דער יעוואנגעליע. ווען ער האָט וועגן
דעם דערציילט דאָדיקן, איז דער קלענערער ברודער געווען זייער אומצופרידן:
-- װי שעמסטו זיך ניט אויסנוצן אָט דאָס מיטל. לוט מײַן סייכל אין דאָס נידער-
טרעכטיק!
-- אז מע מוז -- דארף מע שטעלסט זיך גאָר ניט פאָר, וויפל מאָל אָט דאָס מיטל האָט
מיך געראטעוועט פון א סאקאָנע.
-- דאָס שטעל איך מיר פאָר, אָבער אָפּנארן מיט פאלשע דראָשעס. מענטשן הערן דיך
און גלייבן דיר, גלייבן דײַנע פאלשע רייד...
-- צוליב קאָנספּיראציע, וואניע, צוליב דעם זיג פונעם גרויסן עמעס... יאָ, עס טוט מיר
באנק, װאָס איך װעל ניט האָבן די מעגלעכקײַט זיך אויסלאכן פונעם פראנטעוואטן אויבער-
מענטש, װאָס מיינט, אז ער איז קליגער פון דער וועלט.
..דער וועג האָט זיי געפירט צום דאָרף באשטאנאָווקע, װוּ קיינער האָט זיי ניט געקענט.
װאָס װעלן זי דאָרטן טאָן, האָבן זי ניט געװוּסט. איצט איז פאר זיי וויכטיק געווען ניט ארליג-
פאלן אין די הענט פון די פּאָליצײַען, װעלכע האָבן אלץ געזוכט נײַע ,פרלוויליקע" פאר
דײַטשלאנד,
דער פרילינג האָט אָפּגעראמט די לעצטע שפּורן שניי. גרינע קנאָספּן האָבן באדעקט די
ביימער, און ווען ניט די געפאר זיך באגעגענען מיט עמעצן פון די, װאָס קאָנען זיך פארינטע-
רעסירן מיט זיי, װאָלט מען גאָר געקאָנט זאָגן, אז דער וועג איז געווען א מעכײַעדיקער. דאָס
וועלדל, וועלכן עס איז זיי אויסגעקומען דורכשנײידן, איז געווען ניט זייער געדיכט, די יונגע
בערעזקעס און די שלאנקע סאָסנעס האָט אָפּגעגליקט -- זי האָט אויסגעמיטן דאָס מילכאָמע-
פײַער. מע קאָן זאָגן, אז קיין דײַטשישער שטיוול האָט ניט באטראָטן די מיט מאַך באדעקטע
ערד. מע איז געגאנגען און געשמועסט, אף א קאָל געטרוימט וועגן א גליקלעכער באגעגעניש
מיט גוטע מענטשן, װאָס זאָלן זיי פרײַנטלעך אופנעמען.
באם ארויסגאנג פונעם װעלדל האָט זיך פּלוצעם, װי פון אונטער דער ערד, באוויזן א
נידעריק געזעצטער אלטיטשקער מיט א טאָרבעלע אין דער האנט.
-- גוטמאָרגן, אלטיטשקער!
-- א גוטיאָר, מײַנע טײַערע. װוּהין שפּאנט איר עס?
-- און װער ביסטו, װאָס דו דערפרעגסט זיך אזוי? -- האָט זיך אָנגערופן אנאטאָלי.
-- איך בין, קאָן מען זאָגן, א דעלעגאט...
-- װאָס פאר א דעלעגאט?-- האָט זיך פארינטערעסירט סאָלאָמין. --- װי קומט אהער אין
וואלד א דעלעגאט? און פון וועמען ביסטו דעלעגירט?
-- שוין זשע ווייסטו ניט, --- האָט זיך ארײַנגעמישט יארעמטשוק, -- שוין זשע וייסטו
ניט, אז אלע דעלעגאטן און דעפּוטאטן זײַנען איצט אָפּגעשאפן. דעלעגאט! עפּעס קליגערס
האָסטו ניט געקאָנט צוטראכטן?
דער אלטער האָט אראָפּגענומען דעם שאָפענעם הוט פון קאָפּ, זיך איבערגעציילעמט און
דרײַ מאָל פארנייגט זיך פאר די אומבאקאנטע שטרענגע וואנדערער.
-- א דעלעגאט בין איך פון אונדזער דאָרף באשטאנאָווקע.. דעם גאלעך אונדזערן האָט
מען צוריק מיט א פּאָר כאדאָשים גלײַך פון קלויסטער צוגענומען און צעשאָסן אפן פּלאץ.
א לײַטישער מענטש געווען. אן עמעסער גאָטסמענטש, אן ערלעכער.
-- פאר װאָס זשע האָט מען אים צעשאָסן?
24
-- ער האָט בייס זײַן דראָשע זיך ארויסגעכאפּט מיט א קראמאָלנע װאָרט, מיט א ווענ-
דונג, מיר זאָלן בעטן גאָט, עס זאָל זיך װאָס גיכער ענדיקן אָט די אומגערעכטע מילכאָמע,
און אז אונדזער װאַיַנסטװע זאָל א געזונטע זיך אומקערן אהיים. דער סוינע, האָט ער געזאָגט,
וװועט אומקומען און די גערעכטיקײַט װעט באזיגן.
-- איז ער דאָך אוואדע גערעכט! -- האָט זיך ארויסגעכאפּט דאָדיק.
-- גערעכט צי אומגערעכט, נאָר דער דײַטש האָט גראדע אף זײַן דראַשע אראָפּגעשיקט
אן אָפיצער מיט א טאָלמאטש, װאָס איז טויזנט מאָל בייזער פון א מעשוגענעם הונט. ער האָט
אים װאָרט בא װאָרט איבערגעזעצט דעם גאלעכס דראָשע און מע האָט דעם גאלעך אומגע-
בראכט. זײַנען מיר געבליבן אָן א מענטשן, װאָס זאָל בעטן פאר אונדז גאָט... און נעכטן האָבן
מיר זיך דערװוּסט, אז קיין ליסאָווע איז אראָפּגעקומען א גאלעך, ווילן מיר אים בעטן, ער זאָל
כאָטש פון צײַט צו צײַט קומען צו אונדז, מיר װעלן אים אויסהאלטן. לעבן װעט ער קאָנען
בא דער גאלעכטע, אנטאָנינע איז זייער א וווילע מאָלאָדיטשקע. א צוכט!
סטעפּאן יארעמטשוק האָט א פריילעכן קוק געטאָן אף אנאטאָלין, װי איינער רעדט: און
דו האָסט זיך געזאָרגט, אז דו װעסט בלײַבן אָן ארבעט.
-- איז אָט, מײַן טײַערער, --האָט אנאטאָלי גענומען דעם אלטיטשקן אונטער דער
האנט, -- האָסט ניט װאָס צו גיין אין ליסאָווע. פארקערעווע צוריק צו זיך אהיים. איך בין דער
גאלעך, וועלכן דו, אלס דעלעגאט, ביסט בארופן צו געפינען. איך גיי גראדע, ס'הייסט, מיר
אלע גייען קיין באשטאנאָווקע: א שוסטער --האָט ער באוויזן אף דאָדיקן, א שנײַדער, א
קאָװעל און א גאלעך, װי דו זעסט!
-- הערט א מײַסע! איז טאקע דאָ א גאָט אף דער ועלט! און איך גיי מיר און טראכט:
װוּ זאָל איך אײַך, באטיושקע, זוכן?
-- נו, און פּאָליצלען זײַנען בא אײַך פאראנען אין דאָרף?
--- און וװוּ זײַנען זיי ניטאָ?! נאָר עס ציטערט אף זיי די פעל. דרײ זײַנען בא אונדז גע-
ווען. דרײַ היצעלס, האָט מען איינעם דערטרונקען---אים אָנגעטאָן א שטיין אפן האלדז און
ארײַנגעװאָרפן אין טײַך.
-- און ס'איז אײַך דורכגעגאנגען גלאטיק? -- האָט דאָדיק געפרעגט.
-- עס רעדט זיך --גלאטיק... די אנדערע צוויי זײַנען אנטלאָפן פון באשטאנאַווקע קיין
קִיִעוו. דאָרט, זאָגט מען, דארף מען אויך האָבן אזעלכע געטרײַע הינט.
צוזאמען מיטן גאלעך, װאָס גאָט אליין האָט אים צוגעשיקט, האָט זיך דער אלטער אומ-
געקערט צוריק. פונעם געשפּרעך מיטן אלטן האָט מען זיך דערװוסט, אז באשטאנאָווקע איז
ניט פון די דערפער, װאָס ווארטן אף ניסים. פאראנען אין דאָרף א לערער, אן עלטערער
מענטש, װאָס איז מיט א פּאָר יאָר צוריק בלינד געװאָרן. די באשטאנאָווקער יונגעלײַט, זײַנע
געוועזענע שילער, זײַנען צוליב אים גרייט אין פײַער און אין וואסער.
-- כ'וועל אײַך ניט שווערן, -- האָט דער אלטער דעלעגאט וי א סאָד אײַנגערומט סטע-
פּאן יאָרעמטשוקן אין אוער (צו אים האָט ער, ווער ווייסט פאר װאָס, א באזונדערן אָפּשײַ
באקומען). -- כ'וועל אײַך ניט שװערן, אז ער איז גאָט די נעשאָמע שולדיק, נאָר אָפּגעקירצט
די יאָרן דעם פּאָליצײַ האָט ער זיכער.
-- איז פיר זשע אונדז גלײַך צום בלינדן!
-- אלע מיטאמאָל! -- האָט זיך באומרויקט דער , דעלעגאט".
-- כוץ מיר, כוץ מיר!-- האָט זיך אָנגערופן אנאטאָלי. -- מיך, אויב דו קאַנסט, פיר צו
דעם גאלעכס אלמאָנע.
-- קומט, קומט, ס'איז גראדע א שטוב לעם א שטוב; דער בלינדער לערער איז אן איינ-
זאמער, גיט זי אף אים אכטונג, די גאלעכטע. און דיך, סינאָק! -- האָט ער גענומען דאָדיקן בא
דער האנט. -- וי רופט מען דיך? וואניע? איז דיך, וואניע, װעל איך נעמען צו זיך... קיין גרינג
לעבּן זאָג איך דיר ניט צו, נאָר א שיסל קוליש מיט א ריפטל ברויט װעסטו בא מיר האָבן.
בא הײַנטיקע צײַטן איז שוסטערײַ א גוטע באשעפטיקונג. און א קאָװעל דארף מען אוואדע
און אוואדע -- עס איז דאָך בא אונדז ניטאָ, װער עס זאָל אין קוזניע ארבעטן: װי קאָן עס א
דאָרף לעבן אָן א קוזניע און אָן א גאלעך.
עס האָבן זיך באוויזן די נידעריק געזעצטע שטיבער פון באשטאנאָווקע. דער אײַנגעזונ-
קענער אין דער פרילינגדיקער ערד קלויסטער מיטן ציילעם, װאָס איז פון רעגנס און בייזע
ווינטן אזש שווארץ געװאָרן, האָט װי גערופן צו זיך. מע איז שוין קימאט דערגאנגען צום
פּלאץ לעבן קלויסטער, און דער ,דעלעגאט" האָט מיט א טיפן זיפץ א זאָג געטאָן:
-- אָט דאָ האָט מען אים צעשאָסן, אונדזער אומשולדיקן ערלעכן מענטשן, װאָס האָט
געבעטן גאָט פאר אונדז..
75
12
אויב איר זײַנט ניט געווען אין קלעוו פרילינג-צײַט, װען עס טוען זיך א צעבלי די באי
רימטע קיעווער קאשטאנעס און דער הימל איז בלוי און צארט, װי א קינדער-שמייכעלע, און
אלץ ארום עטעמט מיט קילער פרישקײַט, װאָס טראָגט זיך פון דעם צעקאָװעטן דניעפּער,
ווייסט איר ניט װאָס עמעסער פרילינג באטײַט.
נאָר דער פרילינג פונעם 1942 איז געווען גאָר א באזונדערער! נאָך דעם שווערן װוינטער
מיט די פרעסט און אומופהערלעכע שיסערײַען און הונגער, װאָס האָט מאמעש שטום געמאכט
די קלעװוער גאסן און פּלעצער, נאָך דעם שוידער פונעם דארניצער לאגער, פונעם גענעם אף
דער קעראָסינאָװער גאס, נאָך די גוואלדיקע רעציכעס אינעם באבי יאר, וועלכער האָט צוגע-
נומען פון דער וועלט העכער הונדערט טויזנט אומשולדיקע נעפאשעס, איז דער דאָזיקער אפּי
רעל-כוידעש געווען באזונדערס דערקוויקנדיק צוליב דער מעלדונג, װאָס איז אָפּגעדרוקט
געווען אין דער צײַטונג , דאָס נײַע אוקראינישע װאָרט??
,לוט דער פאראַרדענונג פון שטאָט-קאָמיסאריאט פארן 18 אפּרעל 1942 יאָר, אין צוזא-
מענהאנג מיטן געבורטסטאָג פונעם פיורער, װעט מען דער באפעלקערונג ארויסגעבן 500 גראם
ווייצענע מעל אף א מענטשן. די מעל װעט מען ארויסגעבן אין די ברויטיקראָמען דעם 19-טן
און 20-טן אפּרעל לויט די ברויטיקארטלעך, טאלאָן נומער 16.*
לאריסע פּאװלאָוונא מיט איר קראנקן זיידן זײַנען יאקאָס דורכגעקומען דעם װינטער,
װײַל זיי האָט מען דאָך באזאָרגט מיט א לעבל ברויט און א מאָל אויך מיט א פּודעלע ערזאץ-
קאָנסערוון. לאָרען האָט ניט אזוי געפרייט די אומגעריכטע קיצווע פון דעם שטאָט-קאָמיסא-
ריאט, װי דער פאקט אליין -- הייסט עס, אז די שטאָטיבאלעבאטים ווילן זיך אײַנקופן ליב-
שאפט בא דער לעבנגעבליבענער באפעלקערונג. לאָרע איז געקומען אהיים מיט דער נײַס,
נאָר דער זיידע האָט אפילע ניט געװאָלט נעמען אין האנט דאָס פארהאסטע בלעטל, די צײַי
טונג , דאָס נײַע אוקראיַנישע װאָרט?:
-- איך וויל זיך ניט שטעלן אין ריי נאָך זייער ביסל מעל, עס װעט מיך ווארגן, באזונ-
דערס, ווען כ'װועל א טראכט טאָן, אז דאָס איז ניט מער װי א ביינדל, װאָס מע ווארפט א
הונגעריקן הונט. און דו -- וי דו ווילסט זיך!
וואנדע, וועלכע איז געקומען צו לאריסען מיט א ניט זייער דערפרייענדיקער נײַס, האָט
זיך ניט ארײַנגעמישט אין זייער געשפּרעך. זי איז געווען איבעראשט פון דער באגעגעניש
מיט לאָרעס געוועזענעם כאָסן. ער האָט באנײַס א קאָן געפּרוּוט פארפירן א שמועס מיט
וואנדען וועגן לאָרעס באציונגען מיטן פּאָליצײַ גארקושא און דערבײַ פילבאדײַטנדיק בא-
מערקט:
-- און עפשער װאָלט איר גוט א טראכט געטאָן און זיך ארויסגעריסן צוזאמען מיט מיר
אף א פּאָר כאדאָשים קיין בערלין?..
-- קיין בערלין?!-- האָט וואנדע אים אָנגעקוקט װי א מעשוגענעם.--איר הערט כאָטש,
װאָס איר רעדט?
-- און װאָס כידעשט עס אײַך אזוי? טויזנטער מיידלעך רײַסן זיך מאמעש אין דער שענ-
סטער שטאָט פון דער ערד. זעט, װאָס די צײַטונגען שרײַבן! ---און ער האָט דערלאנגט א פרישן
נומער פון דער נײַער אוקראינישער צלַטונג.--אָט! לייענט! ,איר דארפט זיך פרייען, װאָס
איר קאָנט ארויספאָרן קיין דײַטשלאנד. דאָרט װעט איר ארבעטן צוזאמען מיט די ארבעטער
פון אנדערע אײראָפּעישע לענדער און דערמיט װעט איר מיטהעלפן אױסשפּילן דעם קריג
קעגן די סאָנים פון דער גאנצער װועלט --די זשידעס און באָלשעװיקעס?
די לעצטע װערטער האָבן וואנדען װוי מיט א מעסער א שנײַד געטאָן די נעשאָמע. איר,
דער קאַמיוגיסטקע, לייגט מען פאָר זײַן גליקלעך, נעמענדיק אן אָנטײל אינעם קאמף קעגן
ייִדן און באָלשעװיקעס.
-- מיר דאכט, אז מיר פּאסט ניט אזא זאך. װי קום איך מיט מײַנע קויכעס.
-- מיט מיר װועט אײַך גרינגער זײַן!
-- מיט אײַך? װוי קום איך צו אײַך.
-- וועגן דעם דערלויבט מיר אליין זאָגן...
-- און װאָס װעט וועגן דעם זאָגן לאריסא פּאװדאָוונא?-- האָט וואנדע כיטרע א װוּנק
געטאָן, וי איינער רעדט: איך ווייס דאָך, אז איר שטארבט נאָך איר און אז איר ווארט, זי זאָל
מאסקים זײַן ווערן אײַער פרוי.
-- װאָס זי וועט זאָגן, ווייס איך שוין פונלאנג... זי מיינט, אז זי איז די איינציקע בא דעם
76
גענעראל עבערהארדט און אז קיין שענערע און קיין בעסערע פון איר איז אין קיִעוו ניטאָ..
נו, איז װאָס װעט איר זאָגן וועגן מײַן פאָרשלאָג?
וואנדע האָט א טיפן זיפץ געטאָן;
-- געפינט אײַך אן אנדערע, אויב איר דארפט טאקע אומבאדינגט פון עמעצן כויזעק
מאכן. װי קום איך צו אײַך!
דאָס קנאפּע יאָר, זינט וואנדע האָט זיך פארבונדן מיט דער אָזערנא, האָט זי, דאָס פּאָשע-
טע מיידל, פיל אויסגעלערנט. זי האָט אויך פון דער באגעגעניש מיטן געוועזענעם ספּאָרטסמען
געמאכט אן אויספיר, אז ער מיינט ניט אזוי נעענטער מאכן זייערע צווישנבאציונגען, װוי עפּעס-
װאָס דערוויסן זיך בא איר וועגן לאריסען. ניט אומזיסט האָט ער פּלוצעם, אינמיטן דעם שמועס,
א פרעג געטאָן:
-- און עפשער באגעגנט זי זיך מיט עמעצן אנדערש, מײַן געוועזענע קאלע? איך האָב
דאָך קיין צײַט ניט נאָכשפּירן נאָך איר.
-- און זי האָט נאָך װייניקער צײַט אף צו פארפירן א נײַעם ראָמאן. איר שטעלט זיך גאָר
ניט פאָר, וויפל עס קומט אונדז אויס פּאטערן צײַט אף צו אויסלערנען און צוגרייטן די נײַע
פאָרשטעלונגען!
וועגן אָט דעם געשפּרעך אירן האָט וואנדע גלײַך דערציילט אָזערנען.
-- הייסט עס, א ראכמאָנעס אף אים? ער האָט, הייסט עס, װײיניק צײַט אף נאָכשפּירן נאָך
מיר?!-- האָט לאָרע א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ. --- כ'מיין, אז דאָס טוט מען אָן אים... און עפ-
שער טאקע לויט זײַן באפעל.
לאַרע האָט קיין טאָעס ניט געהאט. איוואן איוואנאָוויטש, וועלכער האָט זיך ווידער בא-
וויזן אין קיִעוו, האָט זי ערשט נעכטן געװאָרנט, זי זאָל זיך ניט דערוועגן באגעגענען מיט א
פּארשוין, וועלכן מע איז כוישעד אין פאראט. פון אלץ, װאָס ער װעט איר פאָרלייגן, זאָל זי
זיך גלײַך אָפּזאָגן. קיין שום פּאראָל ניַט גלייבן. אף א געוויסער צײַט זיך אָפּזאָגן פון די אלינ-
לאדונגען אף די אָפיציֶעלע באנקעטן, אף וועלכע זי איז ביז איצט געגאנגען, אויספילנדיק
דעם באפעל פונעם דרײַלינג.
אייגנטלעך, װאָס פאר א באזונדערע שליכעס האָט זי אויסגעפילט? קיין פּארטייימיטגליד
איז זי ניט, קיין דירעקטע פארבינדונג מיטן שטאָטישן פּארטיי-קאָמיטעט ניט געהאט, זי פלעגט
בלויז מער װי אן אנדערער זײַן אין קורס פון די געשעענישן, באגלייבט געווען בא די הויכע
אָפיצערן, וועלכע האָבן געהאלטן פאר א גרויסן קאָװעד באקאנט זײַן מיט דער בארימטער
זינגערן פון דעם אפסנײַ געשאפענעם טעאטער,
וועגן דעם, אז עס גרייט זיך א געהויבענע פײַערונג לעקאָװעד דעם פיורער, האָט זי גע-
װוּסט א סאך פריער וי וועגן דעם איז געמאָלדן געװאָרן. אדאנק איר האָט מען זיך באצײַטנס
דערװוּסט וועגן די צוזאמענקומענישן פון די אָפיצערן, אף וועלכע די קיעװוער נעקאַמענעמער
זײַנען אָנגעפאלן און קימאט ביז איינעם פארניכטעט. אדאנק לאָרען האָט מען זיך דערװוּסט
וועגן די צוזאמענשטויסן, וועלכע זײַנען פאָרגעקומען צװישן דעם שעף פון געסטאפּאָ און דעם
שטאָט-קאָמענדאנט גענעראל עבערהארדט. ניט וועגן אלץ האָט וואנדע געמעגט וויסן, נאָר אי
זי, אי סאלאָמיע פלעגן מיטהעלפן אָזערנען אין פיל קלײניקײַטן, װאָס האָבן געדינט דער גרוי-
סער זאך פון נעקאָמע.
צוריק מיט א פּאָר װאָכן האָט לאריסע דערהאלטן א יעדיַע, אז איר טאטע, װאָס איז גע-
בליבן אין וויניצע, איז קראנק און אז ער וויל זיך מיט איר געזעגענען פארן טויט. און כאָטש
זי האָט די לעצטע עטלעכע יאָר געסטארעט זיך ניט באגעגענען מיט אים, פּונקט וי זיי װאָלטן
געווען פרעמדע, האָט זי דאָך געבעטן באם דירעקטאָר, ער זאָל זי אָפּלאָזן אף א צוויי-דרלי
טעג קיין וויניצע.
-- וי פארשטייט איר ניט, פרוילן אָזערנא, -- האָט איר געזאָגט דער דירעקטאָר, ארויס-
װײַזנדיק זײַן טיפן מיטלײַד, -- וי פארשטייט איר ניט, אז דאָס איז ניט אין מײַן רעשוס. דאָס
קאָן אײַך עפשער דערלויבן נאָר דער הער עבערהארדט, אי דאָס בין איך ניט זיכער.
-- װאָרום? -- האָט לאָרע אף אים א קוק געטאָן פארכידעשט.
-- װוײַל וויניצע, אויב איר ווילט וויסן, איז איצט אף א באזונדערן דיסקאָנט. וויניצע איז..
אך, װאָס זאָל איך אײַך דערקלערן!
די שטאָט וויניצע איז ווירקלעך געווען אונטער א באזונדער אופזיכט, און בלויז דער
גענעראל עבערהארדט האָט זיך דערשלאָגן א דערלויבעניש פאר לאָרען ארויספאָרן פון קיַעװו
אף דרײַ מעסלעס. וועגן איר ארויספאָרן האָט זי גלײַך געגעבן צו וויסן איוואן איוואנאָװיטשן,
און ער האָט זיך מאמעש דערפרייט:
-- דאָס איז דאָך דאָס, װאָס מיר דארפן, -- האָט ער זי שיר ניט ארומגענומען. אזוינס האָט
77
ער זיך נאָך קיינמאָל ניט דערלויבט. -- האָט נאָר אין זינען, אז צוזאמען מיט דער דערלויבע-
ניש האָבן זיי גלײַך מיטגעטיילט זייערע פײַנע לײַט, מע זאָל דאָרט שפּירן נאָך אײַער יעדער
קער און ווענד. האָט דאָס אין זינען.
לאריסא האָט דאָס טאקע אין זינען געהאט. אָבער װאָס האָט זי געקאָנט טאָן, אויב גלײַך
וי זי איז געקומען אין איר געבורטשטאָט, איז איר באשערט געווען זיך באגעגענען מיט א
וויניצער מיידל טאמארע, װאָס האָט זיך מיט גרויס מאטערניש ארויסגעריסן פון דײַטשישן
,גאניידן", װוּהין מע האָט זי נאָך אין הארבסט אוועקגעטריבן אֶלס א , פּרײַוויליקע" אף ארבעט
קיין בערלין,
לאריסע האָט געקענט טאמארען, ווען זי האָט נאָך געלעבט באם טאטן. טאמארע איז גע-
ווען א מיידל, װאָס וועגן איר האָט מען געקאָנט זאָגן, אז די גאנצע שײינקײַט פון דער וועלט
האָט זיך אָפּגעשפּיגלט אין אירע בלויע אויגן. די ווייצענע צעפּ האָבן זיך קוים געקאָנט האלטן
אף איר קאָפּ, אזוי געדיכט און לאנג זײַנען געווען אירע האָר. הײַנט טאמארעס זינגען, איר
לאכן, איר טאנצן!
און אָט האָט זי זיך אומגעקערט פון דער קאטאָרגע א צעבראָכענע און אן אָפּגעשוואכטע,
א בלייכע און אן אויסגעדארטע, אן אָפּגעשױרענע. די ערשטע צײַט האָט זי מיט קיינעם ניט
געװאָלט ריידן, פּונקט וי זי װאָלט שטום געווען, דערנאָך, ווען דער אלטער לערער האָט מיט
איר פארבראכט א פּאַר אָװנטן און, װי ער האָט געקאָנט, איר דערקלערט, אז אויב דו ביסט
געבליבן לעבן, דארפסטו לעבן, און ביז דו האָסט די מעגלעכקײַט, איז דײַן כויוו דערציילן
דער וועלט אלץ, װאָס דו ביסט אויסגעשטאנען,
-- װאָס זאָל איך דערציילן?!---האָט טאמארע קוים אויסגערעדט איר ביטער הארץ, איר
ווייטעק האָט זי געשטיקט אזויווי א שטריק װאָלט געשטיקט איר אויסגעדארטן האלדז. -- טוט
אף מיר א גוטן קוק, װעט אײַך קלאָר װערן, װאָס איך האָב דאָרט פארזוכט אינעם , גאניידן"
און טאקע, דאָס הארץ האָט אויסגעריסן, ווען מע האָט געקוקט אף טאמארעס אויסגעצערט
פּאָנעם, אף די אויסגעטריקנטע הענט, װאָס זײַנען אמאָל געווען די שענסטע און די פלינקסטע.
לאריסע האָט געהאט דאָס גליק זיך באגעגענען מיט טאמארען, געפּרוּוט זי בארויָקן,
טרייסטן: װעסט נאָך ווידער ווערן א מענטש. דער איקער איז דאָך דאָס, װאָס דו ביסט ווידער
אין דער היים.
-- אוי, די היים! -- האָט טאמארע װי מיט א קרעכץ א זאָג געטאָן, --ערשט דאָרט אין
דער פרעמד האָב איך פארשטאנען דעם עמעסן באטײַט פון װאָרט , היים". דעם עמעס גערעדט,
האָב איך זיך גאָר ניט פאָרגעשטעלט, אז אזוינס קאָן געמאָלט זײַן. מע האָט דאָך אונדז צוגע-
זאָגט גאָלדענע בערג.
-- און דו האָסט געגלייבט, א? זאָג דעם עמעס ---געגלייבט?
-- שטעל זיך פאָר: יאָ, געגלייבט. איך האָב דאָך אמאָל אזוי ליב געהאט לייענען ועגן
די װײַטע אומבאקאנטע לענדער. נאָר װאָס זאָל איך דיר זאָגן א ליגן, כ'האָב אפילע געטרוימט
וועגן דעם, אז ווען-ניט-איז װעל איך מאכן א רײַזע קיין אויסלאנד... נו, איז אָט װעל איך אלַך
דערציילן וועגן מײַן ,רײַזע". כ'מיין, אז צען מאָל א טאָג שטארבן איז גרינגער װוי איין מאָל
מיט די אייגענע אויגן א קוק טאָן, װי מע איז זיך נויקעם אין דיר און אין דײַנע שוועסטער.
ניט אומזיסט האָבן זיך אייניקע פון אונדז געפּרוּװוט נעמען דאָס לעבן. אייניקע איז געלונגען
ארויסשפּרינגען פון די פראכט-וואגאָנען, װוּ מיר זײַנען געווען, װי די שאָף, עפשער הונדערט,
אויב ניט מער, מיידלעך אין א וואגאָן. די, וועלכע זײַנען ארויסגעשפּרונגען, האָט מען געכאפּט
און דערשאָסן, אז אנדערע זאָלן זיך ניט דערוועגן טאָן דאָס זעלבע... ווען מיר זײַנען שוין אין
געהאקטע װוּנדן געקומען אין דעם פארשאָלטענעם דײַטשלאנד, האָט מען אונדז אויסגעשטעלט
אין איין גרויסער ריי. אין דעם הויף, װוּ מיר, די פרײַוויליקע קנעכט, זײַנען געשטאנען, זײַנען
געקומען דײַטשן און גראָבע אויסגעהאָדעװעטע דײַטשקעס---פריילעכע, אופגעלעבטע, זעלבסט-
צופרידענע, פּונקט װי עס װאָלט גאָרניט פאָרגעקומען קיין מילכאָמע, פּונקט װוי אף די פעלדער
פון אוקראינע און רוסלאנד װאָלטן ניט דערשאָסן געװאָרן טויזנטער און טויזנטער זייערע
מענער, זין און ברידער. זיי האָבן באטראכט יעדע איינע פון אונדז, געטאפּט אונדזערע מוס-
קולן, ארײַנגעקוקט אין מויל, באטראכט.- די ציין... און עס האָט זיך אָנגעהױבן דער האנדל,
די אײַנקויפער האָבן זיך צוגעקוקט צו די יונגע קנעכט, צי האָבן זיי פעסטע פיס און שטארקע
הענט, זי האָבן געפאָדערט באװײַזן, צו װאָס יעדער איז פיילק.
איינער א הויכער דארער פּארשוין איז צוגעגאנגען צו מיר מיט א סטעק אין דער לאנגער
| האנט, מיך באטראכט, וי איך װאָלט געווען א טעלעצע. איך בין אים, זעט אויס, ניט זייער
געפעלן געװאָרן. ,צוואנציק מארק? -- האָט ער איבערגעפרעגט, -- צוואנציק מארק?! זאָ פיל!"
* 78
אנדערע זײַנען נאַך װייניקער אָפּגעשאצט געווען. די גראָבע דײַטשישע מאדאם, װאָס האָט
באגלייט דעם דארן דראָנג מיטן סטעק, האָט פארקרימט די נאָז:
-- מײַן גאָט! פאר דיזע שײַזע צוואנציק מארק?!
דעמלט האָב איך נאָך ניט געװוּסט, װאָס דאָס װאָרט שײַזע באטײַט. שפּעטער, ווען מע
האָט מיך דאָך געקויפט, האָב איך דאָס װאָרט געהערט אף יעדן שריט און טריט. מע האָט
פארשריבן מײַן נאָמען, מיר געהייסן פארגעדענקען דעם נומער פון מײַן בירקע און מיך גע-
װאָרנט, אז אויב כ'וועל פּרוּוון אנטלויפן, װעט מען מיך אופהענגען. אז פון הײַנט אָן געהער
איך מײַן באלעבאָס, כ'בין זײַן אייגנטום. און אויב איך װעל ניט אויספילן זײַנע פאראָרדענונ-
גען, װעט ער אָנרײיצן זײַנע הינט, און דאן װעל איך שוין ניט האָבן קיין מעגלעכקײַט צו
כאראָטע האָבן.
אנומלטן האָב איך געפּרוּװוט אים זאָגן א קרום װאָרט, האָט ער טאקע באפוילן זײַנע צוויי
אָווטשארקעס, זיי זאָלן מיך אויסלערנען ניט דערװוידערן מײַן ברויטגעבער. דער אכזער האָט
מיך אזוי גענעריקט, געשלאָגן, אז איך האָב אָנגעהױבן שפּײַען מיט בלוט. אין צוויי װאָכן
ארום האָט מען מיך שוין ניט געקאָנט אופהייבן פון מײַן װיסטן געלעגער. ארבעטן האָב איך
שוין, װי איר פארשטייט אליין, ניט געקאָנט, האָט מען מיך פּאָשעט ארויסגעטריבן פון הויף.
ווען דער פּאָליציַאנט האָט געפרעגט בא מײַן באלעבאָס, פארװאָס ער זאָגט זיך אָפּ פון מיר,
האָט אים דער באלעבאָס געגעבן צו פארשטיין: ,זי איז קראנק אף טובערקוליאָז, און איך
האָב מוירע, זי זאָל נאָך אָנשטעקן מײַנע קינדער"..
-- נו, געוויס, געוויס!-- האָט דער פּאָליצ;ַאנט געשאָקלט מיטן קאָפּ, -- טובערקוליאָז איז
שלעכט, טובערקוליאָז איז געפּערלעך!
מע האָט מיר געגעבן אן אאוּסװײַזע, לויט וועלכער איך בין מיט צאָרעס און מיט גרויס
מאטערניש געקומען אהיים. דאָ האָט מען ווידער געכאפּט אונדזערע מיידלעך אין דער , פרלי-
וויליקער" קנעכטשאפט, נאָר מיך האָט מען שוין אויסגעמיטן -- טובערקוליאָז איז דאָך געפער-
לעך פאר דער צוקונפט פון דער דײַטשישער נאציע.
-- האָסטו כאָטש אָט דאָס אלץ דערציילט דײַנע שכיינים, װען דו האָסט זיך אומגע-
קערט?-- האָט לאריסע געפרעגט בא טאמארען.
-- כ'האָב מוירע צו דערציילן... מיר גלוסט זיך דאָך כאָטש א ביסל לעבן און טאקע דער-
לעבן צוֹ זען, װי די קריוודע װועט ווערן באשטראָפט.
לאריסע האָט געקוקט אפן אלטן לערער. זײַנע טרערן האָבן, דאכט זיך, װי צעגליטע קוילן
געבראָטן איר הארץ.
-- וועגן דעם מוז מען דערציילן! מיר װעלן אומבאדינגט דערציילף אָט האָב איך שוין
אָנגעשריבן אן אופרוף צו מײַנע געוועזענע שילער. מיר װעלן דאָס צעטיילן צווישן דער יוגנט.
מיין ניט, אז דאָ, בא אונדז, האָבן אלע אײַנגענומען שטומעניש.
דער לערער האָט ניט מוירע געהאט צו דערציילן לאריסען, אז אין וויניצע זײַנען גע-
בליבן פיל מענטשן, אף וועלכע מע מעג זיך פארלאָזן. זיי ליגן גוט אין די ביינער דער
דײַטשישער אופּראװע.
דער אלטער לערער האָט איר צװוישן אנדערן מיטגעטיילט, אז די טעג װעלן קיין וויניצע
קומען גאָר"גאָר געהויבענע פאכלײַט, וועלכע װעלן זיך שטעלן עפּעס זייער וויכטיקס אויס-
בויען. לאריסע האָט אים פאר דער צונג ניט געשלעפּט, נאָר װי א דערפארענע אױסשפּירערן
זיך גענוי דערפרעגט, װאָס אין שטאָט קומט פאָר,
וי אן עכטן אויצער, האָט זי געפירט די נײַס קיין קלעוו.
איוואן איוואנאָװיטש האָט מיט גרויס אינטערעס אויסגעהערט לאָרעס מיטיילונג.
-- אָט אזוי, אומגעריכט ביסטו געװאָרן מײַן רעכטע האנט!--האָט ער איר געזאָגט.--
איז טאקע װײַל אזוי, זײַ פאָרזיכטיק און װוי װײַט מעגלעך לאָז זיך ניט ארלינצ;ען אין די
פארװײַלונגען מיט די נײַע שטאָטיבאלעבאטים, קאָנקרעט: מיטן גענעראל עבערהאדטן און
זײַנע געהילפן, האָב אין זינען, אז דאָס איז א געניטע בייזע שלאנג, א סאדיסט און מערדער.
און א װאָס ער לאדט דיך אײַן אף זײַנע פארװײַלונגען, איז דאָס ניט מער װוי א כיטרע
שפּיל...
--- פארוולילונגען? -- האָט שיר ניט אויסגעשריגן לאריסע,---ווען איר ווייסט, װוי מיך
עקלט פון זיי, וי שלעכט איך פיל זיך צווישן די שלענג און וועלף, דערצו נאָך אופהייבן מײַן
באָקאל, ווען זיי רופן אויס זייער האָך און זײַער הײל..
וועגן דעם, װאָס עס קומט פאָר מיט לאריסען, האָט מער פון אלעמען געװוּסט וואנדע,
נאָר דערפרעגן זיך בא איר װאָלט געהייסן ארויסרופן זי אף אן אָפענעם געשפּרעך, און זי
האָבן דאָך שוין געהאט אָפּגערעדט, אז ניט אלץ, װאָס איינע פון זיי ווייסט, מוז וויסן די צויי-
79
טע אזא איז דער ערשטער באדינג פון קאָנספּיראציע. יעדערער טוט זיך זײַנס. און וועגן
זייערע אופטוען ווייסט בלויז איוואן איוואנאָװויטש, וועלכער האָט זיך דאָ װוידער ניט צופע-
ליק באוויזן.
דעם 22 יון האָט מען באשטימט אָפּמערקן מיט א נײַ פלוגבלעטל, װאָס עס האָט צונויפ-
געשטעלט דער אונטערערדישער שטאָטישער פּארטײי-קאָמיטעט און עס איבערגעבן אין די
ראיאָנישע קאָמיטעטן, קעדיי צו פארמערן און פארשפּריטן.
פארמערן דאָס פלוגבלעטל אין דער דרוקערלי איז אומעגלעך געװאָרן, װײַל די צוויי זע-
צער, וועלכע זײַנען געטרײַ געװוען דעם קאָמיטעט און אים מיטגעהאָלפן מיט װאָס נאָר זײ
האָבן געקאָנט, האָט מען פּלוצעם ארעסטירט און דערשאָסן. דאָס בלעטל האָט מען אָפּגעדרוקט
אף א שאפּיראָגראף בא דעם אינוואליד סטעפּאן טראָפימענקאָ אין קעלער. זײַן װײַב איז ניט
איבעריק צופרידן געווען מיט זײַן ארײַנמישן זיך אין דער פּאָליטיקע.
-- זע, אלטער, מע זאָל דיך אויך ניט אריבערפּעקלען אינעם באבי יאר.
-- מײילע! ערגער װי ס'איז איצט, וװועט שוין ניט זײַן; און אזוי ווייס איך כאָטש, אז איך
טו עפּעס רעכטס.
דעם 22 יון האָבן זיך די פלוגבלעטלעך באוויזן אי אין צענטער פון שטאָט, אי אף די אונ-
טערנעמונגען, אי אף דער אײַזנבאן.
צו אָט די פלוגבלעטלעך האָט לאריסע אָזערנא קיין שײַכעס ניט געהאט. זי איז פארנומען
געווען מיט א סאך וויכטיקערע אופגאבעס. זײַענדיק אין נאָענטע באצלונגען מיטן גענעראל
עבערהארדטן און מיט אנדערע פאָרשטייער פון דער ווערמאכט, האָט זי, לוט דעם אופּטראָג
פון איוואן איוואנאָװויטשן, זיך געמוזט דערוויסן א ביז גאָר וויכטיקע קלײניקײַט. אָט די ,קליי-
ניקײַט" האָט זי איבערגעגעבן אינעם שטאב פון דער אונטערערדישער אָרגאניזאציע. איר
פארבינדלערן איז געווען סאלאָמיַע. איצט פלעגט איר אויסקומען אָפטער זיך באגעגענען מיטן
וועכטער פונעם הײליקן אָרט אָניסים דערקאטש, וועגן וועלכן וואניע האָט איר דערציילט,
ווען ער איז נאָך געווען בא איר טאטן אין דער היים.
וועגן דעם, װאָס פאר א מענטש אָניסים דערקאטש איז, האָט אויך וואנדע זאלעסקא גע-
װוּסט, און ווען עס איז אויסגעקומען געפינען אן אָרט, װוּ מע קאָן באהאלטן עטלעכע פּעק
פּאפּיר און אפילע אופרײַס-שטאָף, האָט זי צוזאמען מיט סאָלאָמיען זיך אװעקגעלאָזט צום
בעסוילעם, צו אָניסים דערקאטשן.
טאקע דאָ, בא דעם בעסוילעם-וועכטער, האָבן זיך די מיידלעך באקאנט מיט האָרפּינע
איוואנאָוונא, וועלכע איז געקומען קיין קיעוו ניט מער װי אף א פּאָר שאָ. געקומען איז זי מיט
זייער א וויכטיקן בריוו פון אנאטאָלין, מיט וועלכן זי האָט זיך באקאנט אין באשטאנאָווקע.
האָרפּינע, א נידעריטשקע, א ברײטפּלײציקע, מיט א קורץ נעזל אפן קלײַענדיקן פּאָנעם,
האָט געמאכט אן אײַנדרוק פון א מענטשן, װאָס גאָרנישט אינטערעסירט זי ניט. דאָס לעבן
האָט זי אויסגעלערנט אופנעמען אלץ, װאָס עס קומט פאָר אף דער ערד. װי אן אומפארמײַד-
לעכע, פון גאָט באשערטע זאך. איר מאן, א טראקטאָריסט, איז אומגעקומען אין די ערשטע
טעג פון מילכאָמע. זי האָט נאָך אפילע באוויזן באקומען די פּאָכאָראָנקע, און שטעלט אײַך
פאָר: ניט געמאכט קיין טומל, ניט געריסן אף זיך די האָר, װי אנדערע סאָלדאטקעס, וועלכע
האָבן צוזאמען מיט איר באקומען די טרויער-יעדלע.
-- װאָס איז דאָס וויינען, און װאָס איז דאָס קלאָגן! -- האָט זי געזאָגט. -- מיר װועלן דער-
מיט זיי ניט מאכן לעבעדיק. װאָס באשערט, איז באשערט! װוער עס איז ייִנגער און שענער,
וועט זיך געוויס געפינען א פארבײַט.
קיין קינדער האָט זי ניט געהאט, איר איינציקע טרייסט האָט זי געפונען בלויז אין דער
ארבעט, אין דער דאָרפישער שול, אלס צוראמערן. דער אלטער לערער האָט געהאלטן פון
איר, די קינדער האָבן זי ליב געהאט, און האָרפּינע האָט געלעבט פון איין סװאָדקע ביז דער
צווייטער --- זי האָט געהאָפט, אז זי װעט נאָך דערלעבן צו דערהערן וועגן דעם װיסטן סאָף
פון די, װאָס האָבן בא איר צוגענומען דעם מאן.
ווען אנאטאָלי איז געקומען קיין באשטאנאָווקע, האָט אים דער אלטער לערער געייצעט
זיך באזעצן בא האָרפּינען, זי װעט נאָך אים אכטונג געבן און עס װעט אים ניט אויסקומען צו
זײַן קיין נאווענאדניק, א פּריבלודנע. האָרפּינעס שטוב -- ניט פון די רײַכסטע און אָנגעזעענע
אין באשטאנאָווקע --איז געשטאנען אין א הינטערגעסל, װײַט פון דער צענטראלער גאס. דעם
לערער האָט זיך אײַנגעגעבן אײַנאָרדענען וואניען אין דער באשטאנאָווקער אופּראװע פאר
א שטיקל סעקרעטאר, סטעפּאן יארעמטשוק און דער סערזשאנט סאָלאָמין האָבן זיך געשטעלט
צו זֶֶר ארבעט באם אופבויען די בריק איבערן טײַכל, װאָס צעטיילט דאָס דאָרף אף צויי
טיילן,
5--+6 80
באשטאנאָווקע! פּאָלעסיע האָט גענוג שיינע אױסגעשפּילטע דערפער, נאָר א צווייטס אזא,
וי באשטאנאָווקע, איז ניט צו געפינען. זומער איז דאָס איין בליענדיקער סאָד און ווינטער
איז א פארגעניגן צו זען, װי די כעוורע קונדייסים באלאגערן דעם געשלענגלטן טלַך און פאר-
וואנדלען אים אין איין גרויסן גליטש.
האיאָר װעט, זעט אויס, דער טײַך ניט הערן קיין פריילעכע קוילעס פון דעם יונגווארג.
ערשטנס, װײַל מע האָט די מערהײַט ארויסגעפירט קיין דײַטשלאנד, און, צווייטנס, װײַל עס
איז געקומען א שטרענגער פארבאָט דורכצופירן וועלכע-עס-איז פארװײַלונגען סײי אין קלוב,
סײַ אפן פּלאץ צי אפן ברעג פון טײַך.
באם אלטן לערער אין שטוב האָט זיך אנאטאָלי באקאנט מיטן אָנפירער פון דער פּארטי-
זאנישער מאכנע, װאָס איז ערשט ניט לאנג אופגעקומען אין באשטאנאָווקע. דאָס איז געווען
א באיאָרטער מענטש מיט טיפע אײַנגעפאלענע אויגן, מיט א געדיכטן קאָפּ גראָװע האָר.
אינעם ריידן האָט זיך געלאָזט פילן א פּולישער אקצענט, און װי עס האָט זיך שפּעטער
אױיסגעקלאָרט, איז ער א ווארשעווער -- געווען אין דער געטאָ. צוזאמען מיט נאָך זיבן קאָמו-
ניסטן האָט ער זיך ארויסגעריסן פונעם ווארשעווער גענעם. דרײַען האָט מען דערשאָסן און
אים האָט זיך אײַנגעגעבן אנטלויפן און מיט די וועלדער זיך דערקלײַבן אהער, קיין באשטא-
נאָווקע. װאָס האָט אים געטריבן אהער?
-- א, דאָס איז א לאנגע געשיכטע!--- האָט ער געזאָגט, פארשארנדיק די געדיכטע האָר
אף ארוף. -- דאָ ניט װײַט האָט אמאָל געלעבט מײַן פרוי און איך האָב אויך געהאט די זכיע
זײַן א גאסט בא אירע עלטערן, ווען זיי האָבן נאָך געלעבט דאָ ניט װײַט, אינעם דאָרף לי-
סאָווע.
-- שאט נאָר, שאט! -- האָט זיך אנאטאָלי אופגעכאפּט, -- אין ליסאָװע! איך בין דאָך אויך
פון ליסאָװע! װי רופט מען אײַער פרוי?
-- פרעגט בעסער, װי האָט מען זי גערופן... װײַל צו מײַן גרויסן אומגליק איז זי צוזא-
מען מיט מיינע עלטערן אומגעקומען אין דער געטאָ. גערופן האָט מען זי אדעליא, האָדעלע
האָט מען זי גערופן.
-- זײַנט איר, הייסט עס, יאנוש בערגער?..
-- אָט יענער יאנוש בערגער, װאָס האָט זיך ניט געקאָנט פאָרשטעלן, אז אים װעט נאָך
וועןדעס-איז אויסקומען ווערן א וואלדמענטש, אָן א היים, אָן א פאמיליע, בלויז מיט א גרויסן
ווייטעק און האס אין הארצן.
-- ניט געזאָרגט, כאווער יאנוש!--- האָט אים אנאטאָלי געפּרוּוט טרייסטן. --וואלדי
מענטשן זײַנען אויך מענטשן, און א היים איז בא דעם מענטשן די ערד, פאר וועלכער ער
איז גרייט אומקומען.
-- אומקומען איז ניט קיין קונץ.
אָט יענע באגעגעניש האָט זיי פארייניקט -- אנאטאָלין און יאנוש בערגערן, וועלכער האָט
צװישן אנדערן זיך גענוי דערפרעגט וועגן דער מישפּאָכע לאזעבניק.
יאנוש בערגער האָט אין זײַן פּארטיזאנישן אָטריאד, וועלכער האָט זיך געפונען אין וואלד
און װאָס פלעגט נאָר פון צײַט צו צײַט זיך ארײַנכאפּן אין די ארומיקע דערפער, זיך פארנו"
מען מיט די פראגן פון פּראָפּאגאנדע. דער ראדיאָ-אופנעמער, װאָס מע האָט אים קאָנפיסקירט
אין איינער א דײַטשישער פעלדקאָמענדאטור, האָט באזאָרגט דעם אָטריאד און די ארומיקע
דערפער מיט דער פרישסטער אינפאָרמאציע. נאָר אָט איז פּלוצעם שטום געװאָרן דער אופ"
נעמער. עס האָבן זיך אױסגעשעפּט די באטארייקעס און קויפן זיי איז איז ניט געווען װוּ, האָס
מען באשטימט זיך ווענדן צו די קיעווער פרײַנט, מיט וועלכע אנאטאָלי איז געווען פארבונדן.
געפינען זיי האָט מען געקאָנט בלויז מיט דער הילף פונעם בעסוילעם-וועכטער אַניסים דער"
קאטש.
טאקע צו אים האָט אנאטאָלי געשיקט זײַן נײַע שטוב-באלעבאָסטע -- האָרפּינע איוואנאָוו"
נע -- מיט א בריוו, וועלכן מע דארף איבערגעבן... װעמען: דאָס ווייסט וואנדעי
אין איינעם פון די דרײַלינגען, מיט וועלכע וואנדע איז געווען פארבונדן, איז געווען א
כאווער, װאָס האָט געהאט א שײַכעס צו דעם גאראזש, צו וועלכן עס זײַנען געווען צוגעפעס-
טיקט די אװטאָמאָבילן פון דער שטאָט-אופּראװע.
לאנג פארהאלטן זיך בא דעם נאכטװועכטער האָט האָרפּינע ניט געהאט קיין רעכט און
עס איז טאקע ניט אויסגעקומען זיך צו פארהאלטן. וואנדע האָט זי מיטגענומען מיט זיך אין
שטאָט, זי אײַנגעאָרדנט אף נאכט בא דער גאסטפרײַנטלעכער נאסטיע און אין אָװנט האָט
זי זיך בעשאָלעם אומגעקערט אהיים. אין בוזעם בא איר איז געווען א צײַגעניש, אז זי פאָרט
אין שטאָט צו א בארימטן דאָקטער. ס'האָט איר אָפּגעגליקט. קיינער פון דער פּאָליצײ האָט
ניט געווענדט קיין אכט אף דער פארשלייערטער פּױיערטע אין דער אלטער אָפּגעבליאקעװע-
טער פאטשיילע. זי האָט טאקע געהאט אזא נעבעכדיקן אויסזען, אז קיין שום אָבלאװע איז
פאר איר ניט שרעקלעך געווען.
זי האָט זיך אומגעקערט מיט די עטלעכע גאנץ שװערע באטארייקעס, וועלכע ס'האָבן
איר פארשארפט די כעוורע פונעם גאראזש, און האָט דערמיט מאמעש דערפרייט יאנושן -
ער האָט װוידער געהאט די מעגלעכקײַט זיך פארנעמען מיט זײַן ארבעט.
און אנאטאָלי? די שטוב-באלעבאָסטע האָט גלײַך פארשטאנען, אז די באָרד איז בא אים
ניט מער וי א מיטל, קעדיי אויסזען עלטער װי ער איז.
-- עפשער װאָלט איר זי צו אלדי שווארצע יאָר אראָפּגעגאָלט?
-- זי פּאסט מיר ניט?--האָט ער מאמזעריש א פרעג געטאָן.
-- װעדליק איך פארשטיי, זײַנט איר לויט די יאָרן ייַנגער פון מיר און פון מײַן אומגע-
קומענעם מאן... גאָלט זי אָפּ, אָדער מאכט זי כאָטש א ביסל קירצער! מע זעט דאַך לױט
אײַערע אויגן, אז איר זײַנט ניט קיין זיידע. גאָל זי אָפּ, װעל איך דיך גערן א קוש טאָן!
-- נו, צוליב דעם איז, פארשטייט זיך, קעדײַ! נאָר אז דו װעסט װעלן מיך א קוש טאָן,
וועט די באָרד ניט שטערן!
און ס'איז טאקע געקומען דערצו: האָרפּינע האָט זיך ניט אף קאטאָוועס פארליבט אין אים.
-- אוב גוט א טראכט טאָן--האָט זי געזאָגט דער שכיינע, --איז ער ניט ערגער פון
מײַן אומגעקומענעם מאקסים... און א צײַט איז איצט אזא, אז עס איז בעסער, װען מע איז
ניט איינזאם. װאָס גיט זי, די איינזאמקײַט?
דאָס בלאַנקען איבער די דערפער, דאָס פארשטעלן זיך פאר אן אלטן גאלעך, דאָס בענ-
קען נאָך א ביסל הײימישקײַט, ווארעמקײַט און איבערגעגעבנקײַט און טאקע די פּלוצעם אופ-
געפלאמטע ליבע פון דער באשיידענער פּאָשעטער פרוי, װאָס די מילכאָמע האָט געשטראָפט
און פאריאָסעמט ---אלץ האָט ניט װילנדיק פארייניקט די צוויי הערצער.
-- איך פאָדער ניט פון דיר, דו זאָלסט זיך מיר דערקלערן אין ליבע. נאָך מער: איך שטעל
ניט קיין באדינג, זאָלסט מיט מיר כאסענע האָבן.
-- דערוף האָב איך ניט קיין רעכט! -- האָט איר אנאטאָלי געגעבן צו פארשטיין.
-- נאָר לעבן מיט דיר אונטער איין דאך און זײַן אָפּגעפרעמדט קאָן איך אויך ניט... גע-
פעלסט מיר, זאָל איך אזוי געזונט זײַןף
אייגנטלעך, איז זי אים אויך געפעלן געווען. מיט װאָס?! מיט איר ערלעכקײַט, מיט איר
82
גרײיטקײַט גיין צוליב אים און צוליב זײַן גלויבן אין פײַער און אין וואסער. א ציכטיקע, א
באשיידענע, א פרוי, װאָס ציט זיך צו וויסן און דעריקער --א געליטענע, א געשטראַפטע,
פּונקט וי ער.
אין אָטריאד האָט מען שוין געװוּסט וועגן זייער נאָענטקײַט און קיינעם איז ניט געקומען
אפן זינען פרעגן אים: װי קומט עס?
בלויז איינמאָל, אין א רעגנדיקן פארנאכט, ליגנדיק מיט יאנושן אפן בוידעם, איז אופגע-
קומען א רייד וועגן אנאטאָליס באציונגען מיט האָרפּינען. עס האָט געשמעקט דאָס פאראיאָריקע
היי. דורך די שפּארונעס אינעם דאך האָט אף זיי געקוקט א גרויסער שטערן. מידע פונעם טאָג,
האָבן זיי ביידע ניט געקאָנט אנשלאָפן װערן, און אומגעריכט האָט יאנוש זיך דערמאָנט אין
זײַן אומגעקומענער פרוי.
-- מער פון אלץ האָט זי געקימערט און באומרויַקט דער גוירל פון אונדזער אדאמטשיקן.
ער האָט זיך ארויסגעריסן פון דער געטאָ נאָך איידער די געטאָ איז פארוואנדלט געװאָרן אין
א שווארצן גענעם. אונדזער אדאמטשיק איז געווען זייער א הייסער, א היציקער פּארשוין.
עס איז אומעגלעך געווען אים אײַנהאלטן אין געוויסע ראמען. ער האָט זיך ניט איין מאָל
דערלויבט אופהייבן א האנט אף א פּאָליצײַ. מײַן האָדעלע פלעגט טײַנען: נאָך װאָס טוסטו עס?!
בעסער מיט גוטן, נאָר מיט גוטן!
-- מײַן מאמע פלעגט אויך טײַנען, אז דאָס היצן זיך ברענגט אָפט צו אומקום, -- האָט
אנאטאָלי אים איבערגעשלאָגן די רייד, -- װאָס טוט מען אָבער, אז דאָס הארץ ווערט צעריסן
פון פארדראָס.
-- אין דעם פּראט זײַנען זיי, הייסט עס, ענלעך געווען -- מײַן האָדעלע און דײַן מאמע...
נו און דײַן װײַבל?
-- וועגן מײַנער קאָן איך ליידער גאָרניט זאָגן. מיר זײַנען געווען גאָר-גאָר פארשיידענע
מענטשן און מער פון אלץ האָט דערפון געליטן מײַן מאמע -- זי האָט ניט געװאָלט איר מויכל
זײַן אירע גענג, איר אופירן זיך, ווען איך בין געווען אין ארמיי. נאָר דאָס איז שוין א פאר-
פאלענע זאך. איך בין איר מויכל געווען... אזא איז דאָס לעבן אף דער זינדיקער וועלט. ניט
קעדײַ אצינד צו דערמאָנען דאָס אמאָליקע, באזונדערס אצינד.
-- ביסט גערעכט, אנאטאָלי! קלײיניקײַטן טאָרן ניט פארשטעלן דאָס גרויסע, צוליב וועלכן
מיר לעבן און שטעלן אײַן דאָס לעבן...
די יאָרשים אונדזערע װעלן, מיין איך, ניט שטעלן אונדז צום געריכט און ניט פרעגן אונדז
וועגן די באזונדערע איינצלהײַטן פון אונדזער טאָגטעגלעכן לעבן.
קיינער האָט עס בא אים טאקע ניט געפרעגט און קיינעם האָט ער ניט געדארפט אָפּגעבן
קיין דיןיוועכעזשבן. ניט דאָס איז איצט געווען וויכטיק.
צו דאָדיקן האָט זיך האָרפּינע באצויגן, װי צו אן אייגענעם זון. זי פלעגט אים אײַנלאדן
צו זיך, אופזידן א באניאק רעגנוואסער, אים אױסבאָדן. זי האָט געהאט פארגעניגן דערפון,
עפשער נאָך מער, וי ער, דאָדיק, וועלכער איז, דעם עמעס גערעדט, ניט צופרידן געווען פון
אנאטאָליס נאָענטקײַט מיט האָרפּינען. דאָך האָט ער זיך באמיט ניט פארפירן קיין געשפּרעך
וועגן דעם. ער, דאָדיק, װאָלט אזוינס ניט געטאָן, נאָר זאָגן מוסער דעם עלטערן ברודער האָט
ער ניט געוואגט. די צײַט װעט באװײַזן, װאָס יעדערער פון אונדז איז װערט,--האָט ער
געטראכט, -- און איצט איז דאָס װיכטיקסטע ניט פאראטן דער גרויסער זאך, וועלכער מיר
דינען.
בא זיך, אף זײַן ארבעט אין דער אופּראװע, האָט ער אויסגענומען מיט זײַן בענימעסדי-
קײַט, רויַקײַט. ער האָט געמוזט געפעלן זײַן דעם סטאראָסטע, וועלכער האָט געמוזט יויצע זײַן
אי דעם שעף זײַנעם, אי די פּארטיזאנער, װאָס האָבן געקאָנט אים אופהענגען אפן פּלאץ, אויב
ער וועט זיך אופירן ניט װוי מע דארף.
13
אָט איז שוין אוועק דער ליבסטער כוידעש מײ.
אך, װי ניט ענלעך ער איז געווען צו די מײַיטעג פון די פאָריקע יאָרן. דער שטאָט-קאַ-
מענדאנט האָט ארויסגעגעבן א פאראָרדענונג פארשטארקן די וואך, נאָך שטרענגער זײַן צו
יעדן, ער עס װועט זיך פּרוּװון אָפּמערקן דעם ערשטן מײַ. קיין שום פארזאמלונגען, קיין שום
מיטינגען. קיין שום זאך, װאָס זאָל קענען דערמאָנען אין די אײַנגעשטעלטע אמאָליקע פײַערונ-
8
גען פונעם יאָמטעװו בא די סאָװעטן. דעם רעדאקטאָר פון דער צײַטונג , דאָס נײַע אוקראינישע
װאָרט? האָט מען געגעבן א קאטעגאָרישע פאָדערונג ניט דערוועגן זיך אפילע דערמאָנען וועגו
א יאָמטעװדיקער שטימונג בא דער באפעלקערונג. אלץ מוז גיין װי עס גייט -- װאַכעדיק, נאָך
א ביסל מער, וי געוויינלעך, לויבן די גרויסע דערפאָלגן פון דער דײַטשישער ווערמאכט אֹף
אלע פראָנטן. די יעדיִעס, וועלכע עס טיילט מיט דעם פיורערס הויפּט-קווארטיר, זאַלן געדרוקט
זײַן מיט גרויסע אוױיסיַעס. א באזונדער אָרט דארף אָפּגעגעבן װוערן דער באגײַסטערונג, װאָס
הערשט צװישן די, וועלכע פאָרן ,פרײַװויליק" ארויס אף ארבעט קיין דײַטשלאנד. דער רע-
דאקטאָר האָט ארויסגערופן עפּעס אן אָנפאנגער, וועלכן פריִער האָט קיינער ניט געװאָלט
דרוקן, און יענער האָט פארפאסט א מין מארשיליד פון די אָפּפאָרנדיקע נאך דויטשלאנד,
יעדער קופּלעט האָט זיך געענדיקט מיט אן אויסגעשריי:
קיין דויטשלאנד, קיין דויטשלאנד,
אין שענסטן װוּנדערלאנד!
די מארש-ליד האָט זייער אויסגענומען באם דירעקטאָר פון טעאטער, און ער האָט אפילע
פאָרגעלייגט, מע זאָל צוקלײַבן פאר איר א פּאסיקע מעלאָדיע און אײַנשליסן זי אינעם רע-
פּערטואר פון טעאטער פאר די פּײַערלעכע קאָנצערטן און זינגען זאָל זי דער גאנצער כאָר
אונטער דער באגלייטונג פונעם אָרקעסטער. די צאָל פון די , פרײַװיליקע? איז געװאָרן אלץ
קלענער און קלענער, און די צײַטונג האָט געמוזט אָפּדרוקן אן ארטיקל, אין וועלכן עס איז
שווארץ אף װײַס געזאָגט געװאָרן:
,נעמט א בײַשפּיל פונעם גאנצן לעבן פון אונדזערע באפרײַער און דעריקער פון זייער
שול. מע דארף אָנװענדן אלע קויכעס, קעדיי אױסכאָװען בא אונדזערע קינדער די שטריכן,
װאָס זײַנען אזוי נייטיק, קעדיי געזונט מאכן אונדזער גאנץ פאָלק, אָן וועלכע עס איז אומעג-
לעך צו שפּאנען פאָרױיס. דאָס איז קוידעמקאָל -- ליבע צו ארבעט און פּײיַקײַט צו ארבעט, דאָ
איז אויך שטארקער כאראקטער און הויכע מאָראלישקײַט.. לאָמיר נעמען א בײַשפּיל פון
אונדזערע דײַטשישע פרײַנט".
און װײַל קיין בײַשפּיל האָט מען ניט געװאָלט נעמען, האָט די געסטאפּאָ און די פּאָליצײ
טאָג און נאכט דורכגעפירט אָבלאװעס, פּאָשעט געכאפּט אין די גאסן און װי די שאָף געטריבן
אין די פראכט-וואגאָנען אף מײַרעוו, קיין דײַטשלאנד.
בייס איינער פון אזא אָבלאװע האָט מען געפּאקט סאלאָמיִע דאניליוק, װאָס האָט דאפקע
געהאט בא זיך אן ארבעטסיקארטע, אן אאוּסװײַזע, אז זי איז ניט קיין ליידיקגייער, אז זי
איז אף אן ארבעט אין טעאטער. סאָלאָמיִע האָט זיך געפּרוּװוט ארױיסרײַסן פון די ראָצכישע
הענט:
-- איר האָט קיין רעכט ניט! איך װעל זיך באקלאָגן דעם הער...
-- וועלכן ,הער"? װי קומסטו צו עפּעס א הער?! װאָס זאָגסטו עפּעס אף דער ארטיסטן!
דאָרטן זײַנען בא אונדז נאָך שענערע טעאטערן, װעסטו דאָרט אויך קאָנען דריגען מיט די
פיסלעך!
עס האָבן איר ניט געהאָלפן קיין טרערן און קיין שום פאָדערונגען. מע האָט זיי אלעמען
אונטער דער באגלייטונג פון אן אָרקעסטער אָפּגעפירט קיין דײַטשלאנד אזוי שנעל, אז וואנדע
האָט אפילע ניט געקאָנט געפינען קיין שפּורן אף זיך דערוויסן, װוּ איז סאַלאָמיע אהינגעקו-
מען. ערשט שפּעטער מיט א פּאָר כאדאָשים האָט יאָסיפּ דאניליוק באקומען אן אָפּנעדרוקטע
בריוו, אין וועלכן דער אדּרעסאט האָט מיטגעטיילט, אז עס לעבט זיך איר זייער גוט און אז
זי איז גליקלעך, װאָס זי געפינט זיך אינעם פרײַען דײַטשלאנד, באגלײיך מיט טויזנטער און
טויזנטער. בלויז לויטן אונטערשריפט האָט מען זיך געקאָנט איבערצײַגן, אז דאָס פּאפּירל האָט
זי ניט מער װי געהאלטן אין דער האנט, אָבער ניט זי האָט צונויפגעשטעלט דעם בריוו.
אייניקע פון די ,,פּרײַװיליקע" קנעכט פלעגן זיך אָפּזאָגן פון די אוניפיצירטע אָפּגעדרוקטע
בריוו, נאָר סאָלאָמיִע האָט געװאָלט כאָטש מיטן אונטערשריפט אירן געבן צו װיסן, אז זי
לעבט נאָך און געדענקט איר היים און אירע אומגליקלעכע עלטערן. איר האָט זיך אײַנגעגעבן
צושרײַבן געציילטע צוויי װוערטער: ,גריסט וואניען, אויב ער געדענקט מיך נאָך...". נאָר דעם
גרוס האָט דאניליוק ניט געהאט די מעגלעכקײַט איבערצוגעבן. וואניע האָט זיך שוין קיין לִי-
סאָווע ניט אומגעקערט.
אין בּאשטאנאָווקע האָט מען באנײַט די אופּראװע. איצט איז דאָס געװאָרן א באזונדערס
וויכטיקער באצירק פון דער געסטאפּאָ,
דער פּארְטִיזאניִשער אָטריאד האָט זיך געמוזט אריבערקלײַבן טיף אין די וועלדער, זיך
אויסבויען ערדשטיבלעך און אָנהייבן א נײַ לעבן.
84
דער בלינדער לערער האָט פאָרגעזעצט זײַן ארבעט, ניט ארױספאָרנדיק פונעם דאָרף,
ביז אין איינעם א זוניקן אינדערפרי האָט מען אים געפּאקט, װוען ער איז געגאנגען צו האָר-
פּינען, וועלכע איז געבליבן װוינען אין באשטאנאָווקע און האָט בלויז פון צײַט צו צײַט זיך
באוויזן אין וואלד, קעדיי אויספילן וועלכע-ס'ניט-איז שליכעס פון דער אָטריאד-אָנפירונג.
דעם בלינדן לערער האָט מען אופגעהאנגען און א װאָך צײַט ניט דערלויבט אים מעקא-
בער זײַן. ער איז געהאנגען אפן פּלאץ מיט אן אופשריפט אף דער ברוסט: , פּארטיזאן". פארן
טויט האָט דער אלטער אויסגעשריגן:
-- בלינדערהייט זע איך, װי עס גייט אף אײַך די מאפּאָלע. הינט װעלן ניט װעלן עסן
אײַערע ביינער און די ערד אונדזערע װועט פרײַ זײַן! זאָל לעבן אונדזער היימלאנד!
וועגן דעם, װאָס עס איז פאָרגעקומען אין באשטאנאָווקע, האָט האָרפּינע געמוזט דערציילן
אין קיָעוו. אנאטאָלי און יאנוש האָבן צונויפגעשטעלט א גענויעם בריוו און זי איז אוועק קיין
קִיִעוו. דעם בריוו האָט זי געזאָלט איבערגעבן לאריסען, נאָר דאָס איז איר ניט באשערט גע-
ווען אויסצופילן -- מיט א טאָג צוריק האָט מען לאריסא אָזערנא צוגענומען גלײַך פון דעם
וולאדימירער קלויסטער, װוּהין זי פלעגט די לעצטע צײַט זיך ארײַנכאפּן אף עטלעכע מינוט.
דאָ, אינעם קלויסטער, אין א באשטימט אָרט פלעגט מען פון אירטוועגן איבערלאַזן א נייטיקע
בריוו אַדער א פלוגבלעטל. קיינער האָט דאָך ניט געקאָנט כוישעד זײַן, אז זי װעט אויסנוצן
דעם קלויסטער פאר איר ארבעט.
מע האָט בא איר אין שטוב געמאכט אן אונטערזוכונג און, פארשטייט זיך, קיין שום קרא-
מאָלע ניט געפונען. גענומען לאריסען האָט מען ערעוו זייער א וויכטיקן באנקעט, אף וועלכן
זי האָט געזאָלט זײַן לויטן אופטראָג פון דער אָנפירונג פון דעם שטאָטישן פּארטיי-קאָמיטעט.
געמאסערט האָט זי איר געוועזענער כאָסן, וועלכער האָט נאָכגעשפּירט נאָך יעדן טראָט אירן.
ס'איז געווען פּונקט מיטיק-צײַט. לאריסע איז ארויסגעגאן פונעם טעאטער קימאט װי
אומבאמערקט, אריבערגעגאן אף דער צווייטער זײַט פון דער גאס, װועלכע מע האָט שין
ווידער גערופן מיטן אלטן נאָמען פונדוקלייעווער, אויסגעמיטן דאָס קליינע סעדעלע ארום
דעם קלויסטער, זיך פארהאלטן ניט מער װי עטלעכע מינוט לעבן ,איר" הויכער באנק און
באלד וי זי האָט ארויסבאקומען דעם קאָנװערט, װאָס מע האָט דאָ איבערגעלאָזט פאר איר,
האָט מען זי געפּאקט בא דער האנט.
-- און זײַט אזוי גוט, ליבע פרוילן, -- האָט איר געזאָגט דער ברײטפּלײציקער, פײַן"גע-
קליידטער אָפּיצער, -- מאכט ניט קיין טומל, דאָס װעט אײַך ניט העלפן.. װאָס שטילער און
רויִקער איז בעסער פאר אײַך, לאריסא פּאװלאָװונא!
..וועגן דעם, װי דאָס איז פאָרגעקומען, האָט זיך וואנדע דערװוּסט בא וואסיל גארקושען,
װײַל ער האָט אָנטײלגענומען אין דער אָפּעראציע צוזאמען מיט נאָך פיר פּאַליציאנטן, וועלכע
זײַנען געשטאנען אף דער וואך לעבן קלויסטער,
די דריטע הויכע באנק פון דער רעכטער זײַט איז געווען דאָס אָרט, װוּ מע פלעגט איבער-
לאָזן פאר לאריסען די װויכטיקסטע באפעלן. װער האָט געקאָנט כוישעד זײַן, אז דעם גאלעכס
אן אייניקל גייט אין קלויסטער ניט קעדיי בעטן בא גאָט, ער זאָל שיקן א רעפוע איר זיידן.
ניט זי איינע פלעגט אצינד באזוכן דעם קלויסטער -- צו אים האָבן זיך איצט געצויגן אלטע
לײַט, וועלכע זײַנען געווען זיכער, אז צו די גלױיביקע װעט די נײַע מאכט זיך באצלען בעסער,
װוי צו די ניט-גלויביקע, וועלכע האָבן זיך ביז דער אָקופּאציע אויסגעלאכט פון גאָט.
אין דעם וולאדימירער קלויסטער האָט געקאָנט פרײַ ארײַנגײן װער ס'האָט נאָר געװאָלט.
קיין אופשריפט ,נור פאר דויטשע" איז דאָ ניט געווען.
וועגן דעם, אז לאריסע כאפּט זיך אמאָל ארײַן אין קלויסטער, האָט אפילע וואנדע ניט
געװוּסט. בלויז איין מאָל האָט זי דאָ באגעגנט איינער א באקאנטער, נאָר זי האַט צו אים א
שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ, װי איינער רעדט: ,אָט דאָס איז געבליבן אונדזערס און קיינער קאָן
עס בא אונדז ניט צונעמען, דאָס גלויבן, דאָס בעטן בא גאָט, ער זאָל אונדז מויכל זײַן אונד-
זערע זינד". לאריסעס באקאנטער האָט זיך דרײַ מאָל איבערגעציילעמט און האָט געװאָלט זען
וי דאָס זעלבע טוט די בארימטע זינגערן, נאָר אָזערנא האָט דאפקע זיך ניט געציילעמט. זי
האָט אפגיך אומבאמערקט דערלאנגט דאָס פּעקעלע, װאָס מע האָט פאר איר איבערגעלאָזט
אונטער דער באנק, און איז ארויס פונעם קלויסטער.
-- איין זאך קאָן איך דיר זאָגן, וואנדע, -- האָט גארקושא, א באפליגלטער דערמיט, װאָס
מע האָט אים, דעם געוויינלעכן פּאָליצלי, צוגעצויגן צו אזא וויכטיקער אָפּעראציע, -- איין זאך,
מײַן טײַערע, איין זאך: א פרוי איז זי א װוּנדערלעכע, אָט די זינגערן אָזערנא, לאריסא פּאוו-
לאָוונא, און אופגעפירט האָט זי זיך אזוי, װי זי װאָלט דאָס גאנצע לעבן זיך געגרייט דערצו,
89
מע זאָל זי פּאקן. זי האָט ניט געשריגן, ניט געװיינט!-- פארקערט, זיך געסטארעט אָפּקומען
מיט א וויץ, מיט א שמייכל. איינער פון אונדזערע פּאָליצײַען האָט געפּרוּװוט נעמען זי אונ-
טערן עלנבויגן, האָט זי אים אָפּגעשטױסן און קאטעגאָריש א זאָג געטאָן: ,אַן הענט! אָן הענט,
בעט איך אליך!"
מע האָט זי אָפּגעפירט אין געסטאפּאָ צו די, מיט וועלכע זי איז באקאנט געווען און האָט
זיכער ניט איין מאָל זיך באגעגנט אף די באנקעטן. דעם זיידן אירן האָט מען ניט געטשע-
פּעט -- װאָס דארפן זיי אים, דעם אלטן מעשוגענעם? קיין שום געפאר פאר דער נײַער אָרדע-
נונג שטעלט ער מיט זיך ניט פאָר. אָן זײַן אייניקל װעט ער סײַװי גאָר גיך אויסציען די פיס...
וועגן דעם, אז מע זאָל דעם אלטן גאלעך אלעקסיי אָזערנא לאָזן צורו, ניט שלעפּן אין
דער געסטאפּאַ, האָט זיכער געפּױעלט בא זײַנע אָנפירער דער געוועזענער כאָסן אירער. ער
האָט אים כאָטש דערמיט געװאָלט אָפּדאנקען פאר זײַן גוטער צו אים באציונג. אמאָל, ווען ער
פלעגט ארײַנקומען אינעם ענגן צימערל צו דעם קראנקן גאלעך, האָט ער זיכער נויסעכיין
געווען באם אלטן, ער איז אים געפעלן געווען. ער האָט אים אפילע ניט איין מאָל אָנגערופן:
מיין צוקינפטיקער איידעם. דער אלטער האָט ניט געװוּסט וועגן די איינצלהליטן פון לאָרעס
באציונג מיט אים, דעם אזויגערופענעם כאָסן. אייגנטלעך, האָט דער אלטער ניט געקאַנט פאָ-
רויסזען, אז פון אָט דעם שטאלטנעם און שיינעם באָכער װעט אויסוואקסן אזא בלוטדאָרשטי-
קער פּאָליציַאנט.
גאנץ מעגלעך, אז ווען לאָרע װאָלט פארבונדן איר גוירל מיט אָט דעם ספּאָרטסמען, װאָלט
זי ניט געװאָרן קיין קאָרבן, און עפשער װאָלט ער, איר כאָסן, זיך ניט פארבונדן מיט דער
געסטאפּאַ.
דער קראנקער זיידע אלעקסיי האָט זיכער אין זײַנע טפילעס ניט געבעטן קיין גיכן טוט
אף אים, דעם אױיסװוּרף, דעם מאָסער, וועלכער האָט אומגעבראכט זײַן לאָרען. דער טוט איז
צו אים געקומען פון אן אנדער זײַט. דער אָנפירער פונעם דרײַלינג האָט זיך דערװוּסט, װער
עס האָט נאָך לאריסען געטשאטעוועט און װער עס האָט זי איבערגעגעבן אין דער געסטאפּאָ.
אינעם טאָג, װען מע האָט דערשאָסן לאריסע אָזערנא צוזאמען מיט א גאנצער גרופּע טוער,
וועלכע עס האָט פאראטן א פּראָװאָקאטאָר, האָט מען אויך אים, דעם ספּאָרטסמען, געקעפּט
לויטן אורטייל פונעם אונטערערדישן פּארטיזאנישן טריבונאל.
..אנאטאָליס בריוו האָט האָרפּינע איבערגעגעבן וואנדען.
-- און װאָס דארף איך איבערגעבן אונדזערע כלאָפּצעס?
-- כוץ דער טרויעריקער יעדיע דערװײַל גאָרניט. אויב איר װעט צופעליק באגעגענען
וואניען, זאָגט אים... אייגנטלעך, װאָס זאָלט איר אים זאָגן? זאָגט אים, אז איך װאָלט גליקלעך
געווען, ווען איך זע אים כאָטש עטלעכע מינוט... זאָגט אים, אז מע בענקט נאָך אים, מיר װעלן
זיך נאָך זען. אומבאדינגט!
...האָרפּינע האָט זיך אומגעקערט קיין באשטאנאָווקע מיט דער וויסטער יעדיַע וועגן דעם,
אז לאָרען האָט מען צוגענומען, און אז פון הײַנט אָן װעט די פארבינדונג מיטן אָטריאד אונ-
טערהאלטן וואנדע, אז בעסער װאָלט, פארשטייט זיך, געווען, ווען דער , זיידע?" װאָלט געפו-
נען א מעגלעכקײַט אליין זיך אראָפּכאפּן אף א פּאָר טעג קיין קיעװ. װעגן דעם, אז דער
,זיידע" איז איצט דאָס טײַערסטע אין איר לעבן, האָט האָרפּינע קיינעם ניט געזאָגט, און דעם
עמעס גערעדט, איז זי ניט איבעריק צופרידן געווען מיט דער פאראָרדענונג, וועלכע זי האָט
געמוזט איבערגעבן איר אנאטאָלין. איצט האָט זי שוין טאקע אפדערעמעסן געטראכט וועגן
אים, וי וועגן דעם נאָענטסטן מענטשן אף דער ערד. און טאקע װײַל אזוי האָט זי דערציילט
אנאטאָלין אלץ, װאָס זי האָט זיך דערװוּסט פון וואנדען.
די דערשיטערנדיקע נײַס, װאָס האָרפּינע האָט דערציילט אנאטאָלין, האָט אויך יאנוש
בערגער געהערט. יאנוש האָט ניט אופגעהערט צו טײַנען מיט די פּארטיזאנער, אז איינער פון
די וויכטיקסטע געזעצן פון שלאכט אין די נײַע באדינגונגען איז דער געזעץ פון קאָנספּיראציע.
-- גאנץ מעגלעך, -- האַט יאנוש געטײַנעט, --אז אומגעקומען איז אָזערנא צוליב א קליי-
ניקײַט, זיך ניט געהיט װי עס געהער צו זײַן. זאָל דאָס אונדז לערנען זײַן וואכזאמער. מיר
פארגעסן אָפט, אז פון אונדז איז אָפּהענגיק דאָס לעבן פון הונדערטער און טויזנטער מענטשן.
אנאטאָלין איז שווער געווען זיך פאָרשטעלן די װוּנדערלעך-שיינע פרוי לאריסא אָזערנא
אין די הענט פון די געסטאפּאָווצעס. בלויז עטלעכע מאָל איז אים אויסגעקומען זיך באגעגענען
.- מיט איר און אלע מֵאָל איז בא אים געווען א געפיל פון אנציקונג... אין איר שטים איז געווען
אזויפיל שטײַפקײַט און זיכערקײַט, זי האָט אזויפיל הארץ אָפּנעגעבן דאָדיקן, געגלייבט אין
זײַן צוקונפט. מיר װעלן נאָך צוזאמען מיט דיר שפּילן אף איין בינע!--- האָט זי געזאָגט דעם
86
יונגן באגײַסטערטן דאָדיקן, וועלכער האָס ניט אופגעהערט צו טרוימען וועגן דעם מאָרגנדיקן
טאָג. ,קונסט פאָדערט קאָרבאָנעס!"--האָט לאריסע ליב געהאט איבערכאזערן. -- און דאָס,
װאָס מיר טוען אצינד, איז עפשער פיל מאָל וויכטיקער פון אונדזער קונסט.
..וואנדע האָט נאָך אליין ניט געװוּסט, װאָס מיט אָזערנען קומט איצט פאָר. דאָס לעבן
האָט זיך, דאכט זיך, ניט אָפּגעשטעלט. דער טעאטער-קאָלעקטיוו האָט פאָרגעזעצט רעפּעטירן
נײַע פאָרשטעלונגען. מע האָט בלויז עקסטרע פארביטן די זינגערן לאריסא אַזערנא מיט א
צווייטער זינגערן, וועלכע איז דאָס גאנצע לעבן מעקאנע געווען לאריסען אי אף איר שטים,
אי אף איר אויסערלעכן אויסזען. דער טעאטראלער שנײַדער האָט אפדערגיך אָנגעהױבן צו"
פּאסן אָזערנעס קליידער צו דער פיגור פון דער נײַער זינגערן. דער אָנפירער פונעם אַרקעסטער
האָט נאָכאמאָל און ווידעראמאָל רעפּעטירט מיט איר ספּעציִעל די ראָלן. ער האַט אָבער ניט
געהאט דאָס רעכט צו זאָגן, אז די פרוילן אָזערנא האָט אין אָט דעם באשטימטן אָרט געמאכט
אזא און אזא באוועגונג. מע האָט װי אויסגעמעקט פונעם זיקאָרן לאריסעס נאָמען, כאָטש דאָס
איז שווער געווען צו טאָן, װײַל אין שטאָט האָט מען ליב געהאט די װוּנדערלעכע זינגערן,
און ניט אלע, װאָס האָבן באזוכט דעם טעאטער, האָבן געװוּסט, אז לאָרע זיצט פארשפּארט
אין דער טפיסע-קאמער, װוּ מע טוט איר װאָס נעענטער צום טויט, אז זי זאָל אָנרופן די נעמען
פון די, װאָס האָבן זי ארײַנגעצויגן אינעם שלאכט קעגן דעם דריטן רײַך..
און דער אזויגערופענער סאבאָטאזש האָט פון טאָג צו טאָג אלץ מער געשטיגן.
עס איז װידער געמאָלדן געװאָרן, אז לויטן באפעל פונעם שטאדט-קאָמיסאר ראגאהוש
האָט מען צעשאָסן נאָך דרײַ הונדערט סאבאָטאזשניקעס. און אין דער זעלבער צײַטונג האָט
מען געגעבן צו וויסן, אז עס װערן געשפּילט אין דעם אָפּערעיטעאטער (האגאם: נור פיור
דויטשע!) די אָפּערעס ,מאדאם בעטערפלײַ", ,טראװיאטא", ,קארמען", , פּיקאָוואיא דאמא",
,פאוסט" און די באלעט-פאָרשטעלונגען , קאָפּעליא? און , די שוואנען-אָזערע".
די אנאָנסן האָבן געדארפט באװײַזן, אז דאָס לעבן אינעם ,באפרײַטן קיעוו" גייט נאָרמאל,
אז די שטאָט איז שוין ענדגילטיק געװאָרן א דײַטשישע שטאָט, א סימען: עס זײַנען שוין
פארביטן געװאָרן די נעמען פון די גאסן. פון איצט אָן און אף װײַטער װעט פארגעסן װערן
דער נאָמען קרעשטשאטיק און רופן װעט מען אים יעגארנשטראסע, די בארימטע קיראָוויגאס
האָט באקומען דעם נאָמען: די גאס פונעם דאָקטער טאָדט. אייניקע גאסן װעלן האָבן דאָס
גליק אָנגערופן װערן היטלער-ישטראסע, גערינגישטראסע, מוסאַליניישטראסע..
די געסטאפּאָ און די פּאַליצײ האָט װי מיט ליכט געזוכט די אָנצאָליקע פארברעכער, וועל-
כע רײַסן אראָפּ די ארויסגעהאנגענע באפעלן און פאראָרדענונגען פון דער שטאָט-קאָמענדא-
טור און דאָרט, װוּ עס הענגען היטלערס פּאָרטרעטן, דאָרט ווערן צוגעקלעפּט פלוגבלעטלעך.
אין די אנשטאלטן, װוּ עס הענגען פּלאקאטן מיט אן אונטערשריפט , היטלער, דער גרויסער
באפרײיער פונעם אוקראינישן פאָלק", װערט דאָס װאָרט ,באפרײַער" פארביטן מיטן װאָרט
,הענקער, מערדער, קאט".
די שטאָט-באלעבאטים האָבן געמאָלדן, אז עס װערן אײַנגעלאדן אף צו דינען אין דער
פּאָליצײ מאנצבלען פון אכצן ביז פינף און פערציק יאָר, ועלכע האָבן א גוטע פּאַליטישע
פארגאנגענהליט...
וואסיל גארקושא איז געקומען צו אגנעסען מיט דער צײַטונג, אין וועלכער עס איז געװען
אָפּגעדרוקט אָט דער אנאָנס.
-- איר זעט! מע לאדט אײַן, מע נייטיקט זיך אין אונדזער הילף.
-- דיך האָט מען פארשפּאָרט אײַנלאדן --- ביסט פרײַװיליק אליין דער ערשטער אוועק
אין דער פּאָליצײ!
-- און כ'האָב קיין כאראָטע ניט! -- האָט וואסיל א צופרידענער געענטפערט.
-- און װאָס איז דער גליק אף דיר?
--- װײַל װוּ װאָלט איך איצט געווען, ווען כ'װואָלט באצײַטנס זיך ניט באזאָרגט מיט אזא
שטעלע? די מערהײַט אונדזערע כלאָפּצעס, וועלכע האָבן מיך ניט געפאָלגט, זײַנען איצט
ווייס איך ווּ, אין דער פרעמד, און איך בין דאָ, בא זיך אין דער היים. װוי פארשטייט איר
דאָס ניט, מומעטשקע אגנעסע?! אײַך אייצע איך אויך זיך באטראכטן, כאָטש איר זײַנט, װי
איר זאָגט, א פאָלקס-דויטשקע... נאָר עס קאָן גאנץ מעגלעך זײַן, אז אזעלכע, װי איר, װעט
מען אויך אײַנלאדן אף ארבעט אהין, אין דײַטשלאנד. דאָס הייסט, איר דארפט זיך בעטן, מע
זאָל אײַך נעמען אף א גוטער שטעלע...
-- זאָג שוין, זאָג, װאָס דארף איך, לוט דײַן סייכל, טאַן?
87
-- איך װאָלט אף אײַער אָרט געװאָרן א דװאָרניק -- דאָס איז איצט א גאנץ בעקאָװעדיקע
ארבעט. א גוטער דװאָרניק איז אונדזער רעכטע האנט. באטראכט זיך, מומעטשקע אגנעסע!
-- און װאָס װעט טאָן אונדזער דװאָרניק ניקאָללי?
-- אײַער דװאָרניק ניקאָלײַ האָט מען שוין באנאכט צוגענומען. ער האָט, װי עס לאָזט זיך
אויס, ניט געגעבן צו וויסן, אז אין איינער פון אײַערע קווארטירן האָט בא זיך אין אלקערל
העכער א האלב יאָר זיך אויסבאהאלטן איינער א גרוזינער ייַד, א קאָמוניסט.
-- העכער א האלב יאָר?!--- האָט אגנעסע א פּליעסקע געטאָן מיט די הענט,
-- יאָ, יאַ! פון זינט ער האָט געמוזט גיין צוזאמען מיט די איבעריקע ייַדן, לויטן אוקאז,
אינעם באבי יאר. כ'האָב מוירע, אז דער דװאָרניק ניקאָלײַ איז שוין אויך אף דער עמעסער
וועלט.
בייס זייער געשפּרעך האָט זיך פון טעאטער אומגעקערט וואנדע. װי שטענדיק, קאלט און
צוריקגעהאלטן האָט זי זיך באגריסט מיטן פּאָליצײַ גארקושא.
-- עפּעס ביסטו הײַנט באזונדערס קאלט צו מיר, --האָט גארקושא אראָפּגענומען זײַנע
שווארצע ברילן. -- קוקסט אף מיר, וי דו װאָלסט מיך ניט דערקענט...
-- פארקערט, הער גארקושא! ערשט אצינד האָב איך דיך דערקענט און, דעם עמעס גע-
רעדט, האָב איך זיך אפילע ניט פאָרגעשטעלט, אז דו ביסט אזא..
-- איז אָט שטעל זיך פאָר! און האָסט ניט װאָס בארויגעז זײַן. פארקערט, עפשער האָסטו
מיר צו פארדאנקען, װאָס קיינער טשעפּעט דיך ניט.
-- און פאר װאָס קומט מיך טשעפּען?--האָט וואנדע אופגעהויבן אף אים אירע אױגן,
אין וועלכע עס האָט אופגעפלאקערט דאָס ביז איצט פארטײַעטע פּײַערל פון סינע און פאר-
אכטונג. --- איך ארבעט, איך בין געטרײַ דער נײַער אָרדענונג..
-- ווען דו װאָלסט זײַן געטרײײ, -- האָט ער זי איבערגעשלאָגן, -- װאָלסטו זיך ניט געכא-
ווערט מיט דער גאלעכטע.
-- דו האָסט שוין פעסטגעשטעלט, אז זי איז א פארברעכערן?-- איז וואנדע בלייך גע-
װאָרן.
-- דאָס װעט מען פעסטשטעלן אָן מיר. זי איז איצט אין געניטע הענט.
לאריסע איז שוין ווירקלעך געווען אין הענט, װאָס זײַנען ביז די עלנבויגן געװוען אין
בלוט. מע האָט זי ארײַנגעװאָרפן אין קאמער פון דער אינערלעכער טפיסע פון געסטאפּאָ א
צענעריקטע, א פארבלוטיקטע. די, װאָס האָבן זיך געפונען אין דער קאמער, האַבן שוין גע-
װוּסט, װאָס פאר א סאָף עס דערווארט זיי. זייער גוירל איז שוין געווען באשטימט און מיט
לאריסע אָזערנא האָט מען נאָך געפּרוּװוט ריידן ,,מיט גוטן", דערשלאָגן זיך בא איר דעם עמעס.
אייגנטלעך, קיין סאך האָט מען פון איר ניט געפאָדערט, בלויז איין זאך: זי זאָל אָנרופן דעם
נאָמען פון איר שעף, דעם אָנפירער פון איר דרײַלינג.
גארקושא האָט ניט געװוּסט גענוי דעם אינהאלט פון דער פאָרלויפיקער פאָרשונג. ער
האָט נאָר צופעליק געהערט, אז די זינגערן איז פארמישט געװוען אין אזעלכע אקציעס, װאָס
עס האָבן דורכגעפירט די סאבאָטאזשניקעס. מע װעט זי געוויס אופהענגען אפן פּלאץ לעבן
טעאטער, אין וועלכן זי האָט געשפּילט, און זי װעט הענגען א גאנצע װאָך מיט אן אופשריפט:
,א פארדינטע שטראָף".
נאָר דאָס איז געווען ניט מער װי א פּליאָטקע, אן אויסטראכטעניש פון איינעם א געסטא-
פּאָוועץ. אינדערעמעסן האָט מען די פרוילן לאריסא לאנג ניט פארהאלטן. אפן פארהער, אף
וועלכן עס איז בײַגעװען דער שעף פון געסטאפּאָ און דער ספּעציִעלער פאָרשטייער פונעם
רייכסקאָמיסאר פון אוקראינע, האָט אָזערנא זיך געהאלטן, װי געוויינלעך, רויַק, אָנשטענדיק.
קיין שום באשולדיקונגען ניט אנערקענט, קיין שום נעמען פון אירע אָנפירער ניט אַנגערופן.
-- איר האָט נאָך די מעגלעכקײַט זיך באטראכטן, פרוילן אָזערנא...
-- איך האָב שוין אלץ באטראכט, -- האָט זי געזאָגט רויַק און אנטשיידן.
-- אויב אײַער אייגן לעבן איז אײַך ניט זייער טײַער, איז האָט כאָטש ראכמאָנעס אף
אײַער זיידן. ער װעט דאָך אײַך געוויס ניט מויכל זײַן אײַער אקשאָנעס.
-- ער װועט מיר ניט מויכל זײַן, אויב איך װעל װערן א פארעטער. און איך האָב א לעבן
אָפּגעלעבט ערלעך, און אויב מע מוז, װעל איך זיך אויך געזעגענען מיט דער ועלט, װי אן
ערלעכער מענטש. און שלוס. מער װעל איך אײַך ניט ענטפערן אף קיין שום פראגן.
איצט האָט מען לאריסען שוין ניט אָפּגעפירט אין קיין באזונדער קאמער. דער טפיסע-
וועכטער, װאָס האָט ניט געװוּסט, מיט וועמען ער האָט צו טאָן, האָט זי א צענעריקטע און
88
א פארבלוטיקטע א שלײַדער געטאָן אפן קאלטן שטיינערנעם דיל. אומזיסט האָבן די פינף
פרויען, מיט וועלכע זי איז געווען פארשפּארט אין קאמער, געווארט, זי זאָל זיך אומקערן,
אומזיסט האָט זיך זיי געדאכט, אז בענעגייע איר װעלן די טאליאָנים זײַן מער צוריקגע-
האלטן -- פאָרט א זינגערן, פאָרט אן אָנגעזעענער מענטש אין שטאָט.
ווען מע האָט זי ארויסגעפירט אפן לעצטן פארהער, האָט זי אפילע ניט באוויזן זיך געזע-
גענען מיט די מענטשן, וועלכע זײַנען איר פאר די פּאָר טעג געװאָרן נאָענט און אייגן.
די זעלבע נאכט האָט מען לאריסען צוזאמען מיט נאָך פיר פרויען, וועלכע האָבן שוין
געווארט אפן טויט, צעשאָסן..
וועגן דעם אומקום פון דער שרעקלאָזער אױיסשפּירערן האָט זיך וואנדע דערװוּסט ניט
מיטאמאָל. װוּ מע האָט זי באערדיקט איז פאר איר געבליבן א סאָד. און װען שפּעטער מיט
א פּאָר כאדאָשים איז דאָדיק געקומען קיין קיעוו, האָט ער וואנדען געזאָגט:
-- ווען איך ווייס כאָטש, װוּ מע האָט זי באגראָבן, װאָלט איך געבראכט א ביסל קווייטן
אף איר קייווער...
..און געקומען איז דאָדיק קיין קיעוו לוט א ספּעציַעלער פאראָרדענונג. דאַרט, אין בא-
שטאנאָווקע, האָט ער מער ניט געקאָנט פארבלײַבן. זייער קליינינקער אָטריאד האָט זיך ארײַנ-
געגאָסן אין א גרויסער פּארטיזאנישער פארייניקונג, מיט וועלכער עס האָט אָנגעפירט דער
בארימטער סידאָר קאָװופּאק. די פארייניקונג איז אוועק אף מײַרעװ, און דאָדיק איז דרײַ װאָכן
אָפּגעלעגן בא האָרפּינען אפן אויוון מיט א שװערער לונגען-אָנצינדונג. דאָס האָט אים אין א
געוויסער מאָס געהאָלפן זיך ארויסדרייען פונעם געפאר צו וערן ארויסגעשיקט אין דײַטש-
לאנד אף ארבעט. אָבער װײַטער פארבליבן דאָ, אין באשטאנאָווקע, האָט ער שוין ניט גע-
קאָנט, און דער קאָמאנדיר האָט אים געזאָגט:
-- פּרוּוו זיך אומקערן אהיים, עפשער װעט דאָרט זיך דיר אײַנגעבן זיך אײַנאָרדענען
דאָדיק איז געקומען קיין קִיִעוו און, װי צו אן אייגענעם מענטשן, זיך געווענדט צו טי-
מאָפײי דאנילאָוויטשן, דעם קאָניוך פון דער בײַשטאָטישער ווירטשאפט, וועלכער האָט אים
ניט איין מאָל געזען, ווען אנאטאָלי איז נאָך געווען דער דירעקטאָר פון דער ווירטשאפט.
טימאָפיי דאנילאָוויטש האָט זיך פאר דעם יאָר שטארק געענדערט. ער האָט נאָך מער, װי
פריער, פּײַנט באקומען דעם פארביסענעם נײַעם באלעבאָס --באָגומיל פּאַליקארפּאָװיטשן
וועלכער האָט אף יעדן שריט און טריט זיך אָנגעצונדן, װי א פײַער:
-- סאבאָטאזש, דאָס איז סאבאָטאזש!
די ערשטע צײַט האָט טימאָפײי דאנילאָװיטש זיך געפּרוּווט אים דערװידערן, נאָר גאָר גיך
האָט ער פארשטאנען, אז דערמיט װעט ער אים נאָך מער צערייצן. באָגומיל איז געווען טיף
איבערצײגט, אז יעדער איינער, װאָס איז ניט קיין דײַטש, איז א באשעפעניש פונעם נידעריקן
מין. טימאָפיי דאנילאָװיטש האָט אים אָפט מיט זײַן שװײַגן נאָך מער צערייצט, אַבער געטאָן
האָט ער אלץ, װי אן עמעסער געטרײַער ארבעטער. אין דער ווירטשאפט איז געווען אן ארי
דענונג. ס'האָבן בלויז געפעלט מענטשן. פון צײַט צו צײַט פלעגט מען ברענגען עטלעכע פאר-
דאָרבענע פרויען פון דער ארבעטס-בירזשע, וועלכע האָבן צוליב א שטיקל ברויט און א
ביסל זויערקרויט געהאָרעװעט, אבי ניט ווערן ארויסגעשיקט קיין דײַטשלאנד.
טימאָפיי דאנילאָװויטש װאָלט מיטן שענסטן פארגעניגן איבערגעלאָזט בא זיך אף דער
ווירטשאפט אנאטאָליס ברודער, נאָר דאָס האָט ער ניט געקאָנט טאָן, װײַל עס איז גוט באװוּסט
געװוען, װאָס פאר א יידן-פּײַנט דער באָגומיל איז. און כאָטש בא וואניען איז שוין געווען א
גוטע אאוּסװײַזע, װאָלט באָגומיל גלײַך דערקענט, װער דאָס באָכערל איז אפדערעמעסן.
-- איך טרײב דיך ניט, -- האָט טימאָפּײי געזאָגט. -- פארקערט! נאָר אלץ דארף מען טאָן
מיט קאָפּ. טו א פּרוּוו דאָס מאזל אין דעפּאָ. דאָרט, ווייס איך, נייטיקט מען זיך זייער אין
מאנצבלשע הענט. און עס ארבעטן דאָרט זייער װוילע מענטשן, עמעסע אונדזערע מענטשן.
טימאָפייס קלוגע אייצע האָט געבראכט דאָדיקן אין דער דעפּאָ, װוּ מע האָט רעמאַנטירט
לאָקאָמאָטיוון. צװישן די פאכלײַט, וועלכע האָבן זיך פון פרי ביז שפּעט געפּאָרעט אין דעפּאָ,
האָט דאָדיק גאנץ צופעליק זיך באגעגנט מיט איינעם אן אלטן אין ברילן ---ניקאָלײל פּעטראָ-
וויטש האָט ער געהייסן, װאָס האָט גוט געקענט אנאטאָלין, צוזאמען מיט אים אמאָל געארבעט
אף איין זאװאָד. איצט האָט ער געהאלטן אין איין טײַנען מיט דאָדיקן:
-- דעריקער, סינאָק, זע, מע זאָל דיך ניט כוישעד זײַן אין סאבאָטאזש. די ארבעט, זע
איך, שרעקט דיך ניט. און דאָס איבעריקע --- פארלאָז זיך אף מיר. די זאך באשטייט איצט
אָבער אין דעם, װוּ וועסטו לעבן?
װאָס האָט אים דאָדיק געקאָנט ענטפערן אף דער פראגע?
89
-- דו האָסט דאָ עמעצן?--האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש געפרעגט.--עמעצער איז דאַ בא
דיר געבליבן?
-- געבליבן. נאָר זיך באזעצן דאָרט קאָן איך ניט, ניקאָלײַ פּעטראָװיטש. סײַדן א פּרוּו
טאָן זיך דורכשמועסן מיטן אלטן אָניסימען.
-- און װער איז דער אָניסים?
דאָדיק האָט דערציילט דעם אלטן מײַסטער וועגן דעם, בא וועלכע אומשטענדן ער האָט
זיך באקאנט מיטן בעסוילעם-וועכטער. אָניסים דערקאטש איז איינער אליין, האָט א גוט הארץ
און װועט זיכער ניט אָפּזאָגן.
-- איז טו א פּרוּוו, סינאָק! כ'װואָלט דיך גענומען צו זיך, נאָר מײַן אלטע װעט מאכן א
טומל. זי איז בא מיר א שוואכער מענטש און זינט מע האָט בא אונדז צוגענומען אונדזערע
צוויי מיידלעך, קאָן זי קיינעם ניט אָנקוקן, רעדט ניט מיט קיינעם, הערט ניט אוף צו וויינען
און פארשעלטן די וועלט. ניין, ניין, צו זיך װעל איך דיך ניט נעמען... נאָר מיט איינעם אונד-
זערן א יונגן הייצער, סלאווקע, װעל איך דיך באקאנען, ער װעט דיר געפעלן װערן!
דער אלטער אָניסים האָט זיך ניט געריכט אף אזא גאסט און איז בעפיירעש גליקלעך
געווען, ווען ער האָט דערזען דאָדיקן מיטן לײַװונטענעם טאָרבעלע אפן אקסל.
-- האָסטו מיך, הייסט עס, ניט פארגעסן? ביסטו דאָך אוואדע א מענטש!
-- א מענטש זײַנט איר, פעטערל אָניסים, אויב דער ערשטער, וועגן וועמען איך האָב א
טראכט געטאָן, ווען איך האָב זיך אומגעקערט אהער, זײַנט איר, פעטער אָניסים!
-- לאנג לעבן זאָלסטו, טײַערער וואניע! װײַל אויב גוט א טראכט טאָן, איז איינזאמקײַט
שווערער פון הונגער... אוי, די איינזאמקײַט... פריִער האָב איך זי גאָר אזוי ניט געפילט, וי
אצינד. עס זײַנען דאפקע פאראנען װווילע כעוורע, װאָס פארגעסן ניט אין מיר. זיי קומען צו
מיר אין א נויט, קיין פרייד ברענגען זיי מיר ניט, און א מענטש קאָן ניט לעבן בלויז מיט
צאָרעס און ווייטעקן. נאָר װאָס זאָלן מיר זיך מיט דיר באקלאָגן אף אונדזער גוירל? דערצייל
בעסער, װאָס מאכסטו, װאָס הערט זיך בא דיר?
דאָדיק האָט אים גענוי דערציילט אין װאָס פאר א לאגע ער געפינט זיך. און אז געקומען
איז ער אהער ניט בלויז אף קייװוער-אָװעס --ער זוכט זיך אן אָרֹט, װוּ ער זאָל קאָנען צו-
שפּארן דעם קאָפּ, ביז ער װעט זיך ניט געפינען קיין ווינקל, װײַל צו זיך, צו זײַן אייגענער
שטוב, האָט ער מוירע אפילע צוגיין נאָענט.
-- זײַ בא מיר, וויפל דו דארפסט!
דאָדיק איז געבליבן נעכטיקן אפן בעסוילעם. דער קורצער הילצערנער טאָפּטשאן, אֹף
וועלכן אָניסים האָט צוגעגרייט א געלעגער, איז פאר וואניען געווען װי דאָס קינדער-וויגעלע
בא זײַן מאמען, נאָר דער שלאָף איז װי אפצולאָכעס אנטלאָפן פון אים. די זומערינאכט האָט
זיך געצויגן מעשונע לאנג. דאָס איז געווען א נאכט פון טויזנטער כאלוימעס --- איינער גרוי-
זאמער פונעם אנדערן. דאָדיק האָט ניט געגלייבט אין קיין כאלוימעס, נאָר דאָס מאָל האָט ער
אזוי באשײַמפּערלעך בוילעט געזען דאָס דאָרף ליסאָװע, דעם שוסטער יאָסיף מיט זײַן װײַב
דאָמאכע. אים האָט זיך געבאָמבלט א כאָלעם, ויָאזוי דער סטאראָסטע מיכײַלאַ טשוב װויל אים
פארקנאסן פאר זײַן טאָכטער, וועלכע איז אנטלאָפן פון דער דײַטשישער קאטאָרגע, און ער,
דאָדיק, סטארעט זיך איר דערװײַזן, אז די איינציקע קאלע זײַנע איז וואנדע, וועלכע איז די
בעסטע אין דער וועלט, און ווארט אף אים און איז אים געטרל.
זײַן שלאָף האָט איבערגעריסן א פּלוצעמדיק שיסערײַ ניט װײַט פונעם בעסוילעם. געשאָסן
האָט מען פון א קוילנווארפער. אָניסים איז שוין געװוינט געװוען צו אָט די נאכט-שיסערײַען,
און פאר דאָדיקן איז דאָס געווען א נאָװינע. ער האָט זיך אופגעכאפּט, זיך ארומגעקוקט.
-- שלאָף, שלאָף!-- האָט אים געפּרוּװט בארויקן דער אלטער וועכטער. -- צו דיר האָט
עס ניט... און מיר זײַנען שוין, װי מע זאָגט, געװווינט צו אָט דער מוזיקע. בא אונדז איז דאָס
א װאָכעדיקע זאך.
ווידעראמאָל אנשלאָפן װערן האָט שוין דאָדיק ניט געקאָנט. ער האָט זיך אָפּגעמאטערט
נאָך א פּאָר שאָ און איז אוועק אין דעפּאָ.
מע האָט פּונקט פאָרמירט א בריגאדע און עס האָט זיך ארויסגעוויזן, אז עס פעלט א גע-
הילף פארן מאשיניסט.
-- ביסטו מאסקים, סינאָק! טאָ פְּרוּוו -- װאָס דערלייגסטו דערצו?
דאָס מאָל איז די רעכטע האנט בא דעם מאשיניסט געווען סלאוויק, יענער סלאוויק, וועגן
וועלכן ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט אנומלטן געזאָגט דאָדיקן, אז ער איז איינער פון די כאָ-
שעווסטע כעװורעלײַט אין דעפּאָ.
0
סלאוויקן דארף מען ניט ארײַנלײגן קיין פינגער אין מויל. ער האָט גלײַך פארשטאנען,
מיט וועמען ער האָט צו טאָן. דאָדיק האָט אף אים געמאכט אן אײַנדרוק פון אן ערנסטן מענטשן,
װאָס האָט שוין באקומען א שטיקל דערפארונג דאָרט, אינעם פּארטיזאנישן אָטריאד, אז ער
איז שרעקלאָז און אז מע קאָן זיך אף אים פארלאָזן.
-- הייסט עס פאָרן מיר מיט דיר, וואניע, קיין סאך צײַט אף דיך אױספּרוּוון האָב איך ניט.
מאסקים?
-- נו, לאָמיר זאָגן, מאסקים... און װײַטער?
-- װײַטער באשטייט די זאך אָט אין װאָס, --האָט סלאוויק זיך געסטארעט געפינען די
פּאסיקסטע װערטער אף צו דערקלערן אים, דעם נײַעם געהילפס-קאָטשעגאר דאָס וויכטיק-
סטע, -- די זאך באשטייט אין דעם, װאָס הײַנטיקער רעיס איז א באזונדערער רעיס! און או
די באגלייטער פונעם עשעלאָן װעלן זײַן מער, וי געוויינלעך, וואכזאם. פארשטאנען?
-- נו, אויב דו זאָגסט, ווייסטו מיסטאמע בעסער פון מיר.
-- די נעכטיקע צײַטונג האָסטו געלייענט?
-- פארן פינפטן? נאָך ניט געלייענט. װאָסי דען?
-- איז אָט, נא, איוואן טשופּרינא, נא, לייען און טראכט זיך גוט ארײַן. דאָס איז שוין,
אייגנטלעך, ניט קיין נײַס, נאָר פונדעסטוועגן -- לייען!
און דאָדיק האָט איבערגעלייענט די מעלדונג, װאָס איז געכאסמעט געווען , מיליטערישער
קאָמענדאנט און רייכסקאָמיסאר פון אוקראינע?:
יעדער, װער עס װעט אומיטלבאר צי צװישן אנדערן שטיצן אָדער אויסבאהאלטן די
פּארטיזאנער, סאבאָטאזשניקעס, בראָדיאגעס, אנטלאָפענע געפאנגענע, אָדער װועט ועמען-
ס'ניט-איז פון זיי געבן שפּײַז אָדער אוועלכע-ניט-איז אנדערע הילף, װעט פארמישפּעט װערן
צום טויט. זײַן גאנץ פארמעגן װעט װערן קאָנפיסקירט?..
-- נו, דערפאר האָב איך קיין מוירע ניט. קיין שום פארמעגן האָב איך ניט,
-- לייען, לייען װײַטער!
,אזא שטראָף, -- האָט דאָדיק װײַטער געלייענט, -- דערווארט אויך יעדן, װער עס װעט
ניט מעלדן דער פּאָליצײ וועגן די פּארטיזאנער און סאבאָטאזשניקעס אָדער קריגסגעפאנגענע
פּלײטים, ניט געבן צו וויסן וועגן זיי דעם סטאראָסטע אָדער דעם נאָענטסטן פּאָליצײ-אָנפירער,
מיליטער-קאָמענדאנט אָדער דעם דײַטשישן לאנדווירטשאפטלעכן אָנפירער. דער, װער עס
וועט מיט זײַן מעלדונג מיטהעלפן כאפּן אָדער פארניכטן די פּארטיזאנער, בראַדיאגעס, סא-
באָטאזשניקעס אָדער פּלייטים, װעט באקומען טויזנט קארבאָוואנצעס אלס באלוינונג.."--
אונד זאָ װײַטער און װײַטער, -- האָט דאָדיק א שמיץ געטאָן די צײַטונג.
-- איז אויב יעדער איינער קאָן באקומען אזא הויכע באלוינונג, ליגן מיר זיי, װײַזט
אויס, גוט אין די ביינער. מאסקים?
-- איך ווייס ניט װי דו, און איך בין דערװײַל א ליידיקגייער, --- פון איין ברעג אוועק,
צו א צווייטן זיך ניט דערשלאָגן, ניט צוגעשטאנען...
-- איז אָט, וואניע, האָסטו די מעגלעכקײַט צושטיין צו אן עמעסן ברעג.
-- קאָנקרעט? װאָס דארף איך טאָן?---איז וואניע מונטערער געװאָרן.
-- דאָס װעל איך דיר, וואניע, זאָגן, ווען מיר װעלן שוין זײַן אין רעיס. און דערװײַל..
אָט האָסטו דיר דרײַ צענדליק פלוגבלעטלעך -- מער האָב איך ניט! נאָר דרײַ צענדליק. מע
דארף זיי אופקלעפּן אף די וואגאָנען..
-- וויַאזוֹי? -- האָט דאָדיק גענומען די בלעטלעך אין האנט.
-- דאָס איז שוין דײַן זאך! טו גוט א טראכט. כ'מיין ניט, אז איך בין קליגער פון דיר.
מאסקים?
-- דאָס וועלן מיר שוין זען.
דאָדיק האָט שוין ניט איין מאָל געהאט צו טאָן מיט פלוגבלעטלעך אין ליסאָװע און אין
באשטאנאָווקע, ער האָט זיי אפילע אליין מיט זײַן האנט ניט איין מאָל איבערגעשריבן, אָבער
פאנאנדערקלעפּן זיי אף די ואגאָנען איז אים ניט אויסגעקומען. דאָ האָט מען געמוזט זײַן
באזונדערס פאָרזיכטיק!
-- מעל אף צו פארפּארען א ביסל פּאפּ װעסטו נעמען בא דער מומע דאשע אין קיך. זי
װעט בא דיר פרעגן, נאָך װאָס דארפסטו עס, װעסטו איר זאָגן: אף האלושקעס מיט קנאָבל..
| = ביידע האָבן זיי זיך צעלאכט, און דאָדיק איז אוועק צו דער קעכן דאשע. דאָס איז געווען
די ערשטע שליכעס אין די נײַע פאר אים אומשטענדן.
מיט סלאוויקן האָט זיך דאָדיק זייער גרינג צונויפגערעדט וועגן די מינדסטע קלײניקײַטן.
1
ער האָט אים אפילע פארטרויט, אז װוּ ער זאָל ניט זײַן און װאָס ער זאָל ניט טאַן, הערט ער
ניט אוף צו טראכטן וועגן וואנדען.
-- וי לאַנג האָסטו זיך מיט איר ניט געזען?
-- אינגיכן װעט ווערן א יאָר.
-- ביסט זיכער, אז זי איז נאָך דאָ, אז מע האָט זי ניט ארויסגעשיקט?
-- ניין, זי איז דאָ. מיט א פּאָר װאָכן צוריק איז זי געווען בא מײַן אָניסים פּעטראָװיטשן.
ווען עס װאָלט מיט איר עפּעס געשען, װאָלט ער געװוּסט דערפון.
דרײַ מעסלעס האָט געדויערט דער רעיס, אין וועלכן איוואן טשופּרינא (אזוי האָט מען
דאָדיקן איצט דאָ גערופן) האָט אָנטײלגענומען אלס געהילפס-קאָטשעגאר. אין וועג האָט מען
אים פארטרויט אָנטײלנעמען אין איינער אן אקציע, וועגן וועלכער ער האָט פריער בלויז
געהערט. די אקציע איז באשטאנען אין דעם, װאָס א טייל ואגאָנען זײַנען אין וועג אף א
העלפט געװאָרן ליידיק. די טװוּע האָט זיך אויסגעשאָטן דורך די אופגעריסענע ברעטער אין
די וואגאָנען, און די פּויערים פון די ארומיקע דערפער האָבן זיי גערן צונויפגענומען פאר זיך,
דערצו האָט וואניע צוגעלייגט א האנט, נאָר קיינער האָט אים ניט געקאָנט כוישעד זײַן, װײַל
ער איז דאָך די גאנצע צײַט געווען פארנומען מיט זײַן ארבעט אין לאָקאָמאָטיוו. ווען מע האָט
זיך אומגעקערט צוריק אין שטאָט, האָט אים סלאוויק א זאָג געטאָן:
-- איך װאָלט אף דײַן אָרט פונדעסטוועגן א פּרוּוו געטאָן זיך באגעגענען מיט דײַן וואנ-
דען. זי ווארט דאָך אוואדע אף דיר.
14
דער נײַער קיעווער ייִדישער בעסוילעם איז פארלאָזט און פּוסט. בישכיינעס מיט אים
האָט זיך געפונען דער שרעקלעכער אלגעמיינער קייווער פון צענדליקער טויזנטער אומגעקו-
מענע און אומגעבראכטע, נאָר אהער, צו דעם פארגעסענעם הײיליקן אָרט, איז איצט קיינער
ניט געקומען, און דער וועג צו אים און די אָנצאָליקע שטעגעלעך צװישן די מאצייוועס זײַנען
געווען פארוואקסן מיט װילדגראָז. בלויז ארום לייע לאזעבניקס קייווער איז געווען צוגעראמט,
דאָס האָט שוין דאָדיק צוגעלייגט א האנט. אלע מאָל, ווען ער פלעגט זיך אומקערן פון דער
ארבעט, איז ער קױידעמקאָל צוגעגאנגען צו דער מאמעס קייווער, װי ער װאָלט געקומען אָפּי
געבן איר א דיןיוועכעזשבן פאר דער אָפּגעטאָנענער ארבעט.
אין די שאָען, װאָס דאָדיק האָט פארבראכט לעבן דער מאמעס קייווער, האָט ער געהאט
א מעגלעכקײַט זיך דערמאָנען אין דער גאנצער מישפּאָכע, אין די ברידער און שוועסטער, עס
האָט זיך אים זייער געװאָלט באגעגענען מיט דער אלטער מומע נאסטיע און טאקע מיט וואנ-
דען. זיך באגעגענען און זיך דורכשמועסן. צי עפשער האָט זי דאָס לעבן געצװוּנגען פארגעסן
אין אים?
ער האָט זיך ארומגעוואשן, צוגעקעמט, אױסגעפּרעסט די איינציקע פּאַר הויזן.
-- װוּהין קלײַבסטו זיך עס, וואניע? -- האָט אים געפרעגט אָניסים.
-- אף א באגעגעניש, פעטער אָניסים.
-- זי ווארט אף דיר? -- האָט אָניסים ווויליונגעריש א װוּנק געטאָן.
-- לאָמיר האָפן, אז *אָ.
-- און עפשער האָט זי שוין עמעצער אויסגעכאפּט? אזוינס קאָן אויך אמאָל טרעפן... נאָר
אויב עס גלוסט זיך דיר אזוי, איז גיי און זײַ מאצליעך!
ער איז געגאן מיט די הינטערגעסלעך און איז זיכער געווען, אז מיט קיינעם װעט ער
זיך ניט באגעגענען, װײַל די, וועלכע האָבן ניט באוויזן ארויספאָרן ביזן בלוטיקן פרײַטיק,
זײַנען לויטן אוקאז אוועק אין באבי יאר. אן אאוּסװײַזע האָט ער א גוטע און פאר קיין שום
פּאטרול צי פּאַליצײ האָט ער קיין מוירע ניט. קוידעמקאָל װעט ער זיך ארײַנכאפּן צו נאסטיען
און זי װועט אים טאָן די טויווע ---א רוף טאָן וואנדען.
אזוי טאקע האָט ער געטאָן.
נאסטיע האָט אים גלײַך דערקענט, כאָטש עס איז שוין אדורך א יאָר, זינט מע האָט זיך
דאָס לעצטע מאָל געזען. אן אויסגעדארטע, א פארדאָרבענע, האָט זי זיך קוים אופגעהויבן
פונעם געלעגער.
: -- זע נאָר -- דאָדיק! וי קומסטו אהער, דאָדיק?
-- וואניע, וואניע רופט מען מיך אצינד. איוואן טשופּרינא בין איך לויט מײַן אאוסװײַזע,
2
און װאָס איז שײַעך וי איך קום אהער, איז לאנג צו ריידן, און קיין סאך צײַט דערוף האָב
איך ניט, מומע נאסטיע. אָט זעט איר, א ביטע צו אײַך, דאָס האָב איך יאָ.
-- װאָס, אשטייגער? זאָג, זאָג, וואניע?
-- איר זאָלט זײַן אזוי גוט און מיר ארויסרופן וואנדען. איר קענט זי, וואנדען?
-- אוואדע קען איך זי! ווען דו קומסט פריַער מיט א פּאָר שאָ, װאָלסטו זי בא מיר גע-
טראָפן.. אָט אִידאָ איז זי געזעסן, בא מײַן טיש, װי זי װאָלט זײַן מײַנע א כאווערטע. נאָר
וי קומט זי צו דיר? -- האָט נאסטיע געזאָגט אינדערשטיל, וי זי װאָלט מוירע געהאט, עמעצער
זאָל דערהערן. -- מיט מיר האָט זי געשמועסט, דערציילט, װי זי לעבט איצט. מיר האָבן אויך
דיך דערמאָנט... זי טאנצט איצט מיט איינעם א טענצער. נאָר װי קומט ער צו דיר!---אזוי
האָט זי מיר געזאָגט, -- מיט דיר האָט זי געהאט פארגעניגן פונעם טאנצן און מיט אים איז
דאָס בא איר וי אן אָפּקומעניש.
-- און וי פילט זי זיך ביכלאל?
-- װאָס פרעגסטו! זינט זי האָט פארלוירן איר כאווערטע... האָסט דאָך מיסטאמע געהערט
וועגן איר גרויסן אומגליק, וועגן דעם גאלעכס אייניקל..
וועגן דעם אומקום פון לאריסע אָזערנא האָט דאָדיק שוין געהערט. ער האָט אָבער ניט
געמיינט, אז וועגן דעם ווייסט שוין די שטאָט.
-- איר האָט נאָך אָפּגעגליקט, כ'מיין וואנדען, זי האָט מען ניט געטשעפּעט, כאָטש די
געסטאפּאָ האלט אין איין דערפרעגן זיך, מיט וועמען איז די בארימטע זינגערן געווען פאר-
בונדן, מיט וועמען זיך געכאווערט. וואנדע װעט דיר אלץ דערציילן. --און נאסטיע האַט זיך
אופגעהויבן פון איר געלעגער און איז אוועק צו וואנדען אין שטוב, װאָס איז נאסטיען אזויפיל
יאָרן באקאנט געװוען, װי די שטוב פון די לאזעבניקס.
באם ארײַנגאנג אין דער פּאראדנע טיר האָט זי באגעגנט אגנעסען. אך, װי זי האָט זיך
עס געענדערט!-- האָט נאסטיע א טראכט געטאָן, דערזעענדיק די צעפּאטלטע האָר, װאָס זײַנען
איצט געווען צונטער-רויט געפארבט. איצט איז אגנעסע געװאָרן דער דװאָרניק פון הויף, זי
האָט פארביטן דעם צעשאָסענעם פעטער ניקאָלײַ. און װײַל זי האָט איצט געהאט צו טאָן
מיט די פּאָליצײ-לײַט און מיט דער דײַטשישער אופּראװע, האָט זי זיך געסטארעט אף יעדן
קער, מיט יעדער קלײניקײַט אונטערשטרײַכן, אז זי איז קימאט א דײַטשקע.
אגנעסע פלעגט אמאָל באגעגענען נאסטיען און אפילע אָפּט געשמועסט מיט איר. איצט
אָבער האָט זי געקוקט אף איר מיט א פּאָר פרעמדע אויגן, װײַל, אייגנטלעך, װאָס איז זי איר?
נאָר נאסטיע איז פאָרט געגאן צו איר פּלעמעניצע, צו וואנדען, וועלכע איז גראדע געווען אין
דער היים.
וועגן דעם, אז די מומעטשקע אגנעסע איז געװאָרן א דװאָרניק, האָט נאסטיע גוט געװוּסט,
זי האָט זיך אָבער ניט געקאָנט פאָרשטעלן, וויָאזוי א באשיידענע נייטערן װעט אויסזען מיט
א גרויסן בעזעם אין די הענט, אין א װײַסן פארטעך, מיט א גרויסן בלעכענעם נומער אף דער
ברוסט,
-- צו וועמען גייט איר עס?-- האָט אגנעסע באטראכט די אלטע.
-- צו דיר, מײַן טײַערע. האָסט זיכער ניט געווארט אף מיר, א?
-- דעם עמעס געזאָגט, ניט געווארט. װאָס פאר א געשעפט האָט איר צו מיר? מיט קיין
שנײַדערײַ פארנעם איך זיך איצט ניט.
-- שנײַדערײַ... וועמען ליגט איצט אין קאָפּ שנײַדערײַ?! די עטלעכע שמאטעס, װאָס זײַ-
נען מיר פארבליבן פון אמאָל, האָב איך שוין לאנג אויסגעביטן אף הירזש און קארטאַפליעס..
-- דאָס איז איצט ניט קיין נאָװוינע. אלע פארנעמען זיך דערמיט. יאָ, איז װאָס זשע האָט
איר געװאָלט? און נאָך װאָס זאָלט איר זיך מאטריעך זײַן און שלעפּן זיך אפן דריטן שטאָק.
איר קאָנט מיר דאָ זאָגן.
-- אייגנטלעך, דארף איך ניט צו דיר, צו דײַן פּלעמעניצע וואנדען דארף איך.
-- אך, צו וואנדען? און װאָס האָט איר מיט איר פאר א געשעפט?!
-- געשעפט, געשעפט! װאָס עפּעס --געשעפט? מיט קיין געשעפט פארנעם איך זיך ניט
זינט איך לעב, נאָר אן איניען צו איר האָב איך.
-- װאָס זשע פאר אן איניען, צום בײַשפּיל?
נאסטיע איז געשטאנען אין א פארלעגנהײַט--ניט געװוּסט װאָס צו זאָגן, זי האָט זיך
ניט צוגעגרייט צו אזא באגעגעניש מיט דער פאָלקסדויטשקע. זאָגן איר, אז זי איז א שאָליִעך
פון דאָדיקן, וועלכן מע רופט איצט איוואן טשופּרינא, האָט זי פארשטאנען, אזֹ זי טאָר ניט.
װאָס זשע יאָז אומגעריכט איז איר געקומען דאָס פּאסיקע װאָרט אפן זינען:
-- כ'מיין, עפשער װעט זי זײַן אזוי גוט און מיך אונטערהאלטן אין מײַן שווערער לאגע.
3
כ'מיין, עפשער וװעט זי מיר אנטלײַען א פּאָר קארבאָוואנצעס, װײַל כוץ איר האָב איך ניט
צו וועמען זיך ווענדן.
-- ,כוץ איר"... און װאָס איז זי אײַך פאר א קרויווע?!
-- נו, קיין קרויווע ניט, אָבער אמאָל, געדענק איך, ווען דאָ האָבן נאָך געלעבט די לא-
זעבניקס, טאקע דאָ, אפן דריטן שטאָק, ווען די שטילע טויב, די שטענדיק פארדײַגעטע בא"
לעבאָסטע פון דער גרויסער שטוב האָט נאָך געלעבט...
-- איז װאָס, אויב זי האָט דאָ געלעבט?---איז אגנעסע אין קאס געװאָרן.
-- איז פלעג איך זי אמאָל טרעפן דאָ -- זי האָט זיך דאָך געכאווערט מיט לייע לאזעבניקס
קינדער, געטאנצט איניינעם, איר ווייסט דען ניט!
-- ,געטאנצט איניינעם"... איצט טאנצט זי שוין מיט אנדערע. און איך בעט אײַך: הערט
מיר אוף צו דערמאָנען, װאָס אמאָל איז געווען. און מיט איר זאָלט איר אויך ניט דערװעגן
זיך צו ריידן, װאָס אמאָל איז געווען. פארדולט איר ניט דעם קאָפּ מיט אײַערע מײַסעס. קומט,
זי איז גראדע אין דער היים, נאָר קיין געלט זאָלט איר בא איר ניט בעטן, װײַל קיין געלט
האָט זי ניט, און אף מײַנע עטלעכע גראָשנס זאָלט איר ניט אויסרעכענען. װאָס באקומען מיר
אצינד?! גראָשנס.
מע האָט זיך אופגעהויבן אפן דריטן שטאָק, און ווען אגנעסע איז אליין ארײַן אין קיך
אראָפּנעמען פון זיך דעם פארטעך מיט דער , בליאכע", האָט נאסטיע באוויזן אײַנרױמען דעם
סאָד דער פארשלאָפענער וואנדע.
-- ער איז בא מיר און בעט דיך, זאָלסט צו אים ארײַנגײין..
דערהערנדיק, װי אגנעסע קערט זיך אום פון קיך, האָט נאסטיע אף א קאָל פאָרגעזעצט:
-- נאָר אף דיר איז מײַן איינציקע האָפענונג. איך דארף ניט קיין סאך.
וואנדע האָט גלײַך פארשטאנען, אז דער געשפּרעך וועגן דער האלװאָע איז ספּעציַעל פאר
דער מומעס וועגן, האָט זי זיך אָנגערופן:
-- קיין סאך, זאָגט איר? װי קומט צו מיר א סאך? דאָס געהאלט, װאָס דער הער בליוק-
נער צאָלט אונדז, קלעקט קוים אף אויסצוקויפן די ,לעבנסמיטלען", װאָס מע טיילט אונדז אויס.
-- איז עפשער וואלגערט זיך בא דיר אן אלט מאלבעש, װאָס דו טראָגסט שוין ניט. איך
װועל עס אױסבײַטן אפן מארק.
אגנעסע האָט אָנגעקוקט די אלטע, װי א מעשוגענע. װער צעווארפט זיך עס איצט מיט
אלטע מאלבושים? און װער איז זי, אָט די אלטע? מע איז דאָך ווילד פרעמדע מענטשף נאָר
זאָגן איר אלץ, װאָס זי טראכט וועגן אירע באקאָשעס, האָט אגנעסע דאָך זיך ניט דערוועגט.
-- כ'וועל אײַך שענקען מײַנס אן אלט רעקל, און לאָמיר דערמיט ענדיקן. זוכט אײַך מער
פארמעגלעכע.--אגנעסע האָט דערלאנגט פונעם שראנק אן אָפּגעריבן רעקל, װאָס זי האָט
שוין ניט איין מאָל אַן דערפאָלג געפּרוּווט אױסבײַטן אפן מארק, ---אָט, נעמט.. עפשער אין
דאָרף װעט איר פאר דעם עפּעסיװאָס אויסבײַטן...
-- נעמט, נעמט, שעמט זיך ניט! -- האָט וואנדע צו איר א װוּנק געטאָן, --- אין אזא צײַט
איז ניטאָ װאָס זיך צו שעמען. דערצו זײַנט איר דאָך איינע אליין! אף וועמענס הילף קאָנט
איר אויסרעכענען?
נאסטיע האָט גענומען דאָס רעקל, באדאנקט און אוועק אהיים. איר איז געווען וויכטיק,
װאָס זי האָט אויסגעפילט דאָדיקס ביטע.
אין א שאָ ארום איז שוין וואנדע געזעסן מיט דאָדיקן אפן אלטן דיוואן. זיי זיצן, קוקן
איינס דעם צווייטן אין פּאָנעם ארײַן און ווייסן ניט פון װאָס אָנצוהױיבן. וויפל מאָל האָט ער
פארן יאָר געטרוימט וועגן אזא באגעגעניש, געטרוימט און זיך פאָרגעשטעלט, װאָס ער װעט
איר זאָגן און װאָס זי װעט אים ענטפערן. אויך זי האָט ניט איין מאָל געטראכט וועגן דעם,
װאָס זי װעט אים זאָגן, ווען עס װעט זיי באשערט זײַן זיך זען.
-- נו, איז װוי זשע פילסטו זיך אצינד אין דײַן טעאטער?
-- ,מײַן טעאטער"... מײַן אומגליק, װאָלסטו בעסער געזאָגט! אלע מאָל דאכט זיך מיר,
אז אָט װעט ארײַנקומען לאָרע, מיר דאכט זיך אפילע, אז איך הער איר שטים. פרעג ניט,
דאָדיק, דאָס איז א גרויסער אומגליק, א פארלוסט, װאָס איך װעל קיינמאָל ניט פארגעסן. זי
האָט דאָך אזויפיל גוטס געטאָן פאר מיר.
-- כ'מיין, אז ניט נאָר פאר דיר, -- האָט דאָדיק באמערקט.
-- ווען ניט זי, װאָלט איך שוין זיכער ערגעץ געפוילט אין אױסרײַסעניש. מע האָט דאָך
קימאט אלע מײַנע כאווערטעס שוין ארויסגעפירט קיין דײַטשלאנד. נאָר װאָס דערצייל איך
דיר? אליין ווייסטו דען ניט?! זאָג מיר בעסער, װאָס דו מאכסט, װי לעבט זיך דיר, דאָדיק,
טײַערער,
6* 44
-- ערשטנס בין איך ניט דאָדיק, נאָר וואניע. איוואן טשופּרינא -- זייער א שיינער און א
באקוועמער נאָמען! די דײַטשן רופן דאָך אלע רוסישע איוואן. דער רוסישער איוואן ליגט זיי גוט
אין די ביינער. נו, בין איך איוואן און ארבעט אצינד אף דער אײַזנבאן. קיינער קען מיך ניט,
כוץ איינעם א ווילן כעוורעמאן -- סלאוויק... ער װאָלט דיר אויך געפעלן װערן. מיר האָבן
זיך מיט אים זייער באפרײַנדעט. אויב מיר װעלן לעבן בלײַבן, װעסטו געוויס הערן זײַן נאָמען
צוישן די בעסטע און דרייסטע יונגע קאָמוניסטן. מע האָט אים ערשט נעכטן אָנגענומען אין
פּארטיי.
-- און דיך, איוואן טשופּרינא!
-- איך בין נאָך א גרינינקער. איך האָב נאָך גאָרניט אופגעטאָן. נאָר אויב כ'וועל לעבן
בלײַבן, וואנדע, אויב מיר װעלן בלײַבן לעבן..
-- מיר געפעלט ניט, װאָס אף יעדן שריט און טריט זאָגסטו , אויב". װאָס דען װעסטו?
אוואדע לעבן! אזעלכע, וי מיר, טאָרן ניט שטארבן, מיר דארפן נאָך נעקאָמע נעמען פאר
לאָרען.
-- גוט װאָלט געווען, ווען מיר זײַנען צוזאמען, -- האָט דאָדיק מיט א זיפץ געזאָגט און
א גלעט געטאָן איר ברוינע קאלטע האנט.
-- צוזאמען... װוי קאָנען מיר זײַן צוזאמען? סײַדן פארלאָזן דעם טעאטער און זיך לאָזן
ערגעץ אין די וועלדער צו די פּארטיזאנער. נאָר וועגן דעם קאָן דאָך קיין רייד ניט זײַן! איצט
זײַנען מיר ניט בא זיך אין די הענט. יעדערער איז דאָרט, װוּ ער דארף און מוז זײַן. אָט זעסטו,
באגעגענען זיך װאָלטן מיר עפשער געקאָנט אָפטער, לאָמיר זאָגן, בא דעם אלטן אָניסים.
כ'מיין, ער װעט ניט דערװידערן, אויב ער װעט ויסן, אז מיר זײַנען מיט דיר אפאנעמעסן
טײַער איינס דעם צווייטן, אויב מיר האָבן ליב...
-- וי דאָס לעבן! -- האָט דאָדיק באגײַסטערט אויסגעשריגן און זי הייס ארומגענומען און
א קוש געטאָן אזוי, װי ער האָט זיך טאקע פאָרגעשטעלט אין זײַנע זיסע כאלוימעס,
לאנג פארהאלטן זיך האָט וואנדע ניט געהאט קיין מעגלעכקײַט -- הײַנט האָט זי באדארפט
ארויסטרעטן אין א פאָרשטעלונג, טאנצן מיט א נײַעם קאָלעגע, וועלכער איז איר אזוי אומאָנ-
גענעם געווען, נאָר קיין אנדער בריירע האָט זי ניט געהאט. די לעצטע צײַט, זינט מע האָט
אומגעבראכט לאָרען, האָט וואנדע זיך באמיט זײַן שטילער און צוריקגעהאלטענער, וי געווייג-
לעך. מ'האָט זיך צונויפגערעדט, אז איבעראכטאָג מאָנטיק, ווען וואנדע װעט האָבן א פרײַען
טאָג, װועט זי קומען צו אים אפן הײיליקן אָרט.
זי האָבן זיך װוידער צעקושט, פּונקט וי זיי װאָלטן געװוּסט, אז דאָס איז דער לעצטער
קוש זייערער. דאָדיק האָט זיך נאָך פארהאלטן עטלעכע מינוט נאָך וואנדעס אוועקגיין.
-- איך װאָלט געדארפט דיך מיט עפּעס מעכאבעד זײַן, -- האָט זיך נאסטיע װי פארענט-
פערט פארן גאסט, --נאָר װעסט מיר מוזן מויכל זײַן. כוץ אָט דעם ביסל שאָלעכץ פון קאר-
טאָפּל האָב איך אין שטוב גאָרניט. זאָל שוין זײַן א צווייט מאָל!
-- אן אנדערש מאָל װעל איך שוין אײַך מעכאבעד זײַן! האָט קיין יעסורים ניט. איר האָט
מיך מעכאבעד געווען מיט אזא באגעגעניש..--- ער האָט ארומגענומען די אלטע פרוי אזוי,
וי דאָס װאָלט געווען זײַן אייגענע מאמע.
א גליקלעכער, איז ער ארויס פון נאסטיעס שטוב. איז, הייסט עס, ניט אומזיסט געווען
זײַן גלייבן, אז מע װעט זיך נאָך באגעגענען און מע װעט נאָך גליקלעך זײַן. דער הימל איז
נאָך, הייסט עס, ניט בא דר'ערד. נאָך אלע ניסיוינעס, נאָך אלע אױספּרוּוון, נאַך די שוידער-
לעכע טעג און װאָכן פון בענקען, לײַדן און ווארטן אף נאָך גרעסערע אױספּרוּוון און געפארן,
איז געקומען די פריידיקע באגעגעניש. און אויב אלץ וועט זײַן ניט ערגער, װי עס איז הײַנט-
צויטאָג, װעט ער זיך איבעראכטאָג מאָנטיק ווידער זען מיט איר. דער אלטער אַניסים װועט
אים דערלויבן זי אופנעמען בא זיך, װי דעם טײַערסטן גאסט. ס'קאָן דען געמאָלט זײַן, אז ער
זאָל דערװידערן? ער איז דאָך אויך אמאָל געווען יונג און, װעדליק ער דערציילט, איז ער
אויך פארליבט געווען סאקאָנעסינעפאָשעס.
דאָדיק האָט זיך אראָפּגעלאָזט פון די עטלעכע טרעפּלעך און זיך געלאָזט צו דעם בעסוי-
לעם מיט די זעלבע הינטערגעסלעך, מיט וועלכע ער איז געגאנגען אף דער באגעגעניש מיט
וואנדען. נאָר איצט האָבן די געסלעך אויסגעזען גאָר אנדערש. ס'האָט געקאָנט דאכטן, אז די
ערד, די ווענט, די זומערדיקע סיטקעלעך ארום די נידעריקע שטיבלעך --אלץ האָט געזונגען
:און אים באגריסט.
נאָר אָט איז וי פון אונטער דער ערד אויסגעוואקסן אין שווארצע קליידער א פּאָליצל.
:דאָדיק האָט אים גלײַך דערקענט -- דאָס איז געווען וואסיל גארקושא.
95
-- זע נאָר, דאָדיק! -- האָט גארקושא, ס'קאָן הייסן, פרײַנטלעך, אויסגעשריגן, -- לאזעבניק!
א לעבעדיקער? וי קומסטו אהער?
,װאָס ענטפערט מען אים, -- האָט, װי א בליץ, זיך דורכגעטראָגן אין דאָדיקס מויעך, --
זאָגן אים, אז ער האָט א טאָעס, דער פּאָליצײַ, אז ער איז ניט דאָדיק און ניט לאזעבניק, ער
איז איוואן טשופּרינא... און עפשער פארקערט: ריידן מיט אים, וי מיט אן אלטן באקאנטן?
סאָפּקאָלסאָף, װאָס קאָן ער האָבן צו אים?! דאָדיק האָט אף אים אופגעהויבן זײַנע דערשראָי
קענע אויגן:
-- װאָס הייסט וי איך קום?! אז מע לעבט, קומט מען!
-- הייסט עס, לעבסטו נאָך, פארפלוכטער יודע!
-- װאָס עפּעס , יודע? און פארװאָס ,פארפלוכטער"? פון ווען אָן בין איך עס בא דיר
געװאָרן א פארפלוכטער? עפּעס געדענק איך ניט, דו זאָלסט מיך פריַער אזוי אָנרופן.
-- פְריִער... פריִער האָסטו מיך ניט געקאָנט אָנקוקן, מיך פארהאסט, װי א קרעציקן
הונט, און אצינד -- פארקערט! אלץ איז אצינד פארקערט! איצט פארהאס איך דיך! באװײַז די
אאוּסװײַזע, אָבער שנעלער! שנעלער!
דאָדיק האָט אים דערלאנגט זײַן אאוּסװײַזע. גארקושא האָט זי גענומען אין די הענט און
זיך שיר ניט צעלאכט.
-- טשופּרינא?! ס'הייסט: דו ביסט איוואן טשופּרינא?!
-- און אויב ניט טשופּרינא, איז װאָס, -- האָט דאָדיק קוים אויסגעשטאמלט.
דער פּאָליצלײַ האָט ארײַנגעלײיגט די אאוּסװײַזע אין קעשענע און א באפעל געטאָן:
-- גיי! דאָרט װעט מען שוין פעסטשטעלן, װאָס פאר א טשופּרינא דו ביסט. הער א מײַסע!
טשופּרינא! און פארװאָס ניט גארקושא, לאָמיר זאָגן?!
דאָדיק װאָלט אים געזאָגט: בעסער שטארבן, איידער טראָגן דײַן נאָמען, נאָר װאָס װעט
ער זיך שטעלן אױסטײַנען מיט אָט דעם מערדער?
-- גיי! -- האָט גארקושא ווידער א זאָג געטאָן מיט ביטל און האס, --גיי, און האָב אין
זינען: וועסט פּרוּװון אנטלױיפן, װעט דיך דעריאָגן מײַנע א קויל, האָב אין זינען, -- און גארקו-
שא האָט ארויסגענומען פון דער זײַטיקעשענע דעם נאגאן.
-- לויפן װעל איך ניט, ---האָט אים דאָדיק רויִק געזאָגט, ---נאָך װאָס?! כ'פארשטיי נאָר
ניט: װאָס האָסטו צו מיר?! װאָס האָסטו זיך צוגעטשעפּעט, וואסיל?
-- ערשטנס, בין איך דיר ניט וואסיל!
-- אנטשולדיק..,
-- ערשטנס, בין איך דיר ניט וואסיל! און, צווייטנס, איז דײַן פראגע א נארישע פראגע.
איך האָב צו דיר דאָס, װאָס איך האָב צו אלע זשידעס און קאָמוניסטן. און, דריטנס, דריטנס
האָב איך מיט דיר אן אלטן כעזשבן, איוואן טשופּרינא..
-- װאָס פאר א כעזשבן?
-- טו זיך גוט א דערמאָן, װועסטו פארשפּאָרן פרעגן... גײי, גיי, זאָגט מען דיר!-- און ער
האָט מיט דער רער פונעם נאגאן א שטויס געטאָן דאָדיקן אין דער פּלײיצע, --גיי! און האָב
אין זינען, װאָס איך האָב דיר געזאָגט!
דאָדיק האָט א טיפן זיפץ געטאָן און איז מיט לאנגזאמע טריט אװעק צו דער פּאַליצצײ-
פארוואלטונג, וועלכע איז געווען דאָ ניט װײַט לעבן דער אופּראװע.
.די אומגליקלעכע באגעגעניש האָט וי מיט א שװוערער האק א קלאפּ געטאַן אין דאָדיקס
שלייפן. ער האָט ניט באוויזן אפילע גוט באטראכטן זײַן דורכפאל, װי גארקושא האָט אים
ארײַנגעשטופּט אין איינעם פון די טונקעלע און שמוציקע צימערן, אין וועלכע עס זײַנען גע-
זעסן עטלעכע פּאָליציַאנטן, געזעסן און געווארט אף א נײַעם קאָרבן.
גארקושא האָט זיי דערלאנגט דאָדיקס אאוּסװײַזע און א צופרידענער געזאָגט:
-- באקומט נאָך איינעם! אָט! איך קען אים נאָך פון אמאָל. א זשיד!
איינער פון די פּאָליצײַען, קענטיק, דער עלטערער צוישן זיי, האָט גענוי באטראכט די
צײַגעניש.
-- ביסטו, הייסט עס, איוואן טשופּרינא! נו, נו! זאָל זײַן טשופּרינא! װאָס זאָגט איר עפּעס
אף אזא טשופּרינא, -- האָט זיך געװוענדט צו די פּאָליצײַען דער עלטערער, און זיי האָבן זיך
אזש געקאטשעט פון געלעכטער. זיי איז געפעלן געווען, װי זייער שעף איז זיך נויקעם אין
דעם זשידאָק.
...צוזאמען מיט נאָך עטלעכע פארברעכער, וועלכע מע האָט דעם טאָג געפּאקט אין שטאָט,
האָבן די פּאָליצײַען אָפּגעפירט דאָדיקן אין געסטאפּאָ. דאָרטן האָט מען זיי לאנג ניט פארהאלטן
6--106 06
און איבערגעשיקט אינעם סירעצער לאגער, װאָס געפינט זיך בישכיינעס מיטן בעסוילעם.
זומערצײַט איז יעדער פאָרשטאָט ארום קיִעוו שיין און גרין און מאכט אן אײַנדרוק פון
א שטיק גאניידן... דאָדיקן זײַנען גוט באקאנט געווען אָט די גרינע שעטעכן, נאָך איידער זיי
זײַנען פארוואנדלט געװאָרן אין א פארשאָלטענעם גענעם פון צענדליקער טויזנטער אומשול-
דיקע קאָרבאָנעס. בישכיינעס מיטן סירעץ איז דאָ פון איין זײַט דער בעסוילעם און פון דער
אנדערער -- דער באבי יאר.
וועגן דעם, אז דאָדיק איז געװאָרן איינער פון די טויזנטער לאגערניקעס, האָט נאָך דער-
װײַל קיינער, כוץ גארקושען, ניט געװוּסט. סלאוויק האָט שוין כאראָטע געהאט, ואָס ער האָט
אים געייצעט גיין אף דער באגעגעניש מיט זײַן געליבטער. אוועקגעגאן און זיך ניט אומגע-
קערט. אָניסים האָט שוין אויך אופגעהערט ווארטן אף זײַן קווארטיראנט--ער האָט גוט גע-
װוּסט, אז ווען מיט וואניען װאָלט גאָרניט געטראָפן, װאָלט ער דאָך געוויס געקומען נעכטיקן.
וואנדע?.. סײַדן וואנדע --זי קער שוין מיסטאמע וויסן. עס קאָן דען געמאָלט זײַן, אז דער
פּאָליצײַ גארקושא זאָל זיך ניט ארויסכאפּן פאר אגנעסען מיט דער נײַס, ניט בארימען זיך
דערמיט, װי ער האָט געפּאקט דעם זשידאָק, וועלכער האָט געהאט די האָזע אים אָפּנארן מיט
א פאלשער אאוּסװײַזע? יאָ, גארקושא האָט זיך טאקע בארימט פאר אגנעסען.
-- איר פארשטייט, מומעטשקע אגנעסע! איר פארשטייט, סארא קלוגיטשקער! האָט איר
אמאָל געהערט, אז א זשיד זאָל הייסן איוואן טשופּרינא! נאָר ניט אזעלכע, װי גארקושא, נארט
מען אָפּן
-- װוּ זשע איז ער איצט?
-- דאָס איז שוין ניט מײַן אייסעק! אָדער ער איז אוועק אין דער הימל-קאָמאנדע, אָדער
מע איז אים מויכל געווען זײַנע זינד און פארנומען אין לאגער.
פארנאכט, ווען וואנדע האָט זיך אומגעקערט פונעם טעאטער, האָט איר אגנעסע איבער-
געגעבן די טרויעריקע יעדיַע. די פאָלקסדויטשקע האָט, פארשטייט זיך, ניט באשריבן גענוי,
וי דאָס איז פאָרגעקומען ---נאָך װאָס זאָל זי פאָרשטעלן איר מעגלעכן איידעם --גארקושען --
אלס מערדער. זי האָט בלויז מיט א געמאכטן מיטלײַד געזאָגט:
-- אנדערש האָט עס ניט געקאָנט זײַן! און שולדיק דערין ביסטו, וואנדע, דו!
-- װאָס עפּעס איך? -- איז זי געװאָרן בלייך, װוי די וואנט.
--- װײַל ווען ער האָט דיך דאָ ניט, װאָלט ער דאָך אוואדע באצײַטנס זיך אָפּגעטראָגן
פונדאנעט צוזאמען מיט זײַנע שװעסטער און מיט זײַן טאטן.. און צופגב דיר האָט ער זיך
דאָ פארהאלטן, ריזיקירט מיטן לעבן. צוליב דיר!
פארשטייט. זיך, צוליב איר. גאנץ מעגלעך, אז װען ער גייט ניט אֹף דער באגעגעניש,
װאָלט ער ניט ארײַנגעפאלן אין גארקושעס הענט.
גארקושעס הענט. פארשאָלטענע הענט! אָט איז ער געקומען, אראַפּגענומען די ברילן--
וואסיל האָט געװוּסט, אז די ברילן מאכן אים נאָך מער פרעמד אין וואנדעס אויגן. צײַטנװײַז
פלעגט ער זיך ניט-װילנדיק פארטראכטן: װאָס גיי איך צו איר?! װוער איז זי און װאָס פארײַסט
זי די נאָז! שענערע און מער אָנגעזעענע פון איר װאָלטן עפשער גליקלעך געווען, ווען ער גיט
זיי אָפּ אזויפיל אכט. עס מוז דערצו נעמען א סאָף --אזוי האָט ער ניט איין מאָל באשטימט
בא זיך. און דאָך ציט אים אהער, וי מיט א מאגניט, װאָס איז שטארקער פון זײַן באליידיקונג.
-- ביסט שוין אין דער היים? װאָס אזוי פרי?
װאָס האָט אים וואנדע געקאָנט דערוף ענטפערן, זי האָט אים איצט נאָך מער פארהאסט.
איר האָט זיך אלץ אויסגעדאכט, אז זי זעט, װי ער פירט דאָדיקן אינעם פּאָליציי-באצירק, װי
א פארברעכער, װי א געפערלעכן סוינע,
-- האָסטו שוין געהערט די נײַס?--- האָט ער פארייכערט א ציגאר און א קוק געטאָן אף
איר מיט יענעם קוק, װאָס איז איר באזונדערס נימעס--א קוק פון א מערדער, א קאלטער
און א פארניכטנדיקער,
-- וועגן דאָדיקן?
-- איצט איז ער שוין ניט דאָדיק -- איוואן טשופּרינא. נאָר דאָס װעט אים, װוי דו פאר-
שטייסט, ניט ראטעווען. בא אונדז אין געסטאפּאָ גייען ניט אָן די קונצן!
-- דאָס האָט ער דיר צוֹ פארדאנקען פאר זײַן נײַעם אדרעס?
-- איצט איז דאָס שוין ניט װיכטיק! טו זיך אָן און קום ארויס מיט מיר אף א פּאָר שאָ, --
אין דרויסן איז איצט אזוי גוט, קום!
-- איך האָב דאָך דיר שוין געזאָגט. שוין זשע האָסטו פארגעסן?! מיט דיר װעל איך אין
ערגעץ ניט גיין. שלאָג זיך ארויס פון קאָפּו
-- ענדגילטיק? -- האָט ער װידער אָנגעטאָן זײַנע שווארצע ברילן. --ענדגילטיק? וועסט
97
כאראָטע האָבן, -- איז וואסיל אופגעשטאנען, זיך אויסגעגלײַכט, אראָפּגענומען די ברילן, זי
ווידער אָנגעטאָן און מיט א געמאכטן שמייכל פּילאָסאָפּיש א זאָג געטאָן:
-- מיינסט אוואדע, אז אלץ, װאָס עס קומט פאָר, איז צײַטװײַליק, אז דײַן זשידאָק װעט
זיך נאָך אומקערן אהער? ס'קאָן טרעפן, אז דו װועסט מוזן זײַן דאָרט, װוּ ער איז... אַט אזוי,
מײַן טײַערע. דעמלט װעסטו עפשער קליגער ווערן, נאָר עס װעט שוין זײַן צו שפּעט. -- ער
האָט זיך האסטיק אופגעהויבן פון אָרט. -- אף ווידערזען --האָט ער א צאָקע געטאָן מיט די
דײַטשישע געקאָװועטע שטיוועלעך און איז ארויס אן אופגעבראכטער. |
,אייגנטלעך, װאָס האָט זי צו אים, אָט די נארישע מויד?-- האָט ניט איין מאָל געטראכט
איר מומעטשקע אגנעסע, נאָכשפּירנדיק װי די פּלעמעניצע רעדט מיטן פּאָליצײַ. -- פארװאָס
שטויסט זי אים אָפּ פון זיך! פרלער האָט זי, לאָמיר זאָגן, געקאָנט זײַן אן איבערקלײַבערן--
דער געפעלט !איר יאָ, דער ניט. אָבער איצט? שוין זשע גלייבט זי טאקע, אז איר זשידאָק
וועט זיך נאָך וועןיניט-איז אומקערן? און אויב ניט? גיכער ניט! װאָס זשע װעט זי אויסזיצן?
א שענערן, א קליגערן, א מער באזאָרגטן? זי קאָן אים ניט מויכל זײַן דאָס, װאָס ער האָט
אויסגעפילט זײַן כויוו. און װי האָט ער אנדערש געקאָנט טאָן! װאָס זשע, דערקענען אים און
דורכגיין פארבײַ? ניט צוליב דעם האָט מען אים גענומען אין דער פּאָליצײ, ארויסגעגעבן די
שווארצע אוניפאָרם, און ניט צוליב דעם שטעלט מען אים פאר א מוסטער די נײַגעקומענע
כלאָפּצעס-פּאָליצ;אנטן?.
און די יונגע פּאָליציאנטן צוזאמען מיט וואסיל גארקושא האָבן פלײַסיק און מיט גרויסער
אכזאָריעס געטאָן זייער ארבעט. מע האָט זיי דערפאר ניט שלעכט געצאָלט און דעריקער בא"
זאָרגט מיט פארשיידענע לעבנס-מיטלען. די געסטאפּאָ האָט יעדן טאָג איבערגעשיקט צענדי
ליקער און הונדערטער פארכאפּטע אין גאס און אָפּגעשיקט אין סירעצער לאגער.
דאָדיקן האָט מען עטלעכע טעג געהאלטן אין דער אזויגערופענער ,ייִדישער קאמערע",
דער סאמע שרעקלעכסטער קאמערע אין דער אינערלעכער טפיסע אף דער קאָראָלענקאָ-גאס,
נומער 22. די ענגשאפט, די דערנידעריקונג, דאָס ביטערע געפיל פון הילפלאָזיקײַט, האָט װי
צוגענומען דאָס לאָשן בא די, װאָס האָבן זיך געפונען אין די קאמערן. יעדער איינער האָט
געווארט אף א גיכן סאָף, און דאָס ווארטן האָט נאָך מער געדריקט און טעמפּ געמאכט די
פארשפּארטע אין דער טפיסע.
דאָדיקן האָט דאָ קיינער ניט געקענט. מע האָט אים געמאכט אן אָרט לעבן דער ,פּארא-
שע", װוּ ער איז אנשלאָפן געװאָרן, װי א דערהארגעטער. אופגעכאפּט האָט ער זיך נאָך
האלבנאכט, ווען מע האָט אין קאמער ארײַנגעשטופּט נאָך דרײַ אומגליקלעכע, אויסגעמאטערטע
מענטשן. ערשט אפן צווייטן טאָג האָט מען דאָדיקן ארויסגערופן אפן פארהער. מע האָט אים
געװאָרנט, אז אוב ער װעט זיך סטארען אָפּנארן די געסטאפּאָ, װעט ער שלעכט אָפּשנײַדן
און אויב ער װעט זאָגן דעם עמעס, װעט מען אים שענקען דאָס לעבן און, װער ווייסט,--
עפשער װעט ער נאָך בענטשן די מענטשן און די מינוט, ווען ער האָט אריבערגעטראָטן די
שװועל פון דעם אנשטאלט..,
-- לויט דײַן אאוּסװײַזע, ביסטו איוואן טשופּרינא. איז דאָס טאקע אזוי?
--- אזוי...
-- דאָס הייסט -- אן אוקראלנער, ניכט וואר?
-- יאָ, אן אוקראינער, הער אָפיצער. איוואן טשופּרינא בין איך. טשופּרינא. איוואן...
-- און מיט װאָס קאָנסטו דאָס דערװײַזן?
-- איך פארשטיי ניט...
-- מיט װאָס קאָנסטו דאָס דערװליזן?
-- װאָס הייסט, מיט װאָס?
-- מאך זיך ניט טאמעוואטע, ענטפער קורץ און שארף. מיט װאָס קאָנסטו דערװײַזן, אז
דו ביסט איוואן און ניט, לאָמיר זאָגן, כאיִם צי מאָשקע, צי ווייניט-איז אנדערש, פארפלוכ-
טער יודע?
-- װאָס עפּעס פארפלוכטער?! און פארװאָס יודע, הער אָפִיצֶער? מײַן מאמע און מײַן זיידע
און מײַן עלטערזיידע -- אלע זײַנען מיר פּאָלישטשוקעס, װאָס טראָגן דעם נאָמען טשופּרינא.
דאָס ווייסט דאָס גאנְצע דאָרף אונדזערס, פונוואנען איך בין געקומען אהער,
דער אָבערסט האָט אף אים בייז א קוק געטאָן:
-- אֹנו! טוט אים אויס!-- האָט ער א באפעל געטאָן, אזויווי עס קאָן באפעלן דער עלטסטער
פון די געסטאפּאָווצעס און װאָס ניט אויספילן זײַן באפעל איז פּונקט דאָס זעלבע, װי באליי-
דיקן דעם פיורער פון גאנץ דײַטשלאנד.
8
-- טוט אים אויס און לאָמיר זען, װאָס פאר א פּאָלישטשוק ער איז, -- און מיט א פאר-
ניכטנדיקן ווידערגעפיל נאָך שטרענגער א באפעל געטאָן: --טו זיך אויס!
דאָדיק האָט בליצשנעל אראָפּגענומען פון זיך דאָס רעקל, דאָס העמדל, די הויזן. צו זײַן
גליק האָט דער עלטערער ברודער צוריק מיט אכצן יאָר געפּױעלט באם טאטן, מע זאָל דאָס
נײַגעבױרענע ייִנגעלע ניט מאלען, און דער איינציקער סימען; װאָס האָט איצט געזאַלט בא-
שטעטיקן דעם כשאד, אז פאר די געסטאפּאָווצעס שטייט א נאקעטער ייָד, איז גאר קיין סימען
ניט...
-- ביסטו, הייסט עס, ניט קיין יודע?
-- א פּאָלישטשוק בין איך,
-- און אין קירכע, נו, אין קלויסטער, גײיסטו?
-- אונדזער קלויסטער האָט מען פארברענט נאָך איידער איר זײַנט אהער געקומעף
שוין לאנג, ווען איך בין נאָך א פּאצאן געװוען, א קליין קינד, הייסט עס, און קיין נײַעם האָט
מען ניט אופגעבויט.
-- און מיט וועמען פון די פּארטיזאנער ביסטו פארבונדן? --- האָט וי צװישן אנדערן א
פרעג געטאָן דער אָבערסט, מיינענדיק מיט דער פּלוצעמדיקײַט פון דער פראגע ארויסרופן
בא דאָדיקן דאָס וויכטיקסטע, װאָס אינטערעסירט אצינד די געסטאפּאָווצעס.
-- פּארטיזאנער?! װי קום איך צו די פּארטיזאנער?! װאָס רעדט איר, הער אַבערסט?! בא
אונדז אין דאָרף האָט מען זיי שוין לאנג פארניכטעט.
-- און דיך האָט מען איבערגעלאָזט?
-- קיינער האָט מיך ניט איבערגעלאָזט. וועמען גיי איך אָן, ווער דארף אזא קראנקן, אזא
שוואכינקן --איר זעט דען ניט: הויט און ביין, הער אָבערסט. כ'האָב דאפקע געװאָלט פאָרן
אף ארבעט קיין דײַטשלאנד, האָט מען א קוק געטאָן אף מיר און אף מײַנע פּאפּירן און מיך
באפרליט...
דער פארהער װאָלט עפשער זיך פארצויגן, ווען אין דער צײַט װאָלט אומגעריכט זיך ניט
דערטראָגן א מעכטיקער אויסברוך פון א באָמבע, װאָס איזן געפאלן בישכיינעס מיטן גרויסן
מויער, אין וועלכן עס האָט זיך באזעצט די געסטאפּאָ. עס האָבן אופגעציטערט די פענצטער
און עס האָט זיך מיטאמאָל אויסגעלאָשן די עלעקטרישע שײַן. די אָפיצערן זײַנען אופגעשפּרונ-
גען פון זייערע ערטער, ניט געװוּסט, װוּהין זיך לאָזן, און דאָדיק, פּונקט װי איִם װאָלט שוין
ניט איין מאָל אויסגעקומען איבערלעבן אזא פּלוצעמדיקן אָנפלי אף דער שטאָט, איז געבליבן
זיצן אפן טאבורעטל לעבן דעם אײַזערנעם שראנק, װאָס לעבן דער טיר. דער עלטערער צווישן
די געסטאפּאָווצעס האָט זיך דער ערשטער א כאפּ געטאָן פאר זײַן געווער, פּונקט װי באלד
װאָלט ער געמוזט זיך ווארפן אין שלאכט.
-- נעמט אים צו! און פארהאלט אים דאָ ניט מער אין לאגער, אָבער שנעל, שנעל!
דאָס איז טאקע פאָרגעקומען שנעלער, װי דאָדיק האָט זיך געקאָנט ריכטן. און צי װײַל
דער אָנפלי פון אונדזער אוויאציע האָט אף טוט איבערגעשראָקן די געסטאפּאָװוצעס, צי װײַל
דאָדיק האָט טאקע געהאט אזא נעבעכדיקן אויסזען, װאָס כוישעד זײַן אים, אן דאַס איז א
געפערלעכער פּארטיזאן, װאָלט געווען אן אומזין. דערצו איז שוין אינעם טפיסע-הויף געשטא-
נען די געדעקטע מאשין, אִין וועלכער עס זײַנען געזעסן א מענטשן צוואנציק, פארורטיילטע
צו פארניכטונג אינעם סירעצער גענעם.
דער וועג פון קאָראָלענקאָגאס ביזן סירעצער לאגער איז ניט אזא לאנגער, װי דאָס האָט
זיך אויסגעוויזן דאָדיקן, שטייענדיק אין דער פול געפּאקטער מאשין. דער שאָפער, צי װײַל
ער האָט פארגעסן, אז אין קוזאָוו פון זײַן מאשין געפינען זיך נאָך לעבעדיקע מענטשן, צי
װײַל עמעצער האָט אים געטריבן אין האלדז-אוזינאקן, האָט געיאָגט, פּונקט װי ער װאָלט
אנטלאָפן פון עמעצן, די שווערע מאשין האָט אונטערגעשפּרונגען אזוי, אז די צונויפגעפּרעסטע
אין איר העכער צוויי צענדליק מענטשלעכע קערפּערס האָבן ניט געקאָנט אײַנשטײן און דער
פון האָט זיך דער וועג געדאכט לענגער און שרעקלעכער. עס האָט זיך געװאָלט װאָס גיכער
אָנקומען צו דעם פארשאָלטענעם אָרט, װוּהין מע האָט זי געפירט. האגאם, װוּהין מע פירט
זיי, האָט געװוּסט בלויז דער שאָפער און די באװאָפּנטע וואך. נאָר ניט אומזיסט זאָגט די
וועלט, אז יעדער וועג האָט אן אָנהײב און מוז האָבן א סאָף. סאָפּקאָלסאָף איז מען געקומען
צו דעם אײַזערנעם טויער פון דעם סירעצער לאגער.
-- העראוס!-- האָט א באפעל געטאָן דער עלטסטער פונעם קאָנװאָי. און די געבראכטע
האָבן, דאכט זיך, ניט געגלייבט זייערע אױיערן. דאָס איינציקע, װאָס זיי האָט זיך געװאָלט.--
דאָס איז ארויס פון דער אײַזערנער שטײַג און כאָטש אף א רעגע זיַך דערפילן אף דער פרי-
שער לופט.
99 !
און די לופט איז ווירקלעך געווען פריש און האָט זיך װי נעקטאר ארײַנגעריסן אין די
פארכאלעשטע לונגען.
-- העראוס, העראוס! אונד שנעלער, שנעלער!
צו דער מאשין זײַנען צוגעלאָפן עטלעכע פּאָליצײַען פון דער לאגער-וואך, באװאָפּנטע
מיט שטעקנס און נאהײיקעס. יעדער, װער עס האָט, װי זיי האָט זיך עס אויסגעדאכט, ניט אזוי
גיך זיך געשטעלט אין ריי, האָט באקומען א נערעק מיט א שטעקן. דאָדיקן האָט אָפּגעגליקט--
ער איז ארויס פון דער מאשין דער לעצטער און האָט דעריבער באקומען בלויז עטלעכע שטויס
אין פּלײצע. |
דערנאָך האָט זיך אָנגעהױבן די אײַנגעשטעלטע אינעם לאגער סעדרע פון זיך נויקעם זײַן
אין די קאצעטניקעס.
דער לאגער איז באשטאנען פון זעכצן גרויסע באראקן. איינער פון זיי האָט אויך, וי אין
דער טורמע, געטראָגן דעם נאָמען ,זשידאָווסקי". דאָ זײַנען אָפּנעקומען זייער גענעם די ייִדן
וועלכע זײַנען צוליב פארשיידענע טײַמים ניט אומגעבראכט געװאָרן, גלײַך װי די דײַטשן
זײַנען ארײַן קיין קיעוו.
דער באשטאנד פונעם לאגער איז געווען ניט קיין באשטענדיקער. די פארורטיילטע פלעגן
זיך דאָ פארהאלטן ניט לאנג. דאָס נויקעם זײַן זיך, די רעדיפעס, די עקזעקוציעס האָבן פאר-
קירצט אלעמען די יאָרן. אוּן געליטן האָבן די געפאנגענע ניט נאָר פון הונגער און קעלט צי
אומדערטרעגלעכער שווערער ארבעט, געליטן האָט מען פון די מערדער, װאָס האָבן זיך גע"
סטארעט זײַן נאָך שרעקלעכער פון די עמעסע לאגער-באלעבאטים. זיי האָבן געהאט א באזונ-
דערן פארגעניגן דערפון, װאָס די פארורטיילטע האָבן זיך ניט דערוועגט קעגנשטעלן, דערווי-
דערן, ניט אויספילן די ווילדסטע פאראָרדענונגען, וועלכע דערנידעריקן די זעלבסטווירדע. גע-
רעדט האָבן זיי דאפקע װוי נאָרמאלע מענטשן, אף א פארשטענדלעכער שפּראך, אָן דער הילף
פון אן איבערזעצער, נאָר דאָס האָט נאָך מער אופגעבראכט די קאצעטלער. , פונוואנען האָבן
זי זיך גענומען?!---האָט דאָדיק ניט איין מאָל זיך פארטראכט. -- װער צווינגט זי אזוי בייז
און אופגעבראכט זײַן אף יעדן פון אונדז? װאָס פאר א פארגעניגן האָבן זיי, ווען זי זעען, וי
עס קאָרטשען זיך פון ווייטעק, װי עס באגיסן זיך מיט בלוט זייערע אומשולדיקע קאָרבאָנעס?
פארװאָס געפעלט זיי אזוי צו זען, װי די אויסגעמאטערטע, קוים זשיפּענדיקע קאצעטלער גיבן
אָפּ גאָט די נעשאָמעס?"
דאָדיק, װאָס איז דאָס גאנצע לעבן פארליבט געװוען אין געזאנג און האָט זיך גאָר ניט
געקאָנט פאָרשטעלן, וי קאָן מען עס לעבן אָן א ליד, האָט דאָ אין לאגער טאכלעס סינע פײַנט
באקומען דאָס זינגען, כאָטש גראדע אים האָט דער בריגאדיר ארויסגעשטעלט פארן זאפּעוואלע.
-- טשופּרינא, זאפּעװײַ!
און דאָדיק האָט געמוזט זינגען די לידער, װאָס זײַנען אים עקלדיק געווען, זי האָבן אים
געשלאָגן צום הארצן, דערפאר אָבער זײַנען זיי געפעלן געװוען דעם בריגאדיר און באזונ"
דערס דעם אָנפירער פונעם טויט-לאגער פּאול פאָן ראדאָמסקי.
פּאוֹל פאָן ראדאָמסקי איז געווען א גרויסער ליבהאָבער פון הינט. אן אויסערגעוויינלעכן
פארגעניגן פלעגט אים פארשאפן זײַן אָווטשארקע רעקס. דאָדיק האָט אמאָל אויך ליב געהאט
הינט. בייס זײַן ארבעט אינעם וואנדעריטעאטער האָט ער מיטגעפירט מיט זיך א געוויינלעכע
,דװאָרניאגע", געטיילט זיך מיט איר, װי מיט א כאװער, מיטן לעצטן ביסן. דאָדיק האָט
שאַענװײַז געקאָנט דערציילן, װי קלוג און װי ציכטיק עס איז אָט דער בעסטער מענטש
פּרײַנט. און דאָ, אינעם לאגער, האָט דאָדיק ניט געקאָנט פארטראָגן דעם נאָמען רעקס, װײַל
רעקס איז געווען געפערלעכער פון דעם ווילדסטן װאָלף. פּאול ראדאָמסקי האָט אים אויסגע-
לערנט זיך וואהפן אף א מענטשן און רײַסן פון דעם קאָרבן שטיקער. ווען דער הונט פלעגט
אויספילן דעם שטורמבאנפיורערס א באפעל, האָט עס פארשאפן דעם גרעסטן פארגעניגן ניט
נאָר אים, נאָר אויך זײַנע נאָענטסטע צוויי געהילפן.
כוץ די צוויי פארשאָלטענע דײַטשן, האָט פּאול ראדאָמסקי געהאט עטלעכע זייער איבערי
געגעבענע געהילפן ניט קיין דײַטשן. צווישן זיי האָט זיך באזונדערס אויסגעטיילט איינער
א טשעך מיטן נאָמען אנטאָן, וועלכער האָט אָפּטמאָל אונטערגעזאָגט דעם אָבער-מערדער װאָס
פאר א נײַ שפּיצל מע קאָן צוטראכטן פאר די לאגערניקעס, און פּאול איז גליקלעך געווען.
-- צו אזוינס האָט מען זיך נאָך אין קיין שום אנדערן לאגער ניט דערטראכט! בראװאָ,
אנטאָן! דו װוערסט א מענטש!
ראדאָמסקי פלעגט אף נאכט זיך אומקערן אין זײַן שטאָטישער דירע און אין לאגער פלעגט
בלײַבן באלעבאָס אנטאָן. קיינעם האָט ניט אינטערעסירט, װער און װאָס ער איז און פאר
וועלכע זינד איז ער ארײַנגעפאלן אינעם סירעצער לאגער. אזוי צי אזוי, נאָר גאָר גיך איז ער
100
געװאָרן דעם שטורמבאנפיורערס ליבלינג. אנטאָן האָט גוט געקענט דײַטש און שטענדיק זיך
געהאלטן לעבן באלעבאָס.
מיט קאלטע גלעזערנע אויגן פלעגט אנטאָן קוקן אף די צונויפגעטריבענע אפן אפּעל.
איצט האָט מען שוין ניט פאנאנדערגעטיילט די פארשפּארטע אינעם סירעצער לאגער אף ייִדן
און ניט-ייִדן, כאָטש עס איז נאָך געווען א ספּעציִעלער ייִדישער באראק. די עקזעקוציעס זײַי
נען גילטיק געווען פאר אלעמען. קיינער האָט ניט געװוּסט, אף װעמען עס װעט פאלן דער
אויסוואל באקומען א ניט-פארדינטע שטראָף.
נאָר צום שלימאזל, זאָגט מען, דארף מען אויך האָבן מאזל! דאָדיקן האָט אָפּגעגליקט: מע
האָט פאר אים געפונען א פּריטולעק אין דעם דרײַצנטן באראק, װוּ עס האָבן געװווינט די סטאָ-
ליערס און די שוסטערס. ס'הייסט, אלע צאָרעס און אומגליקן, װאָס עס האָבן געהאט די אי-
בעריקע אײַנװוינער פונעם לאגער, זײַנען געווען גילטיק אויך פארן דרײַצנטן באראק, און
דאָך פלעגט אנטאָן, װאָס האָט געװווינט אינעם באראק פון די בריגאדירן, זיך באציען צו די
באלמעלאָכעס ניט אזוי מערדעריש, וי צו די איבעריקע קאצעטלער. דער בריגאדיר-באראק
פלעגט אָפּטמאָל ארויסרופן צו זיך דעם אזויגערופענעם ארטיסט -- אזוי האָט מען גערופן דאָ-
דיקן פאר זײַן זינגען. אנטאָנס געליבטע, אויך א פארקויפטע פעל --א בריגאדיר פון א פרויען-
בריגאדע, האָט אומגעריכט דערקענט דאָדיקן. עס האָט זיך אױיסגעלאָזט, אז זי האַט אים א
פּאָר מאָל געזען אף דער בינע, ווען ער האָט נאָך געטאנצט צוזאמען מיט וואנדען. װער ער
איז און װאָס ער איז האָט זי, די אמאָליקע שוישפּילערן, ניט געװוּסט. ער איז צו יונג געווען
פאר איר, נאָך א קינד, און זי איז שוין געווען א דערוואקסענע, דערצו אן אויסגעלאסענע פרוי.
אָבער דאָ, אין לאגער, האָט זי אים דערקענט און געייצעט איר געליבטן אנטאָנען אײַנלאדן
דעם ארטיסט -- וי רופט מען אים? וואניע, דאכט זיך... אים אײַנלאדן, ער זאָל אין א פרײַער
שאַ טאקע צוליב איר זינגען און טאנצן. אָפּזאָגן זיך האָט דאָדיק ניט געקאָנט און איז אזויי
ארום כאַשעוו געװאָרן בא דער סאדיסטישער פּאָר--בא אנטאָנען און ליזען. אין איינעם א
געשפּרעך האָט זי פּלוצעם דאָדיקן א פרעג געטאָן:
-- נו, און די זינגערן אָזערנא האָסטו ניט פארגעסן? געווען בא אונדז א שטיק צײַט אין
טעאטער, געדענקסט זי?
-- וי קום איך צו אזוינע זינגערנס?
מער פון אלץ האָט דאָדיק מוירע געהאט, מע זאָל בא אים ניט אָנהייבן דערפרעגן זיך,
מיט וועמען האָט ער זיך געכאװוערט, װען ער איז פונעם טעאטער אװעק אין דאָרף. ערשט
שפּעטער האָט דאָדיק פארשטאנען, אז די געסטאפּאָ האָט שוין פארגעסן אין אים. ער איז
שוין פאר דער געסטאפּאָ געווען איינער פון די, װאָס װעלן פריִער אָדער שפּעטער אװועק אין
דער אזויגערופענער הימל-קאָמאנדע. און דערװײַל? דערװײַל ברענגט ער דאָך נוץ אין לאגער,
און מיטן לאגער באשעפטיקן זיך שוין גאָר אנדערע באאמטע.
די פּאַר כאדאָשים, װאָס דאָדיק האָט פארבראכט בא דאניליוקן אף דעם קײַלעכדיקן שוס-
טער-בענקעלע, זײַנען אים איצט זייער צוניץ געקומען -- ער האָט ווי-ניט-איז געקאָנט האלטן
אן אֶל אין דער האנט, לייגן א לאטע, פאריכטן א פּאָר צעפאָרענע שיך, ברענגען אין אָרדעי
נונג א פּאַר שטיוול, װאָס די פּאָליצײַען פלעגן אראָפּנעמען פון די געפאנגענע, קעדיי אפן
מארק זיי אױיסבײַטן אף סאמאָהאָן.
דאָס, װאָס דאָדיק האָט קלוימערשט נויסע-כיין געווען בא אנטאָנען, האָט אים אי געפרייט,
אי באומרויַקט. געפרייט, װאָס כאָטש איינער פון די פּאָליצײַען האָט זיך צו אים באצויגן מער-
װייניקער טאָלעראנט. באומרויקט, װײַל די כעוורע פון לאגער האָבן אים געקאָנט כוישעד זײַן,
אז ער איז אנטאָנס א ליבלינג. מער פון אלץ האָט דאָדיק מוירע געהאט פארלירן דעם צוטרוי
פון די קאצעטלער, קיינער האָט אים ניט באפולמעכטיקט צו װערן אן אָנפירער. אליין פון
זיך האָט זיך באקומען אזוי, אז די יונגע לאגערניקעס האָבן זיך געצויגן צו אים און מיט װאָס
נאָר ער האָט געקאָנט, האָט ער זי אונטערגעהאלטן.
אין א שטיק צײַט ארום איז געקומען א פאראָרדענונג: א געוויסע צאָל לאגערניקעס שיקן
אף דער בויוּנג פון א נײַעם וועג, װאָס װעט פארבינדן די שטאָט מיטן לאגער, און פּאול רא-
דאָמסקי האָט באפוילן אָפּקלײַבן א גאנצע מייע מער-װייניקער געזונטע קאצעטלער. אין דער
מייע האָט מען אײַנגעשלאָסן אויך דאָדיקן. דאָס איז געווען א שווערע ארבעט -- צעוואלגערן
די אלטע געבײַען, װאָס זײַנען דאָ געבליבן פון אמאָל, ווען עס איז דאָ נאָך געווען דער פֹּאָי
ליגאָן פון דער סאָוועטישער ארמיי. מע האָט דאָ געמוזט סאָרטירן דעם בוידמאטעריאל, גראָבן
ערד, איבערטראָגן זי, אויסקאָרטשעװען פּניאָקעס, אױסגלײַכן דעם פּלאץ, קעדיי מאכן א נײַעם
ברוקירטן וועג. נאָר דאָדיקן איז דאָס דאָך געווען צום הארצן, װײַל דאָ, ניט װײַט פונעם
באצירק, װוּ עס האָט געארבעט זײַן בריגאדע, איז געווען דער אלטער ועג, און מע האָט
101
געהאט די מעגלעכקליט צו זען א לעבעדיקן מענטש אף דער גאס, װאָס איז בלויז אָפּגעצאמט
געווען מיט א געדיכטן פּארקן פון שטעכל-דראָט.
עס האָט זיך אָנגעהױבן פאר דאָדיקן א נײַע סעדרע, און דאָס איינציקע, װאָס עס האָט
זיך אים איצט באזונדערס געװאָלט, איז דאָס, אז וואנדע זאָל וויסן, װוּ ער געפינט זיך און
װוּ עס געפינט זיך אנאטאָלי, דער עלטערער ברודער זײַנער, װאָס האָט מיסטאמע אפילע קיין
פאָרשטעלונג ניט, װוּ דאָדיק איז אהינגעקומען.
15
שפּעט באנאכט דעם זיבעטן נאָיאבער האָט יאנוש אין דער אָנװעזנהײַט פון אנאטאָלין
אײַנגעשלאָסן דעם ראדיאָדאופנעמער און דערהערט די באקאנטע שטים פון דעם מאָסקװער
דיקטאָר, וועלכער פלעגט אין א באשטימטער שאָ פירן די טראנסליאציע ספּעציִעל פאר די
פּארטיזאנישע אָטריאדן אינעם הינטערלאנד. דער דיקטאָר האָט זיי באגריסט מיטן פינף-און-
צוואנציקסטן יאָרטאָג פונעם אָקטיאבערײאָמטעװו. יאנושן האָט זיך געװאָלט באדאנקען דעם
אומדערמידלעכן דיקטאָר פאר דער באגריסונג, נאָר ער האָט בלויז א דריק געטאָן אנאטאָליס
רעכטע האנט און אים איבערגעגעבן די טרײַבלעך.
-- באקום א גרוס, א לעבעדיקן גרוס!
-- איידער מיר װעלן אײַך איבערגעבן די נײַסן פון פראָנט, --האָט געזאָגט דער דיק-
טאָר, -- װויל איך אויסנוצן די געלעגנהײַט און געבן א װאָרט אונדזער מיליטערישן קאָרעס-
פּאָנדענט, דעם דיכטער לאזעבניק, וועלכער האָט זיך די טעג אומגעקערט פונעם פּארטיזא-
נישן קאנט, װוּהין ער איז קאָמאנדירט געווען אף צוויי װאָכן. ביטע, כאווער מאיאָר, ביטע!ּ
און אנאטאָלי האָט דערקענט די שטים פון זײַן ברודער. דער מאיאָר לאזעבניק האָט זיך
געטיילט מיט זײַנע אײַנדרוקן פון דער רײַזע אינעם פּארטיזאנישן קאנט: ער איז באגײַסטערט
פון דער העראַיַשקײַט און מעסירעסנעפעש פון די, וועלכע לאָזן ניט ארויס דאָס געװער פון
די הענט און לעבן און ארבעטן אף א גרויסן שעטעך סאָוועטישער ערד. ער איז באגײַסטערט
פון די סאָוועטישע מענטשן, װאָס פירן א קאמף אין הינטערלאנד פון די אָקופּאנטן און זײַנען
איבערצײַגט, אז גאָר אינגיכן װועלן זי פּײַערן די ענדגילטיקע באפרליונג,
-- דערלויבט מיר צום שלוס, --- האָט געזאָגט דער מאיאָר, --אײַך איבערלייענען א ליד,
װאָס כ'האָב געווידמעט מײַן לײַבלעך דאָרף, מיט וועלכן מיר זײַנען צײַטװײַליק צעשיידט.
די ליד האָט זיך אָנגעהױבן מיט אזעלכע װערטער:
-- א גוט יאָמטעוו דיר, ליסאָװוע,
ליבע היים מײַנע, פּאָלעסיע...
אנאטאָלי האָט זיך שיר ניט צעוויינט. דער גרוס איז אָבער ניט מער וי א גרוס. און װוּ
איַז ער איצט און צי שטעלט ער זיך פאָר, װאָס פאר א געפילן זײַן ליד האָט ארויסגערופן בא
זײַן ברודער, װאָס װעט אין א שאָ ארום, צוזאמען מיט נאָך אזעלכע, װי ער, זיך לאָזן אין
דער נאכט ארײַן, אהין, צו דעם צוועלפטן קילאָמעטער, װוּ עס איז באשטימט געװאָרן אומ-
ברענגען דעם מיליטערישן עשעלאָן, װאָס אײַלט צו סטאלינגראד, װוּ די דײַטשישע ווערמאכט
באקומט נײַע און נײַע קלעפּ פון דער רויטער ארמיי.
די באשטאנאָווקער נעקאָמענעמער האָבן שוין א געוויסע דערפארונג אין דעם געביט פון
אונטערײַסן שווערע צוגן מיט געווער און מיליטער.
די נאכט איז געווען א פינצטערע און א קאלטע. ס'האָט מאראקעט א נימעס רעגנדל.
אנאטאָלי האָט זיך דערמאָנט דאָס ווערטל, װאָס מע האָט אָפט איבערגעכאזערט, וען עֶר איז
געווען אונטער װיבאָרג: ,די נאכט איז דעם זעלנערס בעסטע שטיצע". און כאָטש אנאטאָלי
איז איצט ניט קיין זעלנער, נאָר דאָס ווערטל איז גילטיק אויך פאר אים. אין דער פינצטער-
ניש פון דער שפּעטער הארבסטיקער נאכט מוז מען צוגרייטן אלץ, װי עס דארף צו זײַן. דעם
אופּרײַסישטאָף האָט מען שוין פאָרזיכטיק אײַנגעפאסט אונטער די רעלסן אין עטלעכע ערטער.
איצט איז וויכטיק ניט פארשפּעטיקן און אין דער נײטיקער צײַט אונטערצינדן דעם שנור.
די אופגאבע האָט מען פארטרויט אים, דעם געניטן סאָלדאט.
אָט הערט מען שוין דעם טראסק פון די ואגאָנען און פּלאטפאָרמעס, װאָס טראָגן זיך
אימפּעטדיק פון דער מײַרעװדיקער זײַט, און עס דאכט, אז די רעדער קלאפּן אויס בלויז צַוִויי
ווערטער: נאך אָסטען, נאך אָסטען! אהין, װוּ מע ווארט אף זי מיט אומגעדולד.
דער ריטם און דאָס געזאנג פון די רעדער װערט אלץ בוילעטער און גרויזאמער. נאָך
109
א רעגעלע, נאָך א װײַליטשקע... אך, װי שווער עס איז זיך אלינהאלטן און ניט מאכן קיין
סאָף צו דער שפּיל מיטן טלוול.
-- דאוואי!-- גיט ער זיך אליין א באפעל. -- און אין א גוטער שאָ!
א רעגע, נאָך א רעגע און עס דערטראָגט זיך א מוירעדיקער קנאל. איינער, א צווייטער,
א דריטער. אָט הייבן זיך אוף אין דער באנאכטיקער פינצטערניש מעגושעמדיקע שטיקער
וואגאָנען. דער טומל איז אזוי גרויס, אז קיין מענטשלעכע קוילעס איז ניט צו הערן. עטלעכע
וואגאָנען האָבן זיך איבערגעקערט, און ערשט אצינד הערט מען, װי עס רײַסן זיַך אוף די
סנאריאדן. אנאטאָלי קוקט צו פון א זײַט, װאָס עס איז געװאָרן פונעם עשעלאָן און איז גליק-
לעך, װאָס זײַנע הענט און זײַן הארץ האָבן אָנטײלגענומען אין אָט דעם נעקאָמעיאקט, װאָס
אים האָט זיך אײַנגעגעבן אף אזא אויפן ענטפערן זײַן ברודער, דעם מאיאָר לאזעבניק, אף
זײַן יאָמטעװדיקער באגריסונג,
דאָס איז שוין געווען ניט די ערשטע דיווערסיע, אין וועלכער אנאטאָלי לאזעבניק האָט
אָנטײלגענומען. העכער א יאָר צײַט איז אים אויסגעקומען זיך פארנעמען מיט דער ארבעט
פון צעשטערן, רויַנירן, אופּרײַסן, לאָזן מיטן פײַער אוֹן אלע מאָל פלעגט אים וויי טאָן דאָס
הארץ, װײַל ניט צו דעם האָט ער זיך געגרייט דאָס גאנצע לעבן. ער האָט ליב געהאט צו זען,
וי פון אונטער זײַנע הענט קומען ארויס גוטע, נוצלעכע זאכן. אים איז ליב געווען צו זען,
וי פון דער ווארעמער שווארצער ערד, מיט וועלכער ער האָט געהאט צו טאָן אינעם גיסער-
צעך, פורעמט ער אויס די פּינקטלעכע דעטאלן פאר די מאשינעס, װאָס זײַנען אזוי נייטיק,
קעדיי שאפן, בויען, מאכן רײַך דאָס לאנד. און שפּעטער, וען ער איז געװאָרן דער באלעבאָס
פוּן דער ווירטשאפט, האָט ער א באזונדער פארגעניגן געהאט צו זען, װי עס צעגרינען זיך
די בייטן, אפן גאָרטן און אף די ביימער פלעגן זיך באװײַזן די ערשטע קנאָספּן. װי לאנג װעט
אים אויסקומען רוינירן, פארניכטן, פארוואנדלען אין אש און אין פּאָרעך אלץ, װאָס קאָן העלפן
דעם סוינע. אך, װי עס טוט וויי דאָס הארץ, ווען ער מוז אופרײַסן א בריק, אן אײַזנבאןיסטאנ-
ציע אף דער אייגענער ערד. דאָס איז דאָך זײַן בריק, זײַן סטאנציע, זײַן האָב-און-גוטס...
וועגן די דיווערסיעס האָט אנאטאָלי ניט ליב געהאט צו דערציילן, און האָרפּינע האָט
דאפקע אלע מאָל געפאָדערט:
-- דערצייל, דערצייל!
זי האָט ליב געהאט זײַן קאָל, זײַן באשײידנקײַט און, דעריקער, מוירע געהאט, אז מיט
אים זאָל קיין שלעכטס ניט געשען.
װאָס מער זי האָט געטראכט וועגן אים, אלץ מער האָט זיך איר געװאָלט אים נוצלעך זײַן,
אים מיטהעלפן אין זײַן שרעקלאָזער און העלדישער ארבעט.
-- עפשער דארפסטו, אנאטאָלי, איך זאָל דיר מיט עפּעס צוהילף קומען? כ'וועל אלץ טאָן
מיטן גרעסטן פארגעניגן.
-- א דאנק דיר, האָרפּינע, מער, װי דו טוסט, פאָדערט זיך ניט פון דיר.-- פלעגט ער
איר ענטפערן און טראכטן דערבײַ: װאָס װאָלטן מיר געטאָן אָן אזעלכע געטרײַע נעשאָמעס?
עס איז אים אָבער באשערט געווען פארלאָזן דאָס דאָרף באשטאנאָווקע און זיך ווידער
אומקערן קיין קיעוו---אזוי האָט זיך עס א דריי געטאָן. דער אונטערערדישער פּארטיי-קאָמי-
טעט האָט אים באפוילן פארלאָזן דאָס דאָרף, קעדיי ניט דעמאסקירן דעם אָטריאד. דער נאָמען
זײַנער --,, זיידע? און ,גאלעך" איז געװאָרן צו פּאָפּוֹלער ניט נאָר בא די אײַנװױינער פון די
ארומיקע דערפער, נאָר אויך דער געסטאפּאָ און דער פּאָליצײי פונעם באצירק,
-- וי זשע װועט עס װײַטער זײַן?---האָט אים האָרפּינע געפרעגט.
-- לאָמיר זיך פארלאָזן אף אונדזער גוירל, -- האָט אנאטאָלי א זיפץ געטאָן. -- דו זעסט
דאָך אליין, אז מיר זײַנען ניט בא זיך אין די הענט...
-- נו, יאָ, פון זינט איך לעב -- ניט בא זיך אין די הענט...
-- נאָר דער הימל איז ניט בא דר'ערד, און קיעוו איז ניט אזוי װײַט פון באשטאנאָווקע,
ניט װײַט -- און דאָך... און דאָך איז אזוי שווער געווען דאָס צעשיידן זיך, און װער ווייסט
אף וויפל. האָרפּינע האָט זיך דאָך ערשט ניט לאנג אומגעקערט פון דער שטאָט, װוּ אף יעדן
שריט און טריט לױערט די געפאר פון ארײַנפּאקן זיך אין די ראָצכישע הענט--אין דער
געסטאפּאָ, אָדער אין די הענט פון זייערע געטרײַע פּאָליצײַען, וועלכע קריכן אזש פון דער
הויט אבי זיך אויספײַנען.
האָרפּינע װעט קיינמאָל ניט פארגעסן די נאכט פון אנאטאָליס אָפּפאָרן. ער איז גיך אנ-
שלאָפן געװאָרן, אוֹן זי איז געלעגן מיט אָפענע אויגן און געקוקט אין דער נידעריקער סטעליע
פון איר קליין שטיבל. איר האָט זיך געדאכט, אז זי הערט, װי עס קלאפּט בא אים דאָס הארץ,
פארטאָג, ווען אנאטאָלי האָט זיך אופגעכאפּט, איז זי שוין געשטאנען באם אויוון, געגרייט
103
פון זײַנעטװעגן דאָס באליבטע מײַכל--קארטאָפל-זופּ מיט א צוגעפּרעגלטער ציבלקע. דאָס
מײַכל האָט אים דערמאָנט זײַן קינדהײַט, די מאמע זײַנע, וועלכע האָט דאַס גאנצע לעבן
געטײַנעט, אז דאָס בעסטע מײַכל פאר אן אָרעמאן איז קארטאָפליעס, אָדער װי מע רופט עס
אין פּאָלעסיע -- בולבעס מיט בוימל באשמעלצט...
מע האָט געגעסן שװײַגנדיק און זיפצנדיק, און ווען מע האָט זיך שוין געדארפט צעשיידן,
האָט זי זיך צוגעטוליעט צו זײַן ברוסט:
-- עפשער װאָלט איך אויך, אזויווי דו קוקסט מיך אָן. א שפּײַ געטאָן אף דער כאטע און
צוזאמען מיט דיר אוועק..
-- אזא נארישקײַט װעסטו ניט טאָן! און װער װעט עס דיר דערלויבן? דו פארגעסט, מײַן
טײַערע, אז איצט זײַנען מיר שוין ניט קיין פרײַע פייגעלעך, װאָס פליען, װוּהין דער ווינט
טראָגט זיי. איך דארף זײַן דאָרט, און דו ביסט א נייטיקער מענטש דאָ. טו א רעד מיט יאנושן,
וועסטו הערן, װאָס פאר א מיינונג ער איז וועגן דיר און דײַן ארבעט.
-..אנאטאָלי האַט ניט איין מאָל דערמאָנט די צײַט, װאָס ער האָט פארבראכט אין באשטא-
נאָווקע. יאָ, דאָרט האָט ער אפאנעמעסן דערפילט, װי שטארק עס קאָן זײַן א פארשפּעטיקטע
און אן אומגעריכטע ליבע צו א געטרײַער פרוי.
קיין קיִעוו איז ער געקומען ניט וי צו זיך אהיים. אלץ ארום האָט זיך אים געדאכט פרעמד
און דערפון האָט אים נאָך מער וויי געטאָן דאָס הארץ. ער פלעגט דאָך אזוי ליב האָבן די
אייגענע שטאָט מיט אירע בערג און טאָלן, מיטן ברייטן פריילעכן דניעפּער. די גרינע פּארקן
און די װײַסיגעקלײדטע גאסן און פּראָספּעקטן װינטער-צײַט, און אף יעדער גאס פּלעגט ער
באגעגענען אויב ניט קיין קרויווים איז באקאנטע און פרײַנט, מיט וועלכע עֶר האָט געקאָנט
ריידן און טיילן זיך מיט אלע זײַנע פריידן און ליידן. און איצט!
ווער ווייסט, װוּ זי זײַנען איצט? די מערהײַט איז אוועק פון דער שטאָט, קעדיי ניט ארײַג-
פאלן אין די ראָצכישע הענט. א סאך נאָענטע זײַנען אומגעקומען אינעם באבי יאר. און די,
װאָס זײַנען דאָ פארבליבן... װער קאָן אים אָרעוו זײַן, אז אין אָט דעם שווערן אױספּרוּוו זײַ-
נען זי געבליבן די זעלבע פרײַנט זײַנע, װי פריער. צו וועמען גייט מען! צו וועמען ווענדעט
מען זיך? צוֹ נאסטיען? ס'א סװאָרע, אז צו איר טאָר ער ניט קומען, װײַל נאָך איר שפּירט
מען שוין פונלאנג. מע האָט זי אפילע ארויסגערופן אין דער פּאָליצײי און געװאָרנט, אז אויב
מע װעט בא איר טרעפן וועמען-עס-איז, װעט זי זיך מוזן געזעגענען מיט איר שטוב און
ווער ווייסט---עפשער אויך מיטן לעבן... *
ער װאָלט געגאנגען צו וואנדען, װאָס װוינט אצינד אין דער דירע, װוּ עס האָט פיל יאָרן
געלעבט די מישפּאַכע לאזעבניק, נאָר צו איר װעט ער אוואדע ניט גיין, דאָס װאָלט געהייסן
ריזיקירן מיט איר לעבן. כוץ דעם, האָט מען אים דאָך ספּעציִעל געװאָרנט, אז מיט קיינעם
פון די געוועזענע פרײַנט זײַנע זאָל ער זיך לעסאטע ניט פארבינדן.
נאָר ערגעץ זיך אָפּשטעלן דארף מען דאָך! עפשער א פּרוּוו טאָן דאָס מאזל און זיך ארײַג-
כאפּן צו דעם געוועזענעם קאָניוך טימאָפּײ דאנילאָװיטש. אזא מענטש, װי טימאָפּײי דאנילאָ-
וויטש, װעט אים געוויס ניט אָפּזאָגן די ערשטע צײַט זיך אויסבאהאלטן בא אים, און דערנאָך...
דערנאָך װעט מען זיך אן אייצע געבן. עס זײַנען דאָך פאראן עכטע סאָוועטישע מענטשן.
טימאָפײי דאנילאָװויטש האָט אים באגעגנט וי אן אלטן גוטנפרײַנט.
-- גאָט אליין האָט אײַך צוגעשיקט, אנאטאָלי באָריסאָװיטש!
-- בא הײַנטיקע צײַטן איז גאָט א קליינער נאטשאלניק איבער מיר, טימאַפײי דאנילאָ-
וויטש. ווען איך װאָלט זיך צוגעהערט צו זײַנע געבאָטן און באפעלן, װאָלט איך שוין געווען
אף יענער-וועלט.
-- דייוועלט, יענע-װעלט!-- האָט דער געװועזענער קאָניוך א טיפן זיפץ געטאָן, --זײי
זײַנען איצט איבערגעפּלאָנטערט, ביידע װעלטן. ס'א סװאָרע, אז אף יענער-וועלט איז גאָר
בעסער, װי דאָ..
טימאָפיי דאנילאָוויטש איז געווען צוגעבונדן צו דער ווירטשאפט, ניט געקאָנט זען, װאָס
אין שטאָט טוט זיך. דאָך האָט ער מיט אלע אייוורים געפילט דעם גרויסן אומגליק, װאָס די
נײַע אָרדענונג האָט געבראכט מיט זיך. אהער, אין דער פאָרשטאָט, פלעגן קומען אף ארבעט
די, וועמען עס האָט אָפּגעגליקט ניט אָפּגעשיקט װערן קיין דײַטשלאנד.
דער נײַער באלעבאָס פון דער ווירטשאפט -- באָגומיל פּאָליקארפּאָװיטש -- האַט זיך פאר-
קילט און איז גאנצע צוויי װאָכן אָפּגעלעגן בא זיך אין דער שטאָטישער דירע, און טימאָפײ
דאנילאָװויטש איז גליקלעך געווען, װאָס ער קוקט אים ניט אָן. נאָר די גאנצע צײַט האָט ער,
104
װוי אף עפּעס געווארט --דער שווארציאָר קאָן דאָך אים ברענגען, דעם מערדער. דעריבער
דארף מען זײַן פאָרזיכטיק.
אנאטאָלי האָט באדאנקט פארן געשמאקן טעלער באָרשטש, גענומען זײַן קוישל מיט די
עטלעכע צענדליק ביכעלעך, אף וועלכע עס האָט זיך בוילעט אויסגעטיילט דער ציילעם און
דער הײיליקער יעזוס מיט אן אויסגעשטרעקטער צום הימל רעכטער האנט. אפן שארבלעטל
פון יעדן ביכל איז געווען אָפּגעדרוקט בלויז צוויי װוערטער ,באָזשיא נאוקא", דאָס הייסט --
גאָטס לערע. אָט די ביכעלעך האָבן געזאָלט זײַן אנאטאָליס טאליסמאן. צוזאמען מיט דער
אאוּסװײַזע אף אנאטאָלי ליווארניקס נאָמען האָט ער זיך געמעגט באװײַזן אפן מארק. אים
האָט אָפּגעגליקט: אפן צווייטן טאָג האָט ער גאנץ צופעליק באגעגנט וואנדען.
-- אנאטאָלי באָריסאָװיטש!-- האָט זי שיר ניט אויסגעשריגן, -- װאָס מאכט איר?!
-- וי דו זעסט, בין איך איצט ניט גאָר קיין גרויסער מאכער. א געוויינלעכער קליינהענד-
לער... עפשער דארפסטו א יעוואנגעליע, א ציילעמל -- קריגסטו דאָס בא מיר, -- האַט ער איר
געזאָגט מיט א שמייכל. -- נאָר ניט דאָס איז דער איקער!
-- דאָס פארשטיי איך, אנאטאָלי באָריסאָװיטש.
-- און װאָס מאכסטו? און עפשער ווייסטו עפּעס וועגן אונדזער דאָדיקן?
-- ס'הייסט, אונדזער וואניע טשופּרינא? איך ווייס, אוואדע ווייס איך, אז עס איז אים
איצט וויי און ביטער. ער איז אינעם סירעצער לאגער.
וואנדע האָט אים דערציילט, וי דאָס איז פאָרגעקומען. ס'איז איר שווער געווען צו ריידן,
װוײַל ביז איצט איז זי געווען איבערצײַגט, אז ארײַנגעפאלן איז ער אין די פּאַליצײיַשע הענט
צוליב איר. ווען ער װאָלט דאן ניט געגאן אף דער באגעגעניש מיט איר, װאָלט ער עפשער
פאָרגעזעצט די ארבעט אין דעפּאָ... נאָך מער האָט איר וויי געטאָן דאָס הארץ, װאָס דער אומ-
גליק איז געשען צוליב דעם פארשאָלטענעם וואסיל גאָרקושא, וועלכער הערט ניט אוף זיך
שאדכענען צו איר, און דאָדיקס דורכפאל איז ניט מער וי נעקאָמע פונעם פּאָליצלַ.
-- האָסט זיך כאָטש געפּרוּווט פארבינדן מיט אים?
-- דערװײַל איז דאָס אומעגלעך. כאָטש איך פארליר ניט די האָפענונג עפּעס:װאָס טאָן.
איינע א צוראמערן פון אונדזער טעאטער האָט מיר דערציילט, אז אירע א שכיינע האָט ערשט
פאראכטאָגן אופגעהויבן א פּאפּירל, װאָס עמעצער פון די לאגערניקעס האָט אריבערגעװאָרפן
איבערן פּלױט און געבעטן איבערגעבן א גרוס דער פרוי, װאָס װוינט אף סאָלאָמינקע. די פרוי
האָט גלײַך אויסגעפילט די באקאָשע, און דעם לאגערניקס װײַבל איז אװעק צו דעם נײַעם
וועג, װאָס די לאגערניקעס בויען. מיט א פלעשל סאמאָהאָנקע האָט זי אונטערגעקויפט דעם
וואכמאן, און ער האָט איר דערלויבט ברענגען איר מאן עפּעס אף אונטערהאלטן די נעשאָמע.
-- איז עפשער װאָלסטו אויך געטאָן דאָס זעלבע?
-- כ'װואָלט געטאָן, נאָר װער װעט עס מיר דערלויבן? דאָס איז דאָך אלציינס װוי פרלי-
װױיליק זיך איבערגעבן אין זייערע הענט.
-- און איך װעל פונדעסטוועגן א פּרוּוו טאָף? --האָט אנאטאָלי געזאָגט אנטשיידן.---מע
מוז אים ארױיסרײַסן פונעם טויט-לאגער. ער װעט דאָך אונדז קיינמאָל ניט מויכל זײַן, אויב
ער װעט זיך דערוויסן, אז מיר האָבן גאָרנישט ניט געפּרוּוט טאָן, קעדיי אים ראטעווען.
אנאטאָלי האָט באשטימט ניט אָפּלײגן די זאך. ער איז גלײַך אוועק צו דעם בעסוילעם-
וועכטער זיך האלטן מיט אים אן אייצע, נאָר אָניסים דערקאטש האָט אים באגעגנט װי א גאסט
פון יענער-וועלט און ניט אופגעהערט צו טײַנען, אז אלץ דארף געטאָן װערן מיט קאָפּ. נאָר
מיט קאָפּן |
-- װאָס מיינט איר דערמיט, טײַערער מענטש?
-- דאָס הייסט, אז צום אלעם ערשטן דארף מען ערגעץ-ווּ קריגן א פּאָר פלעשלעך
מאשקע. און זאָלן זיי ליגן בא דיר צוזאמען מיט דײַן ,באָזשיא נאוקא". פארגעס ניט, אז די
פּאַליצלאנטן האָבן זיך זייער גאָט, און דער גאָט איז בא זיי אינעם פלעשל.
ווען אנאטאָלי איז נאָך געווען דער דירעקטאָר פון דער בײַשטאָטישער ווירטשאפט, איז
אים ניט איין מאָל אויסגעקומען דורכפאָרן פארבײַ דעם סירעצער לאגער. ס'איז אים גוט
באקאנט געווען יעדער ווינקל פון אָט דער פארשאָלטענער פאָרשטאָט -- דאָ איז אמאָל געווען
דער פּאָליגאָן פון דער פינף-און-פערציקסטער דיויזיע, אין וועלכער עס האָט געדינט זײַן
קלענערער ברודער הערשל. איצט זײַנען דאָ קיין טאנקען ניט געווען. די ערד איז דאָ אזא,
װוי שווערע אקערס װאָלטן זי צעאקערט, צעגראָבן און פארצוימט מיט שטעכלדראָט. אנאטאָלי
האָט באשטימט א פּרוּװו טאָן דאָס מאזל. ער איז אוועק צו זײַן געוועזענעם פרײַנט פּיאסעצקי,
וועלכער האָט אויך ניט באוויזן צו עוואקויָרן זיך און מוז אוואדע ויסן, װי מע דארף זיך
אופירן אין די נײַע אומשטענדן.
105
-- װאָס ווייס איך, טײַערער פרײַנט מײַנער?-- האָט פּיאסעצקי געזאָגט, װוי געוויינלעך
באשיידן, -- איך ווייס, אז די ערד ברענט בא זיי אונטער די פיס און דאָס מאכט זיי בייז, וי
די כײַעס. זייערע דורכפאלן און זייערע פארלוסטן ווילן זיי קאָמפּענסירן מיט טעראָר, און
מיר, די לעבן געבליבענע, מוזן דערבײַ מאכן אן אָנשטעל, אז מיר האָבן זיך דערצו צוגע-
װוינט,
-- קיינער באשולדיקט אײַך ניט! און ניט וועגן דעם איז די רייד, איך פרעג בלויז, ווי-
אזוי ראטעוועט מען אונדזער דאָדיקן.
-- כ'מיין, אז דו דארפסט זיך מיט אים באגעגענען. אומבאדינגט!
-- אין לאגער?
-- אז אנדער בריירע האָסטו?
-- דער בעסוילעם-וועכטער זאָגט, אז מיט א פּּאָר פלעשער סאמאָהאָנקע קאָן מען אונ-
טערקויפן די וועכטער פונעם לאגער.
-- אין דעם וועט קיין מעניִע ניט זײַן! סאמאָהאָנקע װועלן מיר דיר פון אונטער דער ערד
קריגן. מע דארף אָבער גיין, װוי אף אן אײַזערנער בריק..
...פיאסעצקיס פרוי האָט בא איינער א שכיינע געקראָגן צוויי פלעשלעך, װי זי האָט גע-
זאָגט, , פּערוואק", און אנאטאָלי איז אוועק צום לאגער פּונקט דעמלט, ווען מע האָט דאָדיקס
בריגאדע ארויסגעפירט אף דער ארבעט.
אלס א געניטער מיליטערמאן האָט אנאטאָלי געװוּסט, אז איינער פון די בעסטע מיטלען
אין קאמף איז דרייסטקײַט, געוואגטקײַט. ער איז צוגעגאנגען צום וואכמאן, אוועקגעשטעלט
זײַן קוישל אף דער ערד און גאנץ אומגעריכט פארן באװאָפנטן פּאָליצײַ אופגעהויבן די רעכטע
האנט און א זאָג געטאָן:
-- הײַל היטלער!
דער פּאָליציאנט האָט אף אים א קוק געטאָן, װי אף א דולן, און דאָך זיך אָפּגערופן:
-- הײַל, הײַל! װער ביסטו עס, װאָס דו האָסט זיך אזוי פײַן אויסגעלערנט אָפּגעבן קאָ-
װעד אף אזא מאניר?!
-- װאָס הייסט, װער? דו זעסט דען ניט! א גאָטס מענטש בין איך!
-- אלע זײַנען מיר גאטס מענטשן, -- האָט יענער אים אָפּגעמאָסטן פון קאָפּ ביז די פיס, --
ניט אלע פארשטייען אָבער װוּ אײַן און װוּ אויס...
-- ניט אלע, ניט אלע, דאָס ביסְטו גערעכט. נאָר וועגן דעם איז דאָך אין אונדזער יעוואנ-
געליע געזאָגט געװאָרן שווארץ אף װײַס, אָט װעל איך דיר א לייען טאָן!-- און אנאטאָלי האָט
אופגעמישט איינס פון זײַנע ספאָרימלעך, --דאָ האָסטו דיר דאָס וויכטיקסטע;, װאָס יעדער
מענטש מוז וויסן, אויב ער וויל ניט ארינפאלן אין גענעם און טרוימט וועגן גאניידן.
-- גאניידן זאָגסטו? װוּ איז ער, דער גאניידן?! װאָס פארקלאפּסטו מיר דעם קאָפּ מיט
דײַנע באָבעמײַסעס? גיי דיר אין דײַן װעג!
-- מײַן וועג האָט מיך געבראכט אהער, צו דיר, און געקומען בין איך ניט מיט קיין ליי-
דיקע הענט, װײַל װי עס שטייט בעפיירעש געשריבן אין אונדזער יעוואנגעליע, ווילסטו לעבן
אף דער וועלט, טאָ פארּגעס ניט אין דײַנע נאָענטע. גאָלדענע װערטער! איז אָט האָב איך דיר
געבראכט צוליב אונדזער ערשטער באקאנטשאפט א פלעשעלע הײיליקע וואסער..
-- בעסער װאָלסטו געבראכט א פלעשל בראָנפן! הייליקע וואסער האָבן מיר דאָ גענוג אָן
דײַן לאסקע, אלטער!
אנאטאָלי האָט זיך ארומגעקוקט צי קיינער איז דאָ ניטאָ דערבײַ און האָט אים דערלאנגט
א פלאש , פּערוואק".
-- נעם און טו א פּרוּוו. עפשער איז דאָס פּונקט דער געטראנק, נאָך וועלכן עס לעכצט
דײַן נעשאָמע.
דער פּאָליצײַ האָט גענומען די פלאש, מיט די ציין ארויסגעשלעפּט דאָס קאָרעקל, א שמעק
געטאָן, גענומען אפן צונג,
-- ביסטו דאָך אפדערעמעסן פון גאָט אליין געשיקט! דאָס איז דאָך טאקע פּונקט דאָס,
װאָס מיר פעלט הײַנט, אין טאָג פון מײַנע אימענינעס..
-- נו, אָט זעסטו דאָך, אז ס'איז טאקע דאָ א גאָט אף דער װעלט!
ביידע האָבן זיך צעלאכט, נאָר מיטאמאָל איז דער פּאָליצײַ ערנסט געװאָרן,. באהאלטנדיק
די פלאש אין דער טיפער קעשענע, געפרעגט:
-- אָבער.'ניט צוליב דעם ביסטו דאָך געקומען? ניט אף מײַנע אימענינעס, א? זאָג, װאָס
דארפסטו דאָ, ביז אונדזער נאטשאלניק איז דאָ ניטאָ.
106
אנאטאָלי האָט באשטימט, אז אים האָט אָפּנעגליקט און אז ער מעג דעם פּאַליצײַ זאָגן
דעם ריינעם עמעס.
-- פארשטייסט, טײַערער מענטש, װי אונדזער גאָט טוט עס אָפּוּ גראדע הײַנט איז אויך
דער געבורטסטאָג פון מײַן געליבטסטן ברודער וואניע. צוליב א מיספארשטייעניש איז ער
ארײַנגעפאלן אהער אינעם לאגער. נו, ארױיסשלעפּן אים פונדאנעט װועט זיך מיר, זעט אויס,
ניט אײַנגעבן, אָבער כאָטש א שמועס טאָן מיט אים, איבערגעבן א פּעקל מאכאַרקע צי כווייס
װאָס -- דאָס איז מײַן כויוו. װי איך זע, פארשטייסטו דאָס אליין זייער גוֹט. איז טו מיר די
לאסקע און טו אים א רוף אהער אף עטלעכע מינוט..
-- וואניע, זאָגסטו? מיר האָבן דאָ ניט איין וואניע!
-- איך שטעל מיר פאָר! נאָר מײַן וואניע איז איוואן טשופּרינא..
-- דער ארטיסט? וואניע?! איך קאָן אים זייער גוט, א וװווילער יאט מיט א קלינגעוודיק
קעלעכל און שטילע ליכטיקע אויגןף פארהיקעט זיך א ביסל --געטראָפן?
-- אזא יאָר אף מיר; װי דו רעדסט צו דער זאך! איז זײַ א מענטש און טו אים א רוף--
ערגעץ מוז ער דאָך זײַן טאקע דאָ אין דער בוייבריגאדע..
-- הײַנט װעל איך עס ניט קאָנען טאָן, הײַנט נישטערן דאָ אלע אונדזערע גרויסע נא-
טשאלניקעס און ניט נאָר ער, נאָר אויך איך קאָן מיִעס אָפּשנײַדן, אויב מע װעט אים צופעליק
פּאקן בעשאס אײַער באגעגעניש. אָט זעסטו, מאָרגן -- מאָרגן װעסטו זיך מיט אים טרעפן טאקע
דאָ ניט װײַט, בא דער צענעריקטער ווערבע. מיטיק-צײַט זאָלסטו קומען און טאקע ניט מיט
קיין ליידיקע הענט, װײַל איך בין דאָך דאָ ניט איינער אליין..
דער פּאַליצײַ, װאָס האָט זיך געלאָזט אײַנרײדן, האָט געהאלטן װאָרט, אוֹן מאָרגן, פּונקט
צוועלף האָט שׂוין דאָדיק געווארט אפן ברודער. דער פּאָליצײַ האָט ארײַנגעלאָזט אנאטאָלין
אין דער אָפּגעגרײַזטער זאָנע, טאקע ניט װײַט פון דער צעבראָכענער ווערבע. די ברידער
האָבן זיך ארומגענומען, זיך צעקושט און צעוויינט. זיי האָבן קימאט ניט גערעדט, װי עס
װאָלט בא זיי אָפּנענומען דאָס לאָשן. גאָר אינגיכן איז צו זיי צוגעלאָפֿן דער פּאַליצל.
-- פארענדיקט אײַערע אימענינעס. ראדאָמסקי איז נאָרװאָס געקומען צו פאָרן. פארענ-
דיקט, בעט איך אײַך!
אנאטאָלי האָט פארלאָזט די זאָנע, און דאָדיק האָט זיך אומגעקערט צוֹ זײַן זאסטעפּ און
דער שווערער טאטשקע.
דאָדיק האָט פארשפּאָרט דערציילן דעם עלטערן ברודער, װאָס אים קומט אויס אויסצו-
שטיין דאָ אינעם לאגער. אנאטאָלי האָט דאָס אלץ אליין געזען און פארשטאנען, דאָך האָט זיך
א האָפּענונגס-פונק ארײַנגעגאנוועט אין זײַן הארצן -- עפּעס װעט מען זיך סטארען טאָן, קעדיי
באפרײַען דאָדיקן.
די נאָענטסטע באגעגעניש האָט געדארפט פאָרקומען אין א װאָך ארום. איצט האָט שוין
אנאטאָלי געװוּסט דעם וועג צו זײַן ברודער. וועגן דער באגעגעניש מיטן , זיידן? האָט דאָדיק
דערציילט די כעוורע, מיט וועלכע ער איז באזונדערס באפרײַנדעט געווען. צװישן זיך האָבן
זיי שוין ניט איין מאָל געשמועסט וועגן מאכן די פּלײיטע. איצט, ווען עס האָט זיך אײַנגע-
שטעלט א פארבינדונג מיטן עלטערן ברודער, האָט זיך א נִײַ האָפּענונגס-פּײַערל אַנגעצונדן
אין זייערע הערצער,
אין א װאָך ארום איז טאקע פאָרגעקומען די צווייטע באגעגעניש פון די ברידער לאזעבניק.
אנאטאָלי האָט װידער געבראכט פארן פּאָליצ;ַאנט, װאָס איז געשטאנען אף דער ואך, א
פלאש בראָנפן און פאר דאָדיקן עטלעכע הרעטשענע לאטקעס און א צענדליק עפּל, וועלכע
עס האָט ספּעציִעל פאר וואניען איבערגעגעבן דער הארציקער אָניסים דערקאטש.
די באגעגעניש איז געווען א קורצע.
-- נו, װאָס זשע האָט איר באשטימט?--- האָט אנאטאָלי געפרעגט בא דאָדיקן, וועלכער
איז שוין אצינד אין זײַנע אויגן געווען גענוג דערוואקסן און האָט אויסגעזען פיל עלטער װי
אין דער װירקלעכקײַט.
-- מיר האָבן באשטימט, אז אָן אײַער הילף װעט בא אונדז זיך גאָרניט באקומען. װאָלטן
מיר כאָטש געהאט געווער. מיט די הוילע הענט איז אומעגלעך אפילע פּרוּװון זיך ליקווידירן
די וואך. מיט איינעם פון די וואכלײַט איז בא אונדז אײַנגעשטעלט ניט קיין שלעכטע באציונג.
ער לייגט פאָר, מיר זאָלן בייס מע װעט אונדז פירן אף דער ארבעט זיך פאנאנדערלויפן. ער
װעט, פארשטייט זיך, אָנהײיבן שיסן. א צװיי-דרײַ פון אונדז װעלן עפשער אומקומען, דערפאר
אָבער װעלן די איבעריקע זיך ראטעווען..
-- דאָס איז ניט קיין פּלאף --האָט קאטעגאָריש דערװידערט אנאטאָלי. קויפן זיך די
פרײַהײַט פאר אזא פּרײַז זאָלט איר זיך אפילע ניט דערוועגן! וויפל זײַנט איר דאַרט אזעלכע,
אף וועמען מע קאָן זיך פארלאָזן?
-- אכצן זײַנען מיר. אכצן איבערגעגעבענע איינער דעם אנדערן.
-- ייִדן? -- האָט אנאטאָלי געפרעגט,
-- װאָס עפּעס נאָר ייִדן?! אין אונדזער גאניידן געפינען זיך אויך אוקראינער און רוסן.
צוויי כעוורע זײַנען פון פּױלן, זיי האָבן שוין ניט איין מאָל פארזוכט דעם טאם פון פּלײטע.
מע האָט זי געפּאקט, שיר ניט געקעפּט, נאָר ס'האָט זיי אָפּגעגליקט און זיי זײַנען לעבן
געבליבן.
-- זײַנט איר, הייסט עס, אכצן! אכצן איז שוין א נישקאָשעדיקע צאָל. איז אָט: דערװײיל
קאָן איך דיר גאָר ניט צוזאָגן, -- האָט ער ארומגענומען דעם ברודער. -- איך װעל זיך האלטן
אן אייצע. עפשער װעט זיך אונדז אײַנגעבן קריגן פאר אײַך א ביסל געווער און עס אריבער-
פּעקלען אהער. ס'הייסט, דיך אליין װאָלט זיך מיר עפשער אײַנגעגעבן אויסלייזן פונדאנען..
-- אליין װועל איך זיך אפילע ניט רירן פון אָרט. אויב לויפן -- איז צוזאמען מיט אלעמען.
װאָס װאָלטן מײַנע כעוורע זאָגן וועגן מיר, ווען איך לאָז זי איבער, װי עפּעס א פארעטער.
וועגן דעם זאָלסטו אפילע ניט טראכטן.
מע האָט זיך צונויפגערעדט וועגן דער קומענדיקער באגעגעניש, און אנאטאָלי האָט פאר-
לאָזט די זאָנע. דאָדיק האָט דערציילט די כעוורע וועגן דעם געשפּרעך מיטן ,זיידן", און אלע
האָבן איִם געלויבט פאר זײַן עמעסער פרײַנטשאפט.
16
איז דען פאראן נאָך א שענערע צײַט װי דער כוידעש אװגוסט! און ניט סטאם אווגוסט,
נאָר דער קיִעװער אווגוסט, ווען דער הימל איז אויסגעשטערנט און אף דער ערד איז יעדער
ווינקעלע פארוועבט אין גרינס. אין דער לופט שוועבן װוּנדערלעכע רייכעס פונעם געבענטשטן
זומער, און די פאָרשטעט --- וי זיי װאָלטן זיך פארמאָסטן, װוּ איז בעסער --אֹף פּעטשערסק
צי אף קורעניאָווקע, אף פּאָדאָל באם דניעפּער צי אף דעמיעווקע לעבן דעם װוּנדערלעכן האָ-
לאָס;עװער וואלד?
108
בלויז דער באבי יאר איז געווען א פארשאָלטן ווינקל. דאָ איז די לופט אָפּנעסאמט מיטן
רייעך פון געברענטע מענטשלעכע קערפּערס. דער רייעך טראָגט זיך פון די שײַטערס, אף
וועלכע מע האָט פארברענט טויזנטער אומשולדיקע קאָרבאָנעס.
צו אזא רייעך קאָן מען זיך ניט צוגעוווינען, און דער איינציקעך טרוים איז געווען בא
דאָדיקן -- װאָס גיכער פארלאָזן דעם לאגער, וועלכער געפינט זיך בישכיינעס מיטן באבי יאר.
דאָס איז געווען ניט נאָר זײַן טרוים, און װאָס מער מע האָט צוישן זיך גערעדט און געיי-
צעט זיך, וויַאזוי צו מאכן פּלײטע פונעם לאגער, אלץ מער האָט גענאָגט דאָס הארץ, אלץ מער
האָט זיך געגלוסט אײַנשטעלן דאָס לעבן, אבי באפרײַט װערן. די דרײַ כעוורע, וועלכע האָבן
צוזאמען מיט אים זיך געשטעלט בעראָש פון דער גרופּע, האָבן זיך צוגעהערט צו דאָדיקס
פאָרשלאָגן, באזונדערס אויסגעוואקסן איז זײַן אװטאָריטעט, זינט עס האָט זיך אײַנגעשטעלט
די פארבינדונג מיט אנאטאָלין.
צווישן די נײַגעקומענע אינעם לאגער איז געווען א פּױלישער באָכער, וועלכער האָט שוין
געהאט א געוויסע דערפארונג, װי מע דארף זיך צוגרייטן צו א פּלײטע. נאָר יעדער פּלײיטע
טראָגט אין זיך די שרעקלעכע געפאר פון טױט-שטראָף פאר די, װאָס וועלן פארבלײַבן אין
לאגער. אינעם קאָראָסטישעװער לאגער, װוּ ער איז צום לעצטן מאָל געווען, האָט מען בא-
שטראָפט די, װאָס האָבן געװוּסט, אז א גרופּע קאצעטניקעס קלײַבן זיך אנטלויפן. אוֹיך דאָ,
אינעם סירעצער לאגער, נאָך איינער א ניט געלונגענער פּלײטע האָט ראדאָמסקי באפוילן
ארויספירן דעם גאנצן באשטאנד פון לאגער, אים אויסשטעלן אין איין גרויסער ריי און צע-
שיסן יעדן צענטן. דאָדיקן האָט דאן אָפּגעגליקט: ער איז געװע דער נײַנטער אין דער ריי
און איז דעריבער לעבן געבליבן.
נאָך אָט דער בלוטיקער עקזעקוציע האָט דער קאָמיטעט באשטימט ניט ווארטן ביז דער
,זיידע?" װועט קומען מיט זײַן הילף. מע האָט זיך שוין אפילע צונויפגערעדט, אז דעם קומענ-
דיקן מאָנטיק, נאָך דעם אזויגערופענעם ארויסגאנג-טאָג, קאיאָר, װעלן זיך ארױיסרײַסן די צוויי
צענדליק מער דרייסטע און שרעקלאָזע כעוורע. אויב עס װעט זיי געלינגען פארווירקלעכן
זייער פארטראכט, װעלן עפשער אויך די איבעריקע זיך רירן פון אָרט.
די לעצטע טעג פון דער װאָך האָבן זיך מוירעדיק לאנג געצויגן, און דאָס לעבן אינעם
באראק, האָט זיך געדאכט, איז גאָר ניט אזוי געפערלעך. די דערווארטע פרײַהײַט האָט גע-
שטארקט די קויכעס בא די מאָרגעדיקע פּלײַטים.
ס'איז שוין געווען סאָף טאָג. די בריגאדעס, וועלכע האָבן געארבעט אפן געוועזענעם פּאַ-
ליגאָן, האָבן זיך שוין אומגעקערט אין דער זאָנע, יעדער צו זײַן באראק, צו זײַן הילצערנעם
טאָפּטשאן. די מאָרגעדיקע פּלײטים האָבן זיך שטומערהייט וי געזעגנט מיט די קאלטע ער-
דענע ווענט פונעם באראק, מיט די געלעגערס, מיט וועלכע מע װעט זיך עפשׂער אף אייביק
אין א מאזלדיקער שאָ צעשיידן. נאָר פּלוצעם האָט זיך אינעם לאגער אומגעקערט ראדאָמסקי.
-- עפּעס האָט ער געוויס פארגעסן אָפּטאָן, -- האָט דאָדיק א שעפּטשע געטאָן זײַן בא-
ראק-שאָכן, -- װאָס קאָן דאָס באטײַטן זײַן אומקערן זיך?
און געקומען איז ער אהער ניט װײַל ער האָט עפּעס פארגעסן אָדער גאָר וויכטיקס דער-
מאָנט זיך. ער האָט באפוילן דעם קאָמענדאנט ארויספירן אפן פּלאץ די אײַנװױנער פון די
צוויי שכיינעסדיקע באראקן. צווישן די ארויסגערופענע זײַנען געווען אלע אכצן קאצעטלער,
וועלכע האָבן זיך שוין געגרייט צו דער פּלײטע. געקומען איז ראדאָמסקי ניט אליין, אים האָבן
באגלייט עטלעכע אָפיצערן פון דער געסטאפּאָ. דער איבערזעצער האָט װאָרט אין װאָרט אי-
בערגעזעצט דאָס, װאָס איינער פון די עסעסאָװוצעס האָט מיטגעטיילט:
-- לויט דער פאראָרדענונג פון דער שטאָט-קאָמענדאטור װעט דאָ ניט װײַט אופגעבויט
ווערן א פּראכטפולע געבײַדע פארן גענעראל דעם געביטסקאָמיסאר. די ארבעט איז זייער אן
ערנסטע און א בעקאָװעדיקע. ניט יעדער פון אײַך האָט פארדינט דעם קאָװעד צו נעמען אָנ-
טייל אין דער דאָזיקער ארבעט, און ניט יעדן פון אײַך קאָן מען פארטרויען אזא וויכטיקע
אופגאבע. די אדמיניסטראציע פון לאגער האָט גוט באטראכט יעדן איינעם און האָט דערװײַל
אויסגעקליבן פאָלקנדע קאצעטלער. באלד װעל איך אײַך מיטיילן ער דאָס זײַנען... -- און ער
האָט ארויסבאקומען א פּאפּיר פון דעם בוזעם-טאש. -- די, װאָס איך װעל אָנרופן, דארפן מאכן
צוויי שפּאן פאָרויס!
די אָנגערופענע האָבן געמאכט צוויי שפּאן פאָרויס.
דאָס זײַנען געווען די ערשטע צוויי שפּאן צום פאָרשטייענדיקן טויט, װאָס האָט זיי דער-
ווארט. צװוישן די צוויי צענדליק, װאָס האָבן זיך שוין ניט אומגעקערט אין זייערע באראקן,
זײַנען געווען אויך עטלעכע קאצעטלער, וועלכע האָבן ניט געהאט קיין שום שײַכעס צו דער
אָרגאניזירטער פּלײטע. דערפאר אָבער זײַנען אינעם דערמאָנטן צעטל ניט געווען ניט וואניע
109
טשופּרינא, ניט דאָס פּוילישע ייִנגל, װאָס איז ערשט ניט לאנג געקומען אינעם לאגער און זיך
גלײַך באפרײַנדעט מיט דאָדיקן. איינער פון די אָנגערופענע האָט זיך דערוועגט אַנרופן:
-- נו, און די זאכן, אונדזערע זאכן...
-- אָ, וועגן דעם זאָלט איר זיך ניט זאָרגן. מע װעט אײַך באקליידן פון קאָפּ ביז די פיס
אין נײַע מאלבושים.
די אָפּגעקליבענע צוויי צענדליק האָט מען שמײַדיק ארײַנגעזעצט אין א לאסטמאשין און
ארויסגעפירט פון דער זאָנע.
דאָדיק האָט אפילע ניט באוויזן זיך באגעגענען מיט די נאָענטסטע פרײַנט, אף וועלכע ער
האָט געלייגט אזויפיל האָפּענונג. גראדע זיי זײַנען געווען באשטימט אלס די, װאָס װועלן מאכן
דעם אָנגריף אף דער באװאָפנטער וואך.
,שוין זשע איז דאָס די ארבעט פון א פארעטער, װאָס האָט זיך ארײַנגעשמוגלט אין אונד-
זער גרופּע, -- האָט דאָדיקן ניט אופגעהערט עגבערן א געדאנק. -- װוער זשע איז עס? און אויב
אים זײַנען באװוּסט די נעמען פון די אָנפירער, פארװאָס זשע האָט מען מיך געלאָזט צורו?
װאָס װעלן מײַנע כאוויירים טראכטן וועגן מיר?!"
אך, סארא אויסגעשטערנטער הימל האָט זיך צעשפּרײַט איבער דער שטאָט.
דאָדיק האָט ליב געהאט פארײַסן דעם קאָפּ און פּרוּװון אנטפּלעקן די סוידעס פונעם שטערן-
געווימל. אים פלעגט דעמלט זיך דאכטן, אז אויך וואנדע זוכט איר שטערן און פארטרויט אים
אירע געפילן.
דאָדיק האָט קיין טאָעס ניט געהאט. דעם זעלבן אָװנט איז אנאטאָלי געקומען צו איר נאָך
דער פלאש בראָנפן, װאָס זי האָט אים צוגעזאָגט באשטעלן פאר דעם פּאָליציַאנט, װאָס ווארט
אף אים און װעט אָרגאניזירן די באגעגעניש מיט דעם ברודער: ,עפשער װאָלט איך זיך אויך
פּרוּוון באגעגענען מיט אים?"-- האָט זי פאָרזיכטיק א פרעג געגעבן. נאָר אנאטאָלי האָט איר
גלײַך דערווידערט.
-- האָב צײַט! כאפּ זיך ניט! נאָך א װאָך, נאָך א װאָך און מיר װעלן אים אויסלייזן.
-- איז גיט זשע אים כאָטש איבער אָט דאָס טיכעלע, א סימען, אן איידעס, אז איך ווארט
אף אים און בין זיכער, אז אלץ װעט זײַן גוט. עס מוז זײַן גוט!
נאָר דאָס טיכעלע האָט אנאטאָלי שוין ניט באוויזן צו איבערגעבן דאָדיקן. ווען ער איז
געקומען מיט זײַן קוישל אין די הענט און מיטן גוטמוטיקן שמייכל אף די ליפּן און זיך בא-
געגענט מיטן פּאַליצײַ, זיך ארומגעקוקט און דערלאנגט די פלאש בראָנפן, האָט דער וואכמאן
וי מיט א קרעכץ שטיל געזאָגט:
-- פאר דער מאטאָנע א דאנק, נאָר אָפּדינען דיר בין איך ניט אימשטאנד... הײַנט בא-
נאכט האָט מען וואניען צוגענומען מיט נאָך עטלעכע כלאָפּצעס...
-- װוּהין צוגענומען?!
-- דאַס ווייסן מיר ניט. נאַר זיכער... װאָס זאָל איך דיר זאָגן? ניטאַ מער וואניע, ניטאָ!
-- װאָס האָט ער דען אזוינס אָפּגעטאָן? פאר וועלכע זינד?!
-- װאָס פרעגסטו בא מיר? וען דאָס איז פון מיר געװענדט.. כ'האָב דאפקע געמיינט,
אז אים װעט דער אומגליק אױיסמײַדן. אנטאָן האָט דאָך פון אים געהאלטן א װעלט, אים ליב
געהאט פאר זײַן זינגען און פאר זײַן טאנצן. נאָר זעסטו דאָך. עס האָט זיך באקומען אזוי, אז
ער צוזאמען מיט זײַנע כלאָפּצעס האָבן געגרייט אן אופשטאנד. זיי האָבן געזאָלט אונדז אלע-
מען אומברענגען, נו, פארניכטן, װוי די מײַז... האָט זיך אָבער געפונען איינער צװישן זיי, װאָס
האָט דעם גאנצן פּלאן זייערן אופגעדעקט. ער ווייסט, ווען עס גיט זיך זיי אײַן זייער פּלאן,
װאָלט איך עפשער הײַנט ניט באגעגנט דיך דאָ.
-- עפשער ווייסטו כאָטש דאָס אָרט, װוּ מע האָט זיי באגראָבן?
-- אך, זיידע, זיײידע! סארא נאפקעמינע? װאָס פאר אן אונטערשייד --װעסט דאָך אים
ניט לעבעדיק מאכן, און קיין פּאניכידע איבער אים װעסטו אויך ניט פּראווען.--ער האָט א
טיפן זיפץ געטאָן. -- פאר דער מאטאָנע א דאנק. כוועל נאָך דער ארבעט אויסטרינקען זא
אופּאָקאַי דושי ראבא באָזשיעהאָ איוואנא. א טײַערער כלאָפּעץ איז דאָס געווען, דער גאנצער
לאגער האָט אים ליב געהאט! נו, גיי, גיי, וװוײַל אינגיכן װעט זיך דאָ באװײַזן אן אנדער וואכ-
מאן. ניט אלע זײַנען דאָך אזעלכע, װוי איך. ס'וועט בעסער זײַן, אויב דו װעסט זיך מיט אים
ניט באגעגענען.
אנאטאָליס פיס זײַנען געװאָרן, וי אָנגעגאָסענע מיט בלײַ; ער האָט זיך קוים גערירט פון
אָרט. ווען ער איז געגאנגען אהער צום לאגער-פּלױט, האָט זיך אים געדאכט, אז א וינטל
טרײַבט אים אונטער. ער האָט זיך אפילע בוילעט פאָרגעשטעלט װי זי װעלן זיך באגעגענען
און װוי ער װעט אים איבערגעבן דעם גרוס פון וואנדען צוזאמען מיט איר שמעקעדיק טיכעלע.
2 10
און איצט? װוּהין גייט מען? וועמען דערציילט מען וועגן אומגליק? ער האָט דאָך אזוי געגלייבט
אין א נעס, װאָס װעט געשען, װאָס װאָלט עפשער טאקע געשען, ווען ניט דער פארעטער,
װאָס האָט פארקירצט די יאָרן ניט נאָר עמעצן, נאָר אויך זיך, װוײַל פריַער אַדער שפּעטער
וועט מען אויך אים אָפּשיקן אין דער הימל-קאָמאנדע. אזא סיידער איז אײַנגעשטעלט אין אלע
טויט-לאגערן --- מע ברענגט אום די איידעס פונעם בלוטיקן ווילקיר.
די באגעגעניש מיט ואנדען איז פאָרגעקומען אפן בעסוילעם בא אָניסים דערקאטשן.
וואנדע איז געקומען א פארדײַגעטע, און איידער אנאטאָלי האָט איר באוויזן צו דערציילן, װאָס
עס האָט פּאסירט מיט דאָדיקן, האָט זי אים מיטגעטיילט, אז הײַנט באנאכט האָט די געסטאפּאָ
צוגענומען די אלטע נאסטיע... און געשען איז דאָס אומגעריכט און אומגעלומפּערט..
-- פאר דיר איז דאָס עפשער אומדערווארט, און איך האָב די גאנצע צײַט מוירע געהאט,
עס זאָל זיך מיט איר עפּעס ניט טרעפן. זי האָט זיך דאָך ניט געהיט מיט קיין װאָרט. מע װאָלט
געקאָנט מיינען, אז זי זוכט מאמעש די מעגלעכקײַט ארױיסװײַזן איר סינע צו די טאליאָנים
און מענטשנפרעסער,
-- און געפּאקט האָט מען זי, ווען איינער א כעוורעמאן, סלאוויק, דאָדיקס א כאווער פון
דעפּאָ איז געקומען צו איר מיט עפּעס א שליכעס פונעם פּארטיי-קאָמיטעט. נאָך סלאוויקן האָט
מען שוין געשפּירט, און גלײַך װי ער איז איבערגעטראָטן די שװעל פון איר שטוב, האָט מען
זי ביידע גענומען. מע האָט זיי ארײַנײַגעװאָרפן אין א מאשין און אוועקגעפירט, זעט אויס,
אויך אהין, װוּ מע האָט אוועקגעפירט דאָדיקן... עפשער װעלן זיי זיך דאָרט באגעגענען..
-- דאָס קאָן שוין ניט זײַן. מע װועט זיך שוין ניט באגעגענעףן!
-- א גיכער טויט אף די דושעהובעס!-- האָט זיך אָנגערופן אָניסים אזוי, װוי זײַן קלאָלע
װאָלט געקאָנט מעקוּיעם װערן. --כ'װואָלט נאָר א באלדן געווען וויסן ביזוואנען װעט עס
דויערן.
-- כ'בין זיכער, -- האָט אנאטאָלי געזאָגט, --- אז גאָר אינגיכן װועט צו זיי נעמען א סאָף!
קיעוו װעט װוידער באפרײַט װערן. און אלץ, װאָס איר האָט געטאָן פאר דאָדיקן און פאר אונדז
אלעמען, װעט אײַך ניט פארגעסן װערן! דאָדיק האָט אײַך זייער ליב געהאט און זייער אָפט
דערמאָנט אײַער גוטסקײַט. פארבלײַבט געזונט, טײַערער אָניסים, און פארלירט ניט די האָפע-
נונג. אָן דער האָפענונג װאָלט דער מענטש דרײַ מאָל א טאָג געשטאָרבן, און מיר דארפן נאָך
לעבן. מיר מוזן לעבן און דערלעבן ביז היטלערס מאפּאָלע!
אינדרײַען האָבן זיי זיך געלאָזט צו דעם דרײַצנטן באצירק פונעם בעסוילעם, װוּ עס איז
באערדיקט געווען לייע לאזעבניק.
פאר די צוויי יאָר, זינט עס האָט געדויערט די מילכאָמע, איז דער קייווער פארוואקסן
געװאָרן אף ניט צו דערקענען אים. בלויז דאָס אָפּגעבליאקעװעטע אײַזערנע שילדל אף דעם
אײַנגעפאלענעם קייווער האָט איידעס געזאָגט, אז דאָ האָט באקומען איר אײיביקע רו דאָדיקס
מאמע. וואנדע האָט ניט געווארט, ביז אָניסים דערקאטש װועט ברענגען דעם זאסטעפּ. זי האָט
מיט אירע פלײַסיקע פלינקע הענט גענומען ארױיסרײַסן דאָס װילדגראָז ארום דעם בערגל ערד,
אנאטאָלי האָט איר געהאָלפן, און ווען אָניסים האָט געבראכט א זאסטעפּ און עטלעכע טעפּע-
לעך מיט פרישע בלומען, האָט זיך אין דער ארומיקער גרינקײַט אופגעהויבן לייעס קייווער,
פּונקט וי מע װאָלט זי נאָרװאָס באערדיקט. וואנדע האָט ארויסגענומען די קווייטן פון די טע-
פּעלעך, זיי אײַנגעמאָסטעט אין דער פריש איבערגעגראָבענער ערד.
-- און דאָדיק האָט דאָך אזוי געטרוימט וועגן דעם טאָג, ווען ער מיט די ברידער װעלן
איר דאָ שטעלן א דענקמאָל! אך, דאָדיק, דאָדיק! -- האָט וואנדע אױסגעבראָכן מיט א גע-
וויין, -- פארװאָס ביסטו אזוי יונג פארשניטן געװאָרן?!
מע האָט זיך געזעגנט מיט אָניסימען, געבעטן אים, ער זאָל פון צײַט צו צײַט אכטונג
געבן נאָך לייעס קייווער.
-- אז מיר װעלן לעבן בלײַבן, -- האָט אנאטאָלי אים געדריקט די האנט, ---אז מיר װעלן
לעבן בלײַבן און זיך אומקערן, װועלן מיר אײַךְ װי עס דארף צו זײַן באדאנקען..
וואנדע און אנאטאָלי האָבן פארלאָזט דאָס הייליקע אָרְט און, קעדיי גיט ריזיקירן, זיך
גלײַך פאנאנדערגעגאנגען -- זי צו זיך אֶף דער פאריאָסעמטער גאס, און ער -- צו זײַן פרלינט
דעם קאָניוך טימאָפײ דאנילאָװויטשן. דאָרט האָט ער באשטימט איבערנעכטיקן און פארטאָג
זיך לאָזן צוריק אין באשטאנאָווקע, װוּ עס האָבן אף אים געווארט אזויפיל געטרײַע מענטשן
און צווישן זי -- יאנוש בערגער און האָרפּינע.
111
דאָס מאָל האָט זיך דער וועג קיין באשטאנאָווקע אנאטאָלין אויסגעדאכט מעשונע-לאנג.
די גאנצע צײַט האָט זיך אים אויסגעדאכט, אז עמעצער יאָגט זיך נאָך אים, און דער עמעצער
איז ניט אבייווער -- דער אייגענער ברודער. ער דעריאָגט אים און האלט אין איין מוסער זאָגן:
וי האָסטו געקאָנט זיך בארויִקן, װי האָסטו געקאָנט פארלאָזן די שטאָט און ניט נעמען נעקאָמע
אין די, װאָס האָבן מיך אוועקגענומען פון דער וועלט. אנאטאָלי פּרוּװט זיך פארענטפערן, נאָר
עס באקומט זיך בא אים ניט. װײַל טיף אין הארצן נאָגט אים דאָס געפיל פון שולד: ער האָט,
זעט אוֹיס, ניט אלץ געטאָן, קעדיי. ראטעווען דעם ברודער. ביז ער װעט לעבן, װעט ער עס
זיך ניט מויכל זײַן. פאראיאָרן, ווען ער איז געגאנגען קיין ליסאָװוע, איז ער פול געווען מיט
דער האָפענונג, אז ער װעט זיך טרעפן מיטן ארטיסט --- מע האָט דאָך זיך גוט צונויפגערעדט.
און די באגעגעניש איז טאקע פאָרגעקומען, און איצט.. איצט ווייסט ער דאָך שוין אף גע-
וויס, אז ער האָט אים אף אײביק אָנגעװוירן. האָרפּינע װעט אים געוויס פרעגן: װאָס מאכט
עפּעס אונדזער וואניע? און װאָס װועט ער איר ענטפערן? ו
דער וועג קיין באשטאנאָווקע ליגט פארבײַ ליסאָװע, און אנאטאָלי האָט באשטימט אף א
פּאַר טעג זיך ארײַנכאפּן צו דאניליוקן, וועלכער איז צוליב זײַן פיזישן פעלער--אף איין
פוס --ניט אימשטאנד זיך שלעפּן איבער די וװעלדער אָנטײלנעמען אין די אקציעס פונעם
פּארטיזאנישן אָטריאד.
אין דאָרף איז ער געקומען, ווען עס איז נאָך ליכטיק געווען אין דרויסן. מיטן סוקעוואטן
שטעקן אין איין האנט און מיטן קוישל אין דער צוייטער איז ער ארײַן אין הויף און האָט
באגעגנט יאָסיפּ דאניליוקס פרוי. ער האָט זי קוים דערקענט. פארשלייערט אין א שווארצן
טיכל, איז זי ארומגעגאנגען איבערן הויף, װוי זי װאָלט געזוכט עפּעס א פארלוירענע זאך.
-- א גוט אָװנט דיר, אלטיטשקע, -- האָט אנאטאָלי וי געוויינלעך הארציק זיך געװוענדט
צו דער פארצאָרנטער און געשטראָפטער פרוי.
דאניליוטשקע האָט אים גאָרנישט ניט געענטפערט, בלויז צעפירט מיט די הענט, װי איי-
נער רעדט: דיר איז עפשער גוט אפן הארצן --ביסט אין א גוטער דערהויבענער שטימונג,
איך בין אָבער, װוי דו זעסט, געפּלעפט, דערהארגעט..
-- איך זאָג: דערקענסט מיך ניט, צי װאָס?! א גוטן אָװנט!
די פרוי האָט װידער צעפירט די הענט, ס'הייסט, װאָס זאָל איך דיר ענטפערן, אז פון
ווייטעק האָט בא מיר אָפּגענומען דאָס לאָשן.
-- װאָס מאכט עפּעס דײַן אלטער?
-- וועגן מײַן אלטן פרעגסטו? ניטאָ בא אונדז מער קיין אלטער, ניטאָ! פאריאָסעמט בין
איך געװאָרן, עלנט, װוי א שטיין. דער ווארשטאט און דאָס בענקעלע איז מיר געבליבן אלס
א זייכער פון מײַן יאָסיפּן. כ'האָב זיך בא זיי געבעטן: אויך מיך נעמט צו פון דער וועלט,
האָבן זיי מיך אָפּגעשטױסן אין א זײַט און אים האָט מען טאקע אָט דאָ, לעבן אונדזער פּלױט,
געשאָסן... װאָלט איך כאָטש געהאט, װער עס זאָל אין זיי נעקאָמע נעמען, --בין איך דאָך
געבליבן װי א הוילע צװײַג אף אן אָפּנעזעגטן בוים. נאָר אז מע וויל צוריק ---איז װאָס בין
איך בעסער פון אלע אנדערע ליסאָווער פרויען? איין צאָרע אף אונדז אלע. איין צאָרע, איין
אומגליק.
אנאטאָלי האָט אפילע ניט געפּרוּװוט זי טרייסטן. און כאָטש קיין באשטאנאָווקע איז נאָך
א גאנץ היפּשער וועג, איז ער, א מידער, אוועק אין דער נאכט ארײַן -- ער האָט געמוזט װאָס
גיכער זיך אײַנשליסן אין דער מאכנע, װאָס נעמט נעקאָמע אי פאר דאָדיקן, אי פאר יאָסיפּ
דאניליוקן און פאר נאָך. און נאָך טויזנטער און צענדליקער טויזנטער אומגעבראכטע.
די צווייטע העלפט פונעם כוידעש אװגוסט איז אין יענעם יאָר, װי אף כידושים, געווען
זוניק-ווארעם. דער דריטער מילכאָמע-אווגוסט האָט דערמונטערט יאנוש בערגערן און זײַן
אָטריאד מיט א ריי געלונגענע אָפּעראציעס, פאר וועלכע מאָסקװע האָט באדאנקט די פּארטי-
זאנער און דערמאָנט זיי אין די פײַערלעכע אוקאזן און סאליוטן. עס איז ניט אָנגערופן גע-
װאָרן דירעקט דער נאָמען פון זײַן אָטריאד, װוי אויך דער נאָמען פונעם קאָמאנדיר, נאָר די
אָנטײלנעמער פון די אקציעס האָבן גוט פארשטאנען, אז דאָס מיינט מען זיי. און אז דאָרטן,
אין דעם הויפּט-שטאב, װוערט דיסקאָנטירט יעדער געלונגענער טראָט זייערער.
איצט האָט שוין קיינער ניט געטײַנעט ,װוער ווייסט וויפל נאָך װעט אויסקומען צו בלאָנ-
קען איבער די וועלדער און ניט וויסן קיין כײַע שאָ". איצט איז מען שוין זיכער געווען אין
דער גיכער מאפּאָלע פון היטלערס כאיאָלעס. אלץ נעענטער איז געװאָרן דער דניעפּער. ס'האָט
געדאכט, אז נאָך איין מעכטיקער קלאפּ איבערן סוינע, --און קיעוו װעט וידער װערן די
הױפּטשטאָט פון אוקראיָנע!
7--6 112
באזונדערע קלענערע פּארטיזאנישע מאכנעס האָבן זיך אײַנגעשלאָסן אין דער מעכטיקער
פּארטיזאנישער פארייניקונג, בעראָש פון וועלכער עס איז געשטאנען דער בארימטער און לע-
גענדארער סידאָר ארטעמיעוויטש קאַװפּאק מיט זײַן העלדישן געהילף און קאָמיסאר סעמיאָן
רודניעוו. צו דער צײַט זײַנען זיי שוין געווען געקרוינט מיטן טיטל גענעראל. צו דער פאריי-
ניקונג האָבן זיך געצויגן די סטיכיייַש אופגעקומענע קאמפס-אָטריאדן. איינער פון זיי איז
געווען אויך אנאטאָליס און בערגערס גרופּע נעקאָמענעמער. טאקע דאָ, אין וואלד, האָט זיך
אנאטאָלי צופעליק באגעגנט מיט איינעם א פריילעכן און שארפזיניקן פּארשוין, װאָס איז בא-
זונדערס באליבט געווען בא סידאָר קאַװופּאקן, װי אויך בא די קאַװפּאקאָװוצעס. גערופן האָט
מען דעם קרעפטיקן ברײטפּלײציקן באָכער פּלאטאָן. אויסגענומען האָט דער פּלאטאַן ניט נאָר
מיט זײַן דרײיסטקײַט און שרעקלאָזיקײַט, נאָר אויך מיט זײַנע לידער, װאָס ער האָט געזונגען
און האָט זיי, אגעוו, אליין פארפאסט,
ווען אנאטאָלי האָט זיך מיט אים באקאנט, האָט פּלאטאָן צװישן אנדערן א פרעג געטאָן:
-- נו, און קיין לידער שרײַבט איר ניט?
-- וי קום איך צו לידער?! אָט זעט איר, מײַן ברודערקע...
-- מיט אײַער ברודערקע, װי איר זאָגט, האָב איך זיך אויך ערשט ניט לאנג באקאנט.
אויב איר ווילט קאָן איך אײַך איבערגעבן פון אים א גרוס. צוריק מיט צוויי װאָכן האָב איך
אים באגעגנט אף דער אלוקראינישער באראטונג פון די ארמיייַשע שרײַבער... ער איז איצט
א מאיאָר. וועגן אײַך קאָן מען ניט זאָגן, אז איין מאמע האָט אײַך געבוירן --ער איז א גע-
לער, און איר ---א ציגײַנער.
-- ער איז בא אונדז װי די מאמע אונדזערע --- בלאָנדיגעלבלעך, און איך --נאָך טונקע-
לער פונעם טאטן... נאָר ניט דאָס איז װיכטיק!
-- וויכטיק איז, װאָס ביידע זײַנט איר אפן פראָנט!
-- װאָס עפּעס בײידע! אלע מײַנע ברידער זײַנען אפן פראָנט! צום באדויערן, ווייס איך
ניט, צי אלע זײַנען לעבעדיק.
-- לאָמיר האָפן! האָפענונג, זאָגט אונדזער קאָמיסאר רודניעוו, איז די שװעסטער פון
ניצאָכן. האָפענונג און גלויבן. גלויבן און טרײַהײַט!
ביז שפּעט אין אָװנט האָט אנאטאָלי אויסגעפרעגט גענוי בא פּלאטאָנען וועגן זײַן ברודער,
דעם מיליטערישן קאָרעספּאַנדענט און דערציילט וועגן דעם אומקום פון דאָדיקן. פּלאטאָן האָט
אים אויסגעהערט מיט גרויס מיטלײַד. זײַנע טונקעלע טיפע אויגן האָבן זיך אָנגעגאָסן מיט
טרויער און ער האָט געזאָגט:
-- נעקאָמע! נאָר נעקאָמע! נאָר מיט איר קאָנען מיר שטילן אונדזער אלעמענס וויי. דער
ברודער אײַערער ווייסט זיכער ניט וועגן אײַער גרויסן אומגליק. ווען מיר האָבן זיך מיט אים
געזעגנט, האָט ער מיר, אגעוו, א זאָג געטאָן: עפשער װעט אײַך אויסקומען באגעגענען זיך
ערגעץ מיט מײַנע ברידער, איז גיט זיי איבער מײַנע הייסע גרוסן.. איז אָט, איין טייל פון
זײַן באקאָשע פיל איך אויס, און דעם צווייטן טייל, צום באדויערן... מיר זײַנען זיך פאנאנ-
דערגעפאָרן -- ער אף זײַן פראָנט, איך -- אהער. זײַן פראָנט איז איצט אף דאָנבאס, און מײַ-
נער--בא די קאַװפּאקאָווצעס. ער איז מיט א פּאָר יאָר עלטער פון מיר, נאָר ער זעט אויס
גאנץ יונג. ער װעט אײַך ניט פארשעמען, איר מעגט מיט אים שטאָלצירן!
בייסן געשפּרעך איז צו זיי צוגעגאנגען דער קאָמיסאר סעמיאָן רודניעוו. סעמיאָן האָט
ליב געהאט זיך נעענטער באקאנען מיט די פּארטיזאנער, וועלכע זײַנען געקומען אין דעם
אַטריאד. ער האָט זיך גלײַך אײַנגעשלאָסן אין דער פּארטיייארבעט. דאָס, װאָס אנאטאָלי איז
א מיטגליד פון פּארטיי, האָט פארהיט זײַן פּארטיי-בילעט און האָט זיך ניט אָפּגעזאָגט פון קיין
שום ארבעט, װאָס מע האָט אים אלס קאָמוניסט פאָרגעלייגט, האָט געפרייט דעם לעגענדארן
גענעראל. אנאטאָלי האָט בא אים ארויסגערופן א גוטן געפיל, און ווען ער האָט זיך דערװוּסט,
אז דער ייִנגסטער פון אנאטאָליס ברידער, דער ארטיסט, איז אומגעקומען אינעם סירעצער
לאגער, האָט ער מיט א טיפן זיפץ געזאָגט:
-- אן ערעך אזא באָכערל האָבן מיר אויך די טעג אָנגעװוירן.. װי האָט מען גערופן
אײַער ברודערקע? איוואן, זאָגט איר? אונדזער כעוורעמאן האָט מען גערופן מיקאָלקע מודרי...
אויך א שטיקל ארטיסט, נאָר א ברען, אן עמעסער העלד! נאָך דער מילכאָמע װעט מען אזעל-
כע, װי ער און װוי אײַער ברודערקע, שטעלן די שענסטע דענקמעלער, קינד-און-קייט זאָלן זיי
געדענקען און קיינמאָל ניט פארגעסן!
אין עטלעכע שאָ ארום איז געקומען די פאראָרדענונג זיך לאָזן אינעם נײַעם װײַטן וועג.
ניט אלע זײַנען אָבער אײַנגעשלאָסן געװאָרן אינעם צעטל פון די, װאָס װעלן זיך לאָזן אינעם
רומפולן רייד איבער די קארפּאטן. א באשטימטער טייל װעט מוזן בלײַבן דאָ; און צװישן די,
113
וועלכע בלײַבן, איז געווען אויך אנאטאָלי לאזעבניק. אזא איז געװוען דער באשלוס פון דער
פּארטיי-גרופּע.
-- כ'מיין, אז איר פארשטייט, כאווער לאזעבניק, װי פאראנטװאָרטלעך עס איז די אופ-
גאבע, װאָס װערט איצט געשטעלט פאר אײַך. איר, צוזאמען מיט אײַערע כלאָפּצעס, זײַנען
דאָ ביז גאָר וויכטיק.
מע האָט זיך געזעגנט, און אנאטאָלי האָט נאָך מער, וי פריער, דערפילט, װי בא אים
זײַנען אויסגעוואקסן פליגל. סעמיאָן רודניעוו און סידאָר קאָװפּאק האָבן װי ארײַנגעגאַסן אין
זי א נײַע קראפט. און פּלאטאָן, װאָס איז איצטער נאָך נעענטער געװאָרן אנאטאָלין, האָט,
דריקנדיק אים די האנט, געזאָגט:
-- ס'פרייט מיך זייער, װאָס איר דערמאָנט מיר אײַער ברודער. מיר װעלן זיך נאָך בא-
געגענען. אומבאדינגט!
אין א טונקל-בלויען פארטאָג האָט מען זיך געזעגנט, און בא אנאטאָלין האָט זיך אָנגעי
הויבן א נײַ בלעטל אין זײַן אָנגעשטרענגט לעבן.
האָרפּינע האָט פארלאָזט איר כאטע און איז מיט אים אוועק אין וואלד, פון װעלכן עס
האָט שוין אָנגעהױבן ווייען מיט פריען הארבסט. און כאָטש איר איז איצט אויסגעקומען לעבן
אין א פּײַכט ערדשטיבל, איז זי גליקלעך געווען, װאָס זי האָט די מעגלעכקײַט אלע טאָג זען
איר געטרײַען פרײַנט, וועלכער איז איר פון טאָג צו טאָג אלץ ליבער און נעענטער געװאָרן.
איר איז צום הארצן געווען זײַן שרעקלאָזיקײַט. איר האָט זיך אפילע געדאכט, אז ער זוכט
זיך אן ארבעט, װאָס זאָל אים געבן די מעגלעכקײַט ארױיסװײַזן זײַן גרײטקײַט באגעגענען די
סאקאַנע. אנאטאָלי האָט זיך װוידער פארלאָזט א באָרד, און די כעוורע האָבן מיט פולער רעכט
אים וידער גערופן , זיידע". זײַן מאכנע האָט זיך אָנגעהויבן צעוואקסן -- אין דעם אָטריאד,
װאָס האָט זיך גענומען דעם נאָמען נעקאָמענעמער", זײַנען איצט צוגעקומען מענטשן, װאָס
האָבן באשטימט ניט ווארטן, ביז די רויטע ארמיי װעט קומען צוריק, נאָר גיין איר אנטקעגן,
העלפן איר מיט װאָס נאָר מע קאָן.
רודניעווס צאװאָע: ניט ווארטן, ביז מע װעט דיך א רוף טאָן, זיך רײַסן אין שלאכט און
געדענקען, אז דאָס בעסטע מיטל פון פארטיידיקן זיך איז אָנגריף, איז געװאַרן דער גרונט-
געזעץ פון אנאטאָליס אָטריאד.
עס זײַנען געווען קלענערע און גרעסערע צוזאמענשטויסן מיט די דײַטשישע אַקופּאנטן
און זייערע געהילפן -- די פּאָליצײַען. עס זײַנען אויך געווען פארלוסטן, און דער שווערסטער
פארלוסט--- דער טויט פון יאנוש בערגער, וועלכער האָט אזוי געהאָפּט און געגלייבט, אז ער
וועט זיך נאָך וועןיניטיאיז אומקערן קיין ווארשע. שטייענדיק באם אָפענעם קייווער פון יאנוש
בערגערן, האָט אנאטאָלי לאזעבניק געזאָגט:
-- אונדזער כאווער און פרײַנט, אונדזער פּױלישער ברודער האָט ניט איין מאָל באטאָנט,
אז ער נעמט נעקאָמע אין די פאשיסטישע מערדער פאר זײַן געליבטער פרוי און זײַן אומגע-
קומענעם זון אדאמטשיק, וי אויך פאר דער באליבטער צערויַנירטער ווארשע... נעקאָמע!: סארא
װאָרט דאָס איז -- נעקאָמע! כ'װאָלט גליקלעך געווען, ווען כ'זאָל באפרײיט זײַן פונעם כויוו
נעקאָמע נעמען, נאָר װאָס קאָן מען טאָן, אז אזא איז דער געזעץ פון קאמף. מיר זײַנען זיך
אין קיינעם ניט נויקעם, מיר זײַנען אָפּטמאָל אפילע צו גוט צו די, וועלכע האָבן געבראכט אף
אונדזער ערד אזויפיל אומגליק און טויט... לאָמיר שװוערן באם אָפענעם קייווער פון אונדזער
פּױלישן פרײַנט יאנוש בערגער, אז פאר זײַן טויט װעלן מיר באצאָלן מיט א פולער מאָס!
קיין װײַב און קיין זון האָט ער ניט, מיר זײַנען די איינציקע יאָרשים זײַנע. און אלץ, װאָס
אים געהערט---אי קאַװעד, אי רום, אי אפילע אומשטערבלעכקײַט, װעלן מיר צוזאמען יאר-
שענען און דאָס איבערגעבן אונדזערע יאָרשים.
.מע האָט באערדיקט יאנושן, און ניט קוקנדיק דערוף, װאָס עס האָט זיך פּלוצעם צע-י
רעגנט דער הימל, איז מען אוועק זיך נעענטער באהעפטן מיט די אָנגרײַפנדיקע טאנקיסטן
פונעם בארימטן קאָרפּוס, וועמען עס איז באשערט געווען פאָרסירן דעם הארבסטיקן קאלטן
דניעפּער.
דער קאָמאנדיר פונעם קאָרפּוס, דער פּאָלקאָװניק סטעפּאן שוטאָװו, וועלכער איז פאר זײַן
העלדישקײַט באלוינט געווען מיט א גאָלדענעם שטערן, האָט צונויפגענומען די קאָמאנדירן פון
די טאנקען און אף זײַן אויפן, גאָר ניט װי א שטרענגער מיליטערישער קאָמאנדיר, נאָר וי
אן עלטערער כאווער, זיך געווענדט צו זיי מיט א הארציקער רעדע.
סטעפּאן שוטאָוו האָט געווארט אף די לעצטע באפעלן, וועלכע ער האָט געדארפט באקומען
פונעם ארמייישטאב דורכן טעלעפאָן, נאָר אָט האָט זיך צו אים אין זײַן וואלד-שטיבל ארײַנ-
114
געשטעלט א באָרדיקער מענטש מיט אן אװטאָמאט אף דער ברוסט און מיט א רויטער סטענגע
אפן היטל.
-- וי קומט איר אהער און װער זײַנט איר!!-- האָט ער שטרענג געפרעגט.
-- װי איך קום אהער איז לאנג צו דערציילן. און ער איך בין--דאָס, זעט איר, איז
שוין ניט קיין סאָד!
-- איז לאָמיר טאקע הערן! --איז שוטאָוו אופגעשטאנען.
-- איך בין פונעם אָטריאד נעקאָמענעמער. און מײַן עמעסער נאָמען איז אנאטאָלי לא-
זעבניק. קאפּיטאן לאזעבניק, אָדער פּאָליטרוק לאזעבניק -- דאָס איז שוין ניט קיין גרויסער
אונטערשייד.
-- לאזעבניק, זאָגט איר! נאָך איין לאזעבניק!
-- װאָס הייסט נאָך איינער?! איר האָט דאָ נאָך א צווייטן?
-- אָט דאָס איז דאָך טאקע די מײַסע. נאָר יענער איז א מאיאָר און ער מאסקירט זיך ניט
מיט קיין באָרד... -- שוטאָוו האָט א רוף געטאָן זײַן אדיוטאנט, וועלכער איז געזעסן אין ווינקל
פון שטיבל באם טעלעפאָן. -- כאווער אדיוטאנט! צו מיר!
דער אדיוטאנט האָט זיך אופגעהויבן, פאריכט דאָס העמדל, פארשפּיליעט דאָס אייבער-
שטע קנעפּל.
-- באם כאווער דעמיאנאָוו געפינט זיך דער מאיאָר, נו, פון דער צײַטונג. פארשטאנען?
איז זײַט אזוי גוט און טוט אים א רוף אהער, -- און קעדיי דעם אומגעריכטן גאסט זאָל קלאָר
ווערן, וועגן װאָס דאָ קומט פאָר דער געשפּרעך, האָט ער פאָרגעזעצט, פּונקט װי ער װאָלט
אים פארטרויט א סאָד, -- די קאָרעספּאָנדענטן לאָזן אונדז ניט לעבן! דערלאנג זיי דעם ניצאָכן
פּונקט צו דער מינוט, זיי זאָלן האָבן, וועגן װאָס צו שרײַבן אין זייערע יאָמטעװדיקע גאזעטן!
דער ניצאָכן איז נאָך וער ווייסט װוּ, און זיי זײַנען שוין דאָ! דערלאנג זיי די הױפּטשטאָט אף
א טעלערל! וי א מין מאטאָנע...
אין עטלעכע מינוט ארום האָט דער אדיוטאנט ארײַנגעפירט אינעם שטיבל דעם מיליטע-
רישן קאָרעספּאָנדענט, װאָס האָט לעכאטכילע ניט דערקענט זײַן אייגענעם ברודער. אנאטאָלי
האָט אָבער אים דערקענט, כאָטש הערשל האָט זיך אויך פארלאָזט א פּאָר װאָנצעס, װי בא
זײַן טאטן דעם אמאָליקן סאָלדאט.
-- כאווער מאיאָר! -- האָט אנאטאָלי אויסגעשריגן און זיך א װאָרף געטאָן צו אים, פאר-
געסנדיק, אז זייער באגעגעניש קומט פאָר אין דער אָנװעזנהײַט פון אן עלטערן קאָמאנדיר.
-- אנאטאָלי! -- האָט אים הערשל ארומגענומען און צוגעדריקט צום הארצן,--עס קאַן
ניט זײַן! אנאטאָלי? וי קומסטו אהער?
-- וי איך קום?.. איך בין דאָ די גאנצע צײַט. בא זיך ביך איך!
-- און דאָדיק? וועגן דאָדיקן האָסטו כאָטש וועלכע-ס'איז יעדיעס?
אנאטאָלי האָט א טיפן זיפץ געטאָן, אראָפּנענומען דאָס היטל מיט דער רויטער סטענגע..
-- ניטאָ אונדזער דאָדיק... אומגעקומען אונדזער דאָדיק, טאקע דאָ, גאָר ניט װײַט פונ-
דאנען... און גאָר ניט לאנג -- צוויי כאדאָשים דערין...
-- צוויי כאדאָשים זאָגסטו?
-- סאָף אווגוסט איז דאָס געווען... איך האָב זיך געזאָלט מיט אים באגעגענען און האָב
פארשפּעטיקט בלויז אף צוויי טעג. פארשפּעטיקט...
-- װאָס הייסט פארשפּעטיקט?! -- האָט ער אויסגעשריגן. -- שוין זשע האָסטו גאָרניט גע-
קאַנט טאָן, קעדיי אים ארויסואטעווען?!
-- איך האָב געװאָלט. כ'האָב מיט אים געטײַנעט, כ'האָב געהאט א פּלאן, און איך מיין,
אז איך װאָלט אים ארויסגעריסן פון זייערע הענט. האָט ער אָבער געזאָגט: איינער אליין װועל
איך פונדאנען ניט גיין. אויב דו קאָנסט, איז טו עפּעס פאר אונדז אלעמען, פאר אונדזער גאנ-
צער גרופּע, פאר אלע מײַנע כאוויירים,
לאנג פארהאלטן זיך דאָ האָבן די ברידער לאזעבניק ניט געהאט קיין מעגלעכקײַט, װײַל
אין א שאָ ארום האָט זיך געזאָלט אָנהייבן דער אָנגריף פון שוטאָווס טאנקען, און אנאטאָליס
מאכנע האָט זיך געזאָלט אײַנשליסן אין דעם אלגעמיינעם פּלאן פון ארויסשלײַדערן און פאר-
ניכטן די דײַטשישע אָקופּאנטן אין דער וואלדישער פאָרשטאָט.
אָנגרײַפן אף קיַעוו, זיך דורכרײַסן אף דאָרעם איז געווען ביז גאָר שווער. מע האָט גע-
מוזט נעמען אין אכט די שװעריקײַטן, װאָס װעלן אופקומען נאָך דעם, וי מע װעט ארויס
פונֶעם וואלד און זיך ארײַנרײַסן אין שטאָט. פירן א קאמף פאר יעדער גאס, פאר יעדן מויער.
ניט אלע נעקאָמענעמער פון אנאטאָליס מאכנע האָבן זיך אָריענטירט אין דער גרויסער שטאָט,
אין דעם געפּלאָנטער פון קלענערע און גרעסערע געסלעך, װוּ אף יעדן טראָט ווארט אף דיר
112
די סאקאָנע, אָבער ער, דער ק;עווער טוישעוו, האָט געהאלטן פאר זײַן הייליקן כויוו זײַן דער
ערשטער װעגװײַזער פאר די אָנגרײַפנדיקע טאנקיסטן.
די ברידער האָבן אפילע ניט באוויזן זיך צונויפריידן וועגן א באגעגעניש, אזוי גיך האָט
מען זיך געדארפט צעשיידן.
נאָר פּונקט װוי אומגעריכט עס איז געווען די בעגעגעניש אין וואלדישן שטיבל, אזוי אומ-
געריכט איז פאַרגעקומען די צווייטע באגעגעניש, אָבער שוין אין שטאָט גופע, ווען שוטאָווס
טאנקען האָבן זיך ארײַנגעריסן מיטן וועג, װאָס פירט צו דער קינאָיפאבריק, און אנאטאָליס
כעוורע, װוי דאָס װאָלט געווען א באשערטע זאך, זײַנען ארײַן אין שטאָט פון דער זײַט, װוּ
עס האָט זיך געפונען אנאטאָליס בײַשטאָטישע ווירטשאפט.
דער ערשטער, מיט וועמען אנאטאָלי האָט זיך באגעגנט, איז געווען דער אינוואליד, דער
קאָניוך טימאָפײי דאנילאָװיטש, וועלכער איז דורך א נעס לעבן געבליבן.
-- אנאטאָלי באָריסאָװיטש!-- האָט אים מיט א פריידיקן אויסגעשריי באגעגנט דער קאָ-
ניוך. -- נו, װאָס האָב איך אײַך געזאָגט, איר געדענקט, איר געדענקט כאָטש, װאָס איך האָב
אײַך פארצװויײיאָרן, דעם אכצנטן סענטיאבער, געזאָגט?
-- האָסט אפילע פארגעדענקט די דאטע?
-- אזוינס פארגעסט זיך ניט, אנאטאָלי באָריסאָװיטש! ניט יעדער דאטע, וי אויך דעם
הײַנטיקן טאָג, ווען מיר זײַנען שוין אף אײיביק אויסגעלייזט געװאָרן! מיר האָבן דאָך אזוי
געווארט אף אָט דער גליקלעכער מינוט. געווארט, נאָר ניט אלע האָבן זיך דערווארט. -- און
הייסע טרערן האָבן זיך געגאָסן פון זײַנע אויגן.
שוטאָווס טאנקיסטן האָבן זיך ניט אָפּגעשטעלט, װײַטער געפירט זייער אָנגריף, און דער
מיליטערישער קאָרעספּאָנדענט לאזעבניק, וועלכער איז צוזאמען מיט די ערשטע טאנקיסטן
ארײַן אין שטאָט, איז אוועק א קוק טאָן, װי זעט אויס די גאס פון זײַן יוגנט. עס האָט אים
געצויגן צו דער גאס, פּונקט וי ער װאָלט געהאָפּט דאָרט באגעגענען זיך מיט זײַנע נאָענטע
און ליבע.
און ווידער, וי לייע לאזעבניק װאָלט געוויס געזאָגט, --א באשערטע זאך!---ניט װײַט
פון דעם גוט באקאנטן מארק-פּלאץ האָט הערשל צופעליק זיך אָנגעשטױסן אף א הײַפעלע
פרויען, װאָס האָבן ארױיסגעטראָגן פולע עמער וואסער פאר די רויטארמייער -- די באפרײַער,
און צװישן זיי -- וואנדע זאלעסקאיא. הערשל האָט זי גלײַך דערקענט, כאָטש זי איז געווען
מאָדנע פארשלייערט אין אן אלטן קאפּערל און איז ניט ענלעך געווען אף יענעם מיידעלע, װאָס
פלעגט זיך אָפּט ארײַנכאפּן צו די לאזעבניקס, ווען די שטוב איז נאָך געווען א שטוב מיט א
שטענדיק אָפּענער טיר, װוּ עס האָט גאסטפרײַנטלעך באלעבאטעוועט לייע.
-- זע נאָר, וואנדע! זײַנט איר, הייסט עס, דאָ?!
-- װי איר זעט. א לעבעדיקע!
-- דאָס זע איך ---א לעבעדיקע...
-- און ס'האָט געקאָנט פּאסירן, אז איר װאָלט מיך שוין דאפקע ניט טרעפן אף דער וועלט.
וואנדע האָט ניט געװוּסט, פון װאָס אָנצוהויבן, צי דארף זי אים אויסלייגן אלץ, װי עס
איז געווען, װי ערשט נעכטן אין אָװנט האָט זיך צו זיי אין שטוב ארײַנגעשטעלט דער פֹּאָי
ליצײַ וואסיל גארקושא און געהייסן איר די רעגע זיך אָנטאָן און פאָרן מיט אים אף מײַרעו.
-- ניט צוליב דעם, -- האָט זי געזאָגט, -- האָב איך דאָ צוויי לאנגע יאָר זיך געמאטערט,
איך זאָל אצינד פארלאָזן מײַן היים! דו מוזסט לויפן, און איך בין ניט מעכוּיעוו...
-- זיי װעלן דאָך דיך אומברענגען. אי דיך, אי די מומעטשקע דײַנע, כאָטש זי איז, מיין
איך, גרייט מיטפאָרן מיט אונדז!
אגנעסע, א בלייכע, א דערשראָקענע, איז געשטאנען לעבן דעם שלאָפּצימער און אויך
ניט געװוּסט װאָס צו טאָן. װעדליק וואסילקע האָט איר דערציילט, װעלן די סאָװועטן אומברענ-
גען אלע די, װאָס האָבן מיטגעארבעט מיט די דײַטשן. זי טאָר ניט פארגעסן, אז זי איז די
גאנצע צוויי יאָר געווען א פאָלקסדויטשקע. און דאָס איז דאָך דאָס זעלבע... מע װעט אונדז
אלעמען שיסן -- דאָס איז קלאָר, װי דער טאַג.
-- דיך װעט מען זיכער באשטראָפן, -- האָט וואנדע געזאָגט, -- און מיך פארװאָס?
-- זי פרעגט נאַך! האָסט דאָך געשפּילט פאר זיי טעאטער?
-- זאָל עס דיך ניט ארן. ראטעווע.דײַן אייגענע פעל!
וואסיל האָט ארויסגעכאפּט זײַן רעװאָלװער.
עס האָט געפעלט א האָר, ניט מער, ער זאָל אויסשיסן, נאָר וואנדע האָט אומגעריכט פאר
אים א שפּרונג געטאָן, אראָפּגעקלאפּט די שווארצע ברילן זײַנע, ארויסגעקלאפּט דאָס געווער
פון זײַנע הענט. געטאָן האָט זי עס אזוי פלינק און פּינקטלעך, װי זי װאָלט עס הונדערטער
116
מאָל רעפּעטירט מיט א דערפארענעם רעזשיסער. גארקושא האָט זיך געפּרוּוט אָנבײיגן און
אופהייבן דעם רעװאָלװער, נאָר וואנדע איז געווען פלינקער. אָט איז שוין דאָס געװוער אין
אירע געשיקטע הענט,
-- און גיי דיר, גיי פונדאנען! גיי, ביז איך װעל דיך מיט מײַנע הענט ניט דערשיסן.-
וואנדע איז ארויס פון שטוב און ערגעץ פארשווּנדן.
-- פאָלג מיך, וואסילקע, -- האָט זיך אָנגערופן אגנעסע, ---גיי, ביז עס איז ניט שפּעט.
און מיר װעלן שוין יאקאָס אליין זיך געבן אן אייצע..
גארקושא האָט זיך בייז אויסגעזידלט און איז אוועק. צי האָט זיך אים אײַנגעגעבן פאר-
לאָזן די שטאָט צוזאמען מיט זײַנע באלעבאטים --- דאָס ווייסט זי ניט, וואנדע.
ארום די פרויען מיט די עמער וואסער האָבן זיך אָנגעהױבן צונויפזאמלען מענטשן, װאָס
האָבן געלעכצט צו הערן א װאָרט פון די באפרײַער. עס האָט זיך באוויזן א גרינער ,וויליס",
אף וועלכן עס איז געזעסן דער פּאָלקאָװניק סטעפּאן שוטאָוו צוזאמען מיטן באָרדיקן פּארטי-
זאנער אנאטאָלי לאזעבניק. דער שאָפער האָט אָפּנעשטעלט די מאשין, און שוטאָוו האָט א
געשריי געטאָן:
-- א גוט יאָר אײַך, װײַבעלעך! זיך פארבענקט אוואדע?!
-- ניט װייניקער, װי איר האָט זיך נאָך אונדז פארבענקט!--- האָט זיך אָנגערופן א בא-
יאָרטע פרוי אין א קוייטלדיק שאלעכל.
דער אוילעם האָט זיך צעלאכט, און דער ,וויליס" האָט זיך גערירט פון אָרט. שוטאָװ
האָט ניט געהאט קיין צײַט אף צו ווערטלען זיך. זײַנע טאנקען זײַנען געגאן פאָרויס. און אנא-
טאָלי איז אראָפּ פון דער מאשין און צוזאמען מיט הערשלען און וואנדען זיך געלאָזט צו זייער
אמאָליקער שטוב. צו דער שטוב, אין וועלכער מע האָט אָפּגעלעבט א לעבן, צו דער שטוב,
אין וועלכער עס װעט זיך שוין ניט אומקערן זייער ליבלינג -- דאָדיק לאזעבניק, דער קלענ-
סטער פון לייעס זין.
דאָס איז געשען דעם פינפטן נאָיאבער, און דעם זיבעטן זײַנען זיי זאלבעדריט -- הערשל,
אנאטאָלי און וואנדע אוועקגעגאן צום בעסוילעם. מע איז געגאן פארנייגן די קעפּ אפן קייווער
פון דער אומפארגעסלעכער און געליבטער מוטער. וואנדע האָט גוט פארגעדענקט דעם וועג
צום דרײַצנטן באצירק און האָט זייער גרינג אָפּגעזוכט לייעס קייווער. ער איז, װי די מערהײַט
קװאָרים, געווען פארלאָזט און פארוואקסן מיט וילדגראָז. ניט װײַט פונעם בעסוילעם-שטיבל
האָט זיך ארומגעדרייט עפּעס אן אלטע פרוי.
-- זײַט אזוי גוט, מומינקע, װוּ קאָן מען זען דעם באלעבאָס פונעם בעסוילעם דעם כאווער
דערקאטש?
די אלטע האָט א טיפן זיפץ געטאָן, פאריכט די פאטשיילע אפן קאָפּ.
-- דעם הייליקן מענטשן, מײַן ברודער אָניסימען, האָבן מיר אייערנעכטן באגראָבן... זי
האָבן אים דערשאָסן, די מערדער, טאקע אָט דאָ, בא זײַן שטיבל. זיי האָבן דאָ ניט נאָר אים
צעשאָסן... אלעמען, װער עס האָט געזען זייערע רעציכעס, זייערע מערדערײַען, האָבן זי
פארניכטעט, קעדיי עס זאָלן ניט בלײַבן קיין
איידעס. בעסער װאָלטן זיי מיך אומגעבראכט,
מיך, און ניט אזא גאָלדענעם מענטשן.
און ווידער האָט וואנדע. מיט אירע הענט,
צוזאמען מיט די ברידער לאזעבניק, באפרײַט
לייעס קייווער פונעם פארגעלטן וילדגראָז,
באפּוצט דאָס בערגל מיט שפּעטע הארבסטיקע
בלומען, װאָס עס האָט פון זייערטװעגן גע-
בראכט די אלטע הארציקע שוועסטער פון דעם
אומגעקומענעם אָניסים דערקאטש.
און װען מע איז שוין ארויסגעגאן פונעם
בעסוילעם-הויף, האָט הערשל געזאָגט, װוי מיט
זיך אליין ריידנדיק:
-- אף דער מאצייווע, װאָס מיר װעלן דאָ
שטעלן דער מאמען, װעט מען דארפן אײַנפאסן
אויך דאָדיקס בילדל.. ער האָט פארדינט צו
שטיין מיט דער מאמען אף איין שטיין..
צווישנפעלקערלעך
יאָר פון קינד
שיקע דריו
דעם פידעלעס נעשאָמע
כ'האָב געהאט א פידעלע,
הענגט עס אף דער ואנט,
װאָלט איך אופגעשפּילט א וויוואטל,
ציטערט מיר די האנט.
װאָלט איך עס אװעקגעשאָנקען
(אוי, פון גרויס ראכמאָנעס!),
האָט מען אָפּגעריסן
אײינציקװײַז די סטרונעס.
קלאפּ איך צו א מײַסטער,
בעט אים א נעכאָמע:
עפשער קאָנסטו ראטעווען
דעם פידעלעס נעשאָמע?
ס'האָט די ערשטע פון די סטרונעס
געהאט מײַן מאמעס קאָל,
די צווייטע פון די סטרונעס --
א קוועלעכל אין טאָל.
2
די דריטע -- וי א פּיצל קינד,
װאָס בעט זיך אף די הענט,
האָט וויינען און לאכן
אײינצײַטיק געקענט,
קלאפּ איך צו א מײַסטער,
בעט אים א נעכאָמע:
עפשער קאָנסטו ראטעווען
דעם פידעלעס נעשאָמע?
דער מאמעס קאָל שוין ניט צו הערן--
אנטוויינט מיך און אנטרונען,
דאָס קוועלעכל --- אן אויג אין קאָפּ,
געטרערט און אויסגערונען.
דאָס פּיצל קינד איז גרוי געװאָרן
אין יענער וויסטער נאכט,
און עפּעס האָט מיט דעם געטראָפן,
װאָס ניט עס וויינט און ניט עס לאכט,
קלאפּ איך צו א מײַסטער,
בעט אים א נעכאָמע:
עפשער קאָנסטו ראטעווען
דעם פידעלעס נעשאָמע?
די פערטע סטרונע האָט דערצויגן--
א פארצארטע, מידע...
װאָלט איך זי געצערטלט איצטער
מיט מײַן מאמעס לידער,
געקװויקט זי מיטן קוועלעכל,
װאָס זוניקט אינעם טאָל,
און אומגעקערט דעם פּיצל קינד
דאָס לאכן פון אמאָל...
קלאפּ איך צו א מײַסטער,
בעט אים א נעכאָמע:
עפשער קאָנסטו ראטעווען
דעם פידעלעס נעשאָמע?
144
מײַנע לײַכטער
אָװונט-צײַט
האָב איך זיך דערװוּסט
א נײַס--
און שוין ניט געקאָנט אנשלאָפן װערן..
אָנגעקלאפּט באלד
צו מײַן הארץ אין לאָדן:
זאָג מיר, כ'בעט דיך,
ס'איז עמעס?
כ'האָב א פרײַנט צו זיך פארבעטן,
און ער האָט מיך באגאנװועט!
צוגערויבט בא מיר
מײַנע לעצטע פּאַר לײַכטער.
ס'איז עמעס!
האָט געטיאָכקעט מײַן הארץ,
ס'איז עמעס!
געגאנוועט --
און איך האָב געמאכט זיך
ניט הערנדיק,
װײַל ער
באדארף זיי בילכער,
די לעצטע פּאָר לײַכטער,
די שײַן פון די ליכטער...
װײַל בא אים איז,
ניט דאָ געדאכט,
געשטאָרבן
זײַן לעצטע האָפענונג.
1965
119
ניי מיר אוף א גרינע עלטער
טײַערער שנײַדער, װעלן מיינען די פייגל --
במ קמען זי בעשן- = = = סאי א בים איגעואקט
אָט האָב איך געבראכט דיר בא מיר אף די:אקסל,
א קאָשעק מיט בלעטער,--
זײַן װעט א סטעזשקע
איז זײַ זיך מאטריעך, צו מיר אױיסגעטראָטן
לייג ניט אָפּ אף שפּעטער און וויגן א וויגל
און ניי מיר אוף מע װועצט אין מײַן שאָטן.
א גרינע עלטער.. 165
טיי מיט שטערן
אך, צו אים,
ווען אלץ צו מײַן בעניאָכיד --
זאָל קאָנען די כאָלעם-קאָלירן
זיך אומקערן צוריק! פון לאנג-געפּלאצטע
צו מיר -- זייף-פּוכירן,
אפן שפּיץ מעסער
מײַן שטיקעלע גליק, די נעכטיקע נאכט,
װאָס האָט טיי מיט שטערן
צו דער געשאָכטענער גאנדז-- דעם קינד געבראכט.
דער פלעדערוויש, שלאָף זשע, שלאָף,
צום טרוקענעם טײַך-- מײַן נארעלע, שלאָף,
דער גאָלדענער פיש, טרוימען האָבן ניט קיין סאָף.
120
בראַניע סינעלניקאַװע
די רעדאקציע און די רעדקאָלעגיע פון , סאָוועטיש
היימלאנד" באגריסן הארציק דעם אװטאָר פונעם זשורי
נאל בראָניע סינעלניקאָווע מיט איר 70:טן געבורטסטאָג
און װינטשן איר געזונט און שעפערישע דערפאָלגן.
ניצאַכן
קומט דער יאָמטעוו פון ניצאָכן, צוויי פאר ברעסט און צוויי פאר ווארשע,
ברענגט ער פרייד אין יעדן הויז, דרײַ פאר קיעוו, צוויי פאר ווין,
וויפל אָרדענס בא מײַן שאָכן! צוויי פאר אומקערן אונדז אָרשע,
אלע נעמען בא אונדז אויס. פיר פאר אײַנעמען בערלין.
צייל איך, צייל איך די מעדאלן, וי זיי בלישטשען עס און שײַנען
װאָס דער שאָכן האָט געבראכט, אלע פופצן אף זײַן ברוסט!
און פארדינט האָט ער זיי אלע װאָס איז דאָ פון דעם צו טײַנען?
אינעם קריג, אין סאמע שלאכט. עס איז אלעמען באװוּסט..
אפן מארק
קום איך אינעם מארק צו גיין, רויטע רעטעכלעך און קארשן,
װעל איך קיין מינוט ניט שטיין, װײַסע קערעלעך און שווארצע.
כ'מוז באקוקן יעדער אָרט:
װאָס פאראן איז דאָ און דאָרט. און די װײַמפּערלעךיקארעלן
און די עפּל אף די שטעלן, --
וויפל קאָסט די געלע דיניע אלץ עס קאָסט דאָ גאָר ניט טײַער,
און די אוגערקעלעך גרינע, יעדער פרוכט איז א מעכײַע.
פרילינג
1
וועגן ריטשקעלע, װאָס פליסט, וויל איך אָנשרײַבן א ליד,
וועגן ריטשקעלע, װאָס פליסט, װעל איך אָנשרײַבן א ליד.
וועגן רעגנדל, װאָס גיסט,
וועגן רעגנדל, װאָס גיסט; פון דער ערד, װאָס נעמט אָן קראפט,
פון דער ערד, װאָס נעמט אָן קראפט,
וועגן טײַבעלע, װאָס פליט, פונעם בוים, װאָס טרינקט איר זאפט,
וועגן טײַבעלע, װאָס פליט, פונעם בוים, װאָס טרינקט איר זאפט;
11
פונעם לײַכטן פרילינג-ווינט, יעדעס שטעגעלע באפרלײַט,
פונעם לײַכטן פרילינג-ווינט, יעדעס שטעגעלע באפרײַט, --
װאָס אין ראכוועס בלאָזט אצינד, האָט מײַן הארץ זיך אויך באנײַט,
װאָס אין ראכוועס בלאָזט אצינד, האָט מײַן הארץ זיך אויך באנײַט.
2
װאָס א טאָג די זון אלץ העכער, וועלן טויען בלומען וואשן
שמעלצט דעם שניי שוין פון די דעכער. און די ריטשקעס װעלן ראשן.
פון די רינוועס נעמט שוין קאפּען,
און אן אײַזיליכטל צעקלאפּט זיך. פויגלען קומען שוין צו פללען.
זעט, ארום עס נעמט שוין בליען.
דאָ, װוּ איצטער טײַען שנייען, אזא קויעך אין די שלאקסן,
זוימען װעל איך דאָ פארזייען. איך אליין נעם וואקסן, וואקסן.
די שנײַדערקע
מײַן מאמע נייט א שיינע קלייך ניט קיין צײַג, -- עס גרינט א פעלד
(די שטוב איז פול מיט קליידער). מיט ביימעלעך און גראָזן.
ווען מײַן מאמע שטעפּט און נייט,
בין איך דאָ קעסיידער. סארא װוּנדערלעכע קלייד,
מיט קנעפּעלעך וי פּערל,
צום ערשטן נעמט זי דאָס געוואנט, און אויב די קלייד איז לאנג און ברייט,
באקוקט אהין, אהער, האָב איך שוין א שערל.
נעמט א שטיקל קרײַד אין האנט
מיט א גרויסער שער. א ביסעלע דאָ מאכן שמאָל,
א ביסל קירצער מאכן.
צוגעשניטן, זייער פלין. מײַן מאמע ניט דאָס ערשטע מאָל
א קעלנערל, צוויי ארבל. טוט אזוינע זאכן.
דאָ א קעשענקע װעט זײַן--
ס'איז ניט שווער די ארבעט, איך שטיי באם שפּיגל. סארא פרייד
אזא מין קלייד צו טראָגן,
מיר דאָס צײַג פון קלייד געפעלט: מיר דאכט זיך, אז די מאמע גייט.
בלומען װײַסע, ראָזע, װאָס װעט זי מיר באלד זאָגן?
ָם
ליטערארישע גערענק:דאטעס
מוישע מענדעלסאַן
(1729 -- 1786)
זאלמען ליבינזאַן
א גרויסער דענקער, א זון פון זײַן עפּאָכע
מיט 250 יאָר צוריק, דעם 6 סענטיא-
בער 1729, איז געבוירן געװאָרן מוישע
מענדעלסאָן. אָבער ביז הײַנטיקן טאָג
װערן ניט שטילער די מאכלויקעס וװעגן
אים, וועגן זײַן שאפונג און טעטיקײַט. די
דאָזיקע שטרײַטן האָבן זיך אָנגעהױבן נאָך
בא זײַן לעבן. די ייִדישע רעליגיעזע אָר-
טאָדאָקסן האָבן אים ניט זעלטן געהאלטן
פאר אן אפּיקױרעס, אָבער די ליבעראלן
פלעגן אים פאָרווארפן זײַן פּשאָרעדיקע בא-
ציָונג צו די מינהאָגים פון דער אָרטאָדאָק-
סאלער ייִדישער רעליגיע. די ייַדישיסטן
האָבן אים קריטיקירט פאר דער קלוימערשט
נעגאטיווער באציונג צו דער ייַדישער
שפּראך, עס האָט זיי געארט זײַן פּרײידיקן,
אז די ייִדישע יוגנט זאָל באהערשן די
וועלט-קולטור. פּערעץ סמאָלענסקי האָט אין
9"טן יאָרהונדערט געפירט א גאנצע קאמ-
פּאניע קעגן מענדעלסאָנען און שפּעטער
האָט זי פאָרגעזעצט דער ציעניזם. עמעס,
מיט א יאָר פופציק צוריק האָבן די ציַעניסטן
געפּרוּװוט ארײַנציען אויך אים, מענדעלסאָנען, אין זייערע רייען, און מיט דעם, מיסטאמע,
דערקלערט זיך, װאָס ניט גאָר לאנג צוריק האָט מען אין אייניקע אנטיציעניסטישע ביכער
פעלערהאפט פארעכנט אים צו די פאָרגייער פון ציעניזם.
מע קאָן ניט מאסקים זײַן מיט דער מיינונג, װאָס איז בא אונדז ארויסגעזאָגט געװאָרן אין
די דרײַסיקער יאָרן, אז מענדעלסאָן איז שוין פעסט פארגעסן, אז אפילע אין דער געשיכטע
פון דער דײַטשישער פילאָסאָפיע און ליטעראטור דערמאָנט מען אים ניט!. מוישע מענדעלסאָן
איז געבליבן אין דער געשיכטע פון דער דײַטשישער און איבערהוױיפּט אין דער געשיכטע פון
דער ייִדישער קולטור, וי אן אָנהײבער פון א נײַער טקופע. זאלמען רייזען האָט מיט רעכט
: אזוי האָט געהאלטן מאקס עריק. זע זײַן בוך ,עטיודן צו דער געשיכטע פון דער האסקאָלע".
מינסק, 1934, ז. 70,
128
געגעבן א נאָמען זײַן האנטבוך צו דער געשיכטע פון דער ייִדישער האסקאָלע , פון מענדעלסאָן
ביז מענדעלע". פון מענדעלסאָנען ציט זיך טאקע א פאָדעם צו דעם זיידן פון דער נײַער ייִדי-
שער ליטעראטור.
מע קאָן זאָגן, אז מוישע דעסער (פון דעסאו -- זײַן געבורטישטאָט, אזוי פלעגט ער זיך
כאסמענען) איז בעעמעס געווען א װונדערקינד. א זון פון א סויפער, אן אָרעמען רעבן, האָט
ער צו דרײַ יאָר שוין געקענט העברעיש. אין עלטער פון פינף יאָר באקאנט ער זיך מיט מוישע
מײַמאָנס א ווערק. די ליבע צו דעם מיטלאלטערלעכן דענקער האָט ער דורכגעטראַגן דורכן
גאנצן לעבן. מוישע מײַמאָן איז געבליבן איינער פון זײַנע באליבטסטע פילאַסאָפן, אדאנק
אים, -- האָט ער אמאָל מיט א שפּאס געשריבן, -- האָט ער זיך אָנגעלעבט א האָרב: , מײַמאָנען
האָב איך צו פארדאנקען, װאָס מײַן קערפּער איז אזוי געוואקסן. ער אליין איז די סיבע פון
דעם. אָבער, ניט געקוקט דערוף, האָב איך אים שטארק ליב, װײַל ער האָט מיר געבראכט פיל
האנאָע. אָט אזוי האָט ער מײַן גײַסט אין צען מאָל מער באלוינט פאר דעם, װאָס דער קערפּער
איז געװאָרן אזא מיִעסער".
באלד נאָך בארמיצווע איז ער אװעק קיין בערלין --- זיך װײַטער לערנען. דער פאָטער,
וועלכער איז פרי געבליבן אן אלמען, האָט אים גאָרנישט ניט געקאַנט געבן, און אף דער פרא-
גע, ויאזוי װעט ער אין בערלין לעבן, האָט דער זון געענטפערט, אז ס'איז פריילעכער צו
הונגערן אין א גרויסער שטאָט, איידער אין א קליינער. מ. מענדעלסאָן האָט אליין ליב געהאט
צו דערציילן, און דערנאָך איז דער עפּיזאָד ארײַן אין אלע זײַנע לעבנס-באשרײיבונגען, װי ער,
א דאר, קליינטשינק, בלייך ייִדיש ייִנגעלע, איז צוגעקומען צום ראַָזענטאלער טויער פון בערלין
(דער איינציקער טויער, דורך ועלכן ייִדן האָבן געקאָנט דורכגיין) און געבעטן, מע זאָל אים
דורכלאָזן. ,װאָס ווילסטו טאָן דאָ?"-- האָט בא אים געפרעגט די וואך.--,,זיך לערנען", -- האָט
ער, פארהיקענדיק זיך, געענטפערט, און זײַנע אויגן האָבן געלײַכט אזוי דורכזיכטיק און טיפ-
זיניק, אז מע האָט אים ארײַנגעלאָזט אין שטאָט.
ווען דער יונגער מענדעלסאָן, טרוימענדיק זיך לערנען, איז אוועק קיין בערלין, האָט ער
געמיינט לערנען טוירע. מע האָט אים טאקע גלײַך אָנגענומען אין א טאלמעטוירע, אָבער דער
גוירל זײַנער האָט אים געפירט צו גאָר אנדערע קוואלן. אינגיכן איז זײַן לערער געװאָרן ייס"
ראָעל פון זאמאשטש, א גרויסער לאמדן, וועלכער האָט אָנגעשריבן ניט נאָר אָריגינעלע פּײ-
רושים צו דער ביבל, נאָר אויך א פרײַדענקעריש וערק. אָן קיין שום לערנביכער, זעלבשטענ-
דיק האָט ער באהערשט די הויכע מאטעמאטיק און מיט איר באקענט זײַן באגאבטן טאלמיד.
מ. מענדעלסאָן דערלערנט אויך קונסט און ליטעראטור. פאר עטלעכע כאדאָשים האָט ער בא-
הערשט לאטײַן, דערנאָך דײַטש, פראנצויזיש, ענגליש, אלטגריכיש. פון דעם פּאָטער האָט ער
געיארשנט א גלענצנדיק קאליגראפיש קסאוו און אדאנק דעם האָט זיך אים אײַנגעגעבן פאר-
דינען אפן לעבן, ביז ער איז אײַנגעלאדן געווען ---אין עלטער פון 21 יאָר--פאר א שטוב-
לערער בא די קינדער פון א רײַכן זײַדיפאבריקאנט. אין דעם הויז איז געווען א גרויסע ביב-
ליָאָטעק, און מ. מענדעלסאָן האָט מיט פלײַס גענומען לייענען. געלייענט האָט ער אלץ, װאָס
אים האָט זיך געטראָפן פאר די אויגן. באזונדערס פארינטערעסירט אים פילאָסאָפיע. ער שטודירט
די װערק פון באָרעך שפּינאָזע, פון דעם ענגלישן פילאָסאָף דזשאָן לאָק, פון די דײַטשישע
פילאָסאָפן גאָטפריד לייבניץ און כריסטיאן װאָלף. און גאָר אינגיכן האָט א שלאַג געטאָן זײַן
שעפערישע ענערגיע: צוזאמען מיט זײַנע לערער האָט ער אָנגעהויבן ארויסגעבן א צײַטשריפט
אין העברעייש ,קהלת מוסר" -- ס'זײַנען ארויס צוויי נומערן, פאקטיש -- זאמלונגען פון מאָרא-
לישידידאקטישע דראָשעס.
א נײַער עטאפּ אין מענדעלסאָנס לעבן און שאפונג האָט זיך אָנגעהויבן נאָך דער באגע-
געניש מיט ג. לעסינגן, וועלכער האָט געהאט אן אנטשיידענע האשפּאָע אף זײַן גאנצער װויי-
טערדיקער טעטיקײַט. זייער פרײַנטשאפט האָט זיך אָנגעהױבן באם שאָךיטישל. ג. לעסינג איז
געווען א מערקווירדיקער שאכמאטיסט, און ער האָט שטענדיק געזוכט, מיט וועמען צו שפּילן
אן אינטערעסאנטע פּארטיע. און דאָ האָט מען אים רעקאָמענדירט מ. מענדעלסאַנען. אזוי האָבן
זיי זיך באקאנט. אייגנטלעך, האָבן זיי צו יענער צײַט געקענט איינער דעם אנדערן הינטער-
אױיגיק. ווען עס איז ארויס לעסינגס קאָמעדיע , די ייַדן", איז אין א געטינגענער זשורנאל גע-
ווען אָפּגעדרוקט אן ארטיקל פון א באװוּסטן געלערנטן מיכאעליס, װוּ ס'איז פולשטענדיק אָפּ-
געלייקנט געווען די װאָרהאפטיקײַט פון דער דראמע, באזונדערס פון איר הױפּט-פּערסאַ-
נאזש -- דעם ייִדישן רײַזנדן. דאָרט איז געווען געשריבן, אז דער האס צו ייִדן איז בארעכטיקט,
װײַל אינגאנצן גענומען איז עס א פאָלק ניט קיין אָרנטלעכס. אינגיכן האָט מען לעסינגן אי-
בערגעגעבן א לײַדנשאפטלעכן בריוו פון אן אומבאװוסטן ייִַדישן יונגנמאן, וועלכער האָט
1244
געשריבן, אז מיכאעליסעס ארטיקל איז ,א באליידיקונג אונדזער אונטערדריקטער נאציע?
לעסינג האָט אָנגעשריבן מיכאעליסן אן ענטפער, און דאָרט ציטירט ער דעם בריוו, אַפּרופנדיק
זיך מיט גרויס דערעכערעץ וועגן זײַן אומבאקאנטן קאָרעספּאָנדענט, וועלכן ער פארגלײַכט
מיט שפּינאָזען און זאָגט אים פאָרויס א גרויסע צוקונפט. איצט האָט ער זיך באגעגנט מיט
מענדעלסאָנען, דעם מעכאבער פונעם בריוו, און ער האָט זיך איבערצײַגט, אז דער פאַרגעפיל
האָט אים ניט אונטערגעפירט. אזוי האָט זיך אָנגעהויבן די לאנגיאָריקע פרײַנטשאפט פון די
צוויי דענקער, וועלכע איז געװאָרן, לוט נ. טשערנישעווסקיס ווערטער, ,איינער פון די בע-
סטע און מערקווירדיקע בײַשפּילן פון גרענעצלאָזער פרײַנטשאפט".
לעסינג איז געווען בלויז אף עטלעכע כאדאָשים עלטער פון מענדעלסאָנען, אָבער צו דער
צײַט, ווען זיי האָבן זיך באגעגנט, אין 1754 יאָר, איז לעסינגס נאָמען שוין געווען באקאנט אין
דײַטשלאנד. ער האָט שוין באוויזן ארױיסלאָזן פיר בענדער געזאמלטע שריפטן. מענדעלסאָן
האָט ניט לאנג פאר דעם זיך אויסגעלערנט דײַטש. געשריבן נאָך מיט פעלערן, אָבער געווען
פילאָסאָפיש גאנץ באהאוונט. לעסינג האָט זיך ביז דעם אינטערעסירט הױפּטזאכלעך מיט
פראגן פון טעאטער, ליטעראטור, קונסט. זיי האָבן זיך באפרײַנדעט, װײַל דער ארט דענקען
זייערער איז צונויפגעפאלן. ביידע זײַנען פארכאפּט געווען פון דער אופקלערונג-באוועגונג,
וועלכע האָט זיך אנטוויקלט אין די מײַרעװ-אייראָפּעישע לענדער -- אין ענגלאנד, דערנאָך אין
פראנקרײַך און אינמיטן פונעם 18-טן יה. דערגרייכט אויך דײַטשלאנד. זײַענדיק מענטשן מיט
פארשיידענע נייגונגען, האָבן זי געהאט א שטארקע ווירקונג איינער אפן אנדערן. אין א גרוי-
סער מאָס אונטער מענדעלסאָנס ווירקונג האָט זיך לעסינג פארנומען מיט אלגעמיין פילאָסאָפי-
שע פראגן, און אונטער לעסינגס אומיטלבארער ווירקונג האָבן זיך אנטוויקלט מענדעלסאָנס
ליטערארישע און קינסטלערישע אינטערעסן.
באזונדערס וויכטיק און באדײַטנדיק איז געווען לעסינגס האשפּאָע אף מענדעלסאָנען.
איינמאָל האָט מענדעלסאָן מיטגעטיילט לעסינגן זײַן מיינונג וועגן א בוך פונעם ענגלישן
פילאָסאָף א. שעפטסבערי און צוגעגעבן, אז ער קאָן אויך אָנשרײַבן אן ענלעך וערק, אָבער
אנדערש. , שרײַב זשע אָן", -- האָט אים לעסינג געזאָגט. אינגיכן האָט מענדעלסאַן איבערגע-
געבן זײַן פרײַנט דעם קסאוויאד. אין עטלעכע כאדאָשים ארום האָט מענדעלסאָן באקומען שוין
אן אָפּנעדרוקט װערק -- לעסינג האָט אף זײַן אכרײַעס אָפּגעדרוקט דעם באקומענעם קסאוויאד
אונטערן נאָמען , פילאָסאָפישע שמועסן".
דאָס איז דאָס ערשטע װערק מ. מענדעלסאָנס, אָנגעשריבן אין דײַטש. שפּעטער האָט דער
גרויסער דײַטשישער פילאָסאָף אימאנויל קאנט מיט אזא היספּײַלעס כאראקטעריזירט מענ-
דעלסאָנס דײַטש: ,,מענדעלסאָנס סטיל, דוכט מיר, איז דער סאמע גינסטיקער פאר פילאָסאָפיע.
פרלי פון וועלכער-ניט-איז מעליצע און בלענדנדע צירונגען, איז ער אָבער שיין... זײַנע ארויס-
זאָגונגען זײַנען שארפזיניק און גלײַכצײַטיק אזוי קלאָר, אז ווארשײַנלעך טראכט ער גאָרניט
וועגן דעם, עס זאָל רירן, און פונדעסטוועגן דרינגט עס ארײַן טיף אין דער נעשאַמע. ווען די
פילאָסאָפישע מוזע זאָל װעלן אויסקלליבן זיך א שפּראך, װאָלט זי, אָן שום סאָפעק, אָפּגעגעבן
דעם אױיבנאָן מענדעלסאָנס שפּראך".
מע דארף דאַ צוגעבן, אז דער אינהאלט פון דעם װערק איז געווען א גאנץ אייגנארטי-
קער. מענדעלסאָן האָט פאָרגעװאָרפן די דײַטשן, אז זיי זײַנען גלײַכגילטיק צו דער אייגענער
נאציאָנאלער ליטעראטור, די דײַטשישע שרײַבער, אז זי שטרעבן אין אלץ נאָכמאכן די פראנ-
צויזישע. :
נאָך דעם האָבן זיי שוין איניינעם -- מענדעלסאָן און לעסינג -- ארויסגעלאָזט א פּאָלעמיש
װערק , פּאָפּ--א מעטאפיזיקער?, װוּ זי קריטיקירן די פּילאָסאָפישע אָנשױוּנגען פון דעם
ענגלישן דענקער און שרײַבער אלעקסאנדער פּאָפּ, זײַן טרוקענעם ראצ;אָנאליזם, זײַן לערע
פון זאָרגלאָזן אָפּטימיזם (אז אלץ גייט בעסער און בעסער אין דער װעלט), און נעמען אָן
לייבניצס קעגנזעצלעכע שטעלונג. גאנץ שארפע פײַלן שיקן זיי אין די אָרטאָדאָקסן פון דער
בערלינער אקאדעמיע, וועלכע זײַנען געװאָרן אדעפּטן פון פּאָפּס לערע אין דײַטשלאנד.
צוזאמען מיט איינעם א דײַטשישן דענקער, פארלעגער און בוך-הענדלער פרידריך ני-
קאָלאל לאָזן ארויס לעסינג און מענדעלסאָן צוויי צײַטשריפטן: , טעאטראלע ביבלל;אָטעק? און
,בריוו איבער דער נײַער ליטעראטור", װוּ מענדעלסאָן פארעפנטלעכט א ריי זײַנע ארטיקלען
וועגן די פראגן פון ליטעראטור און קונסט. מע דארף דאָ אונטערשטרײַכן, אז ניט אין אלץ
זײַנען געווען איינשטימיק די ביידע דענקער. לעסינג איז אומבאשטרײַטבאר געווען א סאך
קאָנסעקװענטער, די קריטיק זײַנע -- מער שארפער. מענדעלסאָנס שטעלונג איז געווען מעסי-
קער, קאָנסערוואטיװוער, ראצ;אָנאליסטישער. אייניקע פאָרשער װײַזן אָן, אז אפילע אין זייער
125
געמיינזאמען בוך , פּאָפּ--א מעטאפיזיקער"
געהערן לעסינגן די שארפסטע אָנפאלן אף
דער אָרטאָדאָקסיע.
אָבער אויך מענדעלסאָן איז ניט נאָר געווען
שארפזיניק, נאָר אמאָל אויך גאנץ געוואגט.
אזוי האָט ער געפונען בא זיך מוט צו אָפּי
דרוקן א קריטישע רעצענזיע װעגן דער
לידעריזאמלונג פון דעם פּרײַסישן קיניג
פרידריך דעם צוייטן. די לידער זײַנען
געווען אָנגעשריבן אין פראנצויזיש (פריד-
ריך פלעגט זאָגן, אז אין דײַטש קאָן מען
א א אבי ריידן נאָר מיט די דינער און מיט די פערד)
- ייג יי 5:, =" אן אין א שטארק דערהויבענעם נוסעך.
יע יא יישק יי ,..//. מענדעלסאָנען איז שטענדיק וידערװיליק
פ. ,א יוא ייא : בי =
א
א 2 א 0 יק 5 '?.. געװען די פראנקאָמאניע, וװעלכע איז
יי יק זי שז אק יק | / דעמלט געװען פארשפּרייט אין דײַטשלאנד.
0 5 דיא יע ייט זי יי סאי 4 4 ער טאדלט --אין גאנץ העפלעכע אוס-
0 ייר קע , ייב וי 50 דרוקן -- פרידריכס מעליצעדיקן פראנצוי-
{ שאן. א לייט 6 = : זיש, די לײַכטזיניקע עפּיקורעלסטישע מאָי
ׂ = 2 טיוון פון זײַנע לידער. דער קיניג איז,
א יי יא די ייא יי פארשטייט זיך, געװען דערצאָרנט, ער
*ײ. 22 0 האָט באפוילן גלײַך ברענגען דעם קריטי-
מענדעלסאַנס א.-בריו. צו- זײַן קער אין פּאָטסדאם, צום קיניגלעכן הויף,
קאלע פּראָמעט אין 1762 אָבער ווען מענדעלסאָן איז צוגעגאנגען צו
די טויערן, האָט מען אים, אלס ייָד, ניט
ארײַנגעלאָזט. דעמלט האָט מענדעלסאָן געזאָגט, אז ער איז א לעץ און מע האָט אים גערופן,
ער זאָל פארװײַלן די הױפלײַט, און מע האָט אים דערלויבט ארײַנגײן. אף דער פראגע, וי
האָט ער געוואגט אָנשרײַבן און אָפּדרוקן אזא רעצענזיע אף דעם קיניגס בוך, האָט ער גע-
ענטפערט מיט וירדע. פרידריך האָט ,,מויכל געווען" מענדעלסאָנען זײַנע קריטישע ארויס-
זאָגונגען און שפּעטער, אין דרײַ יאָר ארום, נאָך א שטאדלאָנעס פון אָנגעזעענע אריסטאָק-
ראטן, געשענקט מענדעלסאָנען א פּערזענלעכע פּריווילעגיע --- געגעבן אים א שוצקארטע, דה.
דערלויבט אָפן לעבן אין דער פּרײַסישער הױפּטשטאָט בערלין.
אין 1764 האָט די פּרײַסישע אקאדעמיע געמאָלדן א קאָנקורס אף דער טעמע צי קאָנען
די מעטאפיזישע וויסנשאפטן דערגרייכן די זעלבע װארשײַנלעכקײַט, װי די מאטעמאטישע??
אינעם קאָנקורס האָבן אויך אָנטײלגענומען מוישע מענדעלסאָן און דער יונגער אימאנויל
קאנט. די ערשטע פּרעמיע איז צוגעטיילט געװאָרן מענדעלסאָנען פאר זײַן ארבעט ,וועגן דער
װוארשײַנלעכקײַט אין די מעטאפיזישע וויסנשאפטן". קאנט האָט באקומען די צווייטע פּרעמיע.
אינגיכן האָט די זעלבע אקאדעמיע אויסגעוויילט מענדעלסאָנען אלס אירן א מיטגליד, אָבער
ווען דער באשלוס איז אָנגעקומען אף באשטעטיקונג צום קיניג, האָט פרידריך דער צווייטער
אויסגעמעקט זײַן נאָמען פונעם באשטאנד פון דער אקאדעמיע. אגעוו, ס'איז געווען אזא פאל.
דער עסטרײַכישער אימפּעראטאָר האָט אָפּגעזאָגט מענדעלסאָנס א פרײַנט -- האָמבערגן -- פון
זײַן אמט. דאן האָט דער געליטענער באקומען פונעם בארימטן דענקער א בריוו מיט די
טרייסט-ווערטער: ,אזא מאיעסטעטישע האנדלונג איז אין אלע הינזיכטן פאר אונדז אומאָנגע-
נעם, אָבער דאָס איז דאָך א סאך אָנגענעמער פון דעם, אוב די הויכע מאיעסטעט װאַלט אײַך
אויסגעקליבן און די פילאָסאָפיע, װי אן אומפיייקן, װאָלט אײַך אָפּגעװענדט. וי איר ווייסט,
האָב איך אויך געהאט אזא גוירל"..
מ. מענדעלסאָנס נאָמען איז געװאָרן אלץ מער באװוּסט. נאָך דעם, װי עס איז ארויס זײַן
בוך , פעדאָן, אָדער וועגן דער אומשטערבלעכקײַט פון דער נעשאָמע* (1767) פלעגט מען אים
אָפן אָנרופן ,דער הײַנטצײַטיקער סאָקראט". געטע האָט פארגליכן דאָס װערק מיט די בארימטע
דיַאלאָגן פונעם אלטגריכישן פילאָסאָף פּלאטאָן -- דאָס בוך איז געשריבן אין דער פאָרם פון
א שמועס פון פעדאָנען מיט פּלאטאָנען.
אָבער ניט געקוקט אף דעם רום, האָט מ. מענדעלסאָן מאטעריעל זיך שטארק גענייטיקט.
א זײַדיפאבריקאנט האָט אים געגעבן די שטעלע פון א בוכהאלטער. גאנצע טעג האַט ער גע-
מוזט זיצן באם טיש און פירן כעזשבוינעס פונעם גוויר. כאָטש אין בוכהאלטעריע איז ער
8 פא פיל שיא א ננב =
6 126
גאנץ גיך געװאָרן באהאוונט, און דער באלעבאָס איז געווען פון אים צופרידן, איז ער אליין
גאָר ניט געווען אנציקט פון דער שטעלע. אין א בריוו צו לעסינגן האָט ער געשריבן: ,א גו-
טער בוכהאלטער איז געוויס א זעלטענער מענטש, ער פארדינט די גרעסטע באלוינונג, װײַל
ער מוז זיך אָפּזאָגן פון דעם פארשטאנד, פון דעם וויץ, פון די געפילן, װוערן א קלאָץ, קעדיי
פירן ריכטיק די ביכער".
פונדעסטוועגן געפינט ער צײַט צו פירן ניט נאָר די בוכהאלטערישע גראַסביכער. איינס
נאָכן אנדערן דערשײינען זײַנע װערק: ,בריוו וועגן עמפינדונגען", , וועגן די גרונט-האנאַכעס
פון די שיינע קונסטן און וויסנשאפטן?, ,וועגן דער הערשאפט איבער די נייגונגען" און א ריי
אנדערע.
די לעצטע זיבן יאָר פון זײַן לעבן (ער איז געשטאָרבן דעם 4 יאנוואר 1786 יאָר) איז
מענדעלסאָן געװען שטארק קראנק, געשריבן װייניק. שווער האָט ער איבערגעלעבט דעם טוט
פון לעסינגן, זײַן בעסטן פרײַנט. , לעסינגס געשטאלט, -- האָט ער מיט שטאָלץ געשריבן,--
איז שטענדיק פאר מײַנע אויגן, וי דאָס געשטאלט פון א געליבטער. איך שלאָף אײַן מיט אים,
זע אים אין שלאָף און דערוואך מיט אים. איך בין זייער דאנקבאר דעם גוירל, װאַס ער האָט
מיך אזוי פרי פארבונדן מיט דעם מענטשן און אזא לאנגע צײַט בין איך געווען באפרײַנדעט
מיט אים און שטענדיק געקאָנט אויסהערן זײַנע אייצעס". לעסינג איז טאקע טאָמיד געװוען
זײַן באל-אייצע, זײַן פרײַנט, לערער און אָנפירער. מענדעלסאָן האָט עס אליין ניט איין מאָל
אנערקענט: , בא יעדער שורע, װאָס איך שרײב וועגן פילאָסאָפיע, פרעג איך בא זיך: לעסינג
װאָלט געגעבן אף דעם די האסקאָמע אָדער ניט!".
נאָך דער כאסענע, ווען ער האָט שוין געהאט אן אייגן ווינקל, איז זײַן שטוב געװוען
שטענדיק פול מיט געסט -- שרײַבער, דענקער, זשורנאליסטן, ביכלאל פרײַנט און באקאנטע.
די גרעסטע לײַדנשאפט זײַנע איז געווען פירן אן אינטעלעקטועלן שמועס, ארױיסזאָגן א שפּי-
ציק װאָרט, א װויץ. אין דעם האָט װײיניק װער געקאָנט זיך פארמעסטן מיט אים. מע דערציילט,
אז איינמאָל, ווען ס'האָבן זיך צונויפגעקליבן דיכטער, שרײַבער אין א קאפע, האָט עמעצער
פאָרגעלייגט, אז יעדערער זאָל גלײַך אפן אָרט פארפאסן א ליד, אין וועלכער ער זאָל שיל-
דערן די אייגענע פעלערן. דער ערשטער האָט זײַן עקספּראָמט איבערגעלייענט מענדעלסאָן.
אין א בוכשטעבלעכער איבערזעצונג קלינגט ער אזוי:
פאר א גרויסן רעכנט מען דעמאָספענען,
דעם הינקענדיקן רעדנער פון אטען
פאר א כאָכעם האלט מען דעם הויקערדיקן עזאָפּ.
טריומף! איך װעל אין אײַער קרײַן
צוויי מאָל גרויס און קלוג זײַן,
װײַל בא מיר איז פארייניקט דאָס,
װאָס בא עזאָפּן און דעמאָספענען
האָט מען געקאָנט זען באזונדער,
אזוי האָט מוישע מענדעלסאָן אויסגעזען: א קליינינקער הויקערדיקער מענטש מיט א הויכן
שטערן, קלוגע שארפע אויגן, מיט א שטענדיקן שמייכל אף די ליפּן,
ס'איז ניט לײַכט איצט צו שרײַבן וועגן מענדעלסאָנס וועלט-אָנשױוּנג, וועגן זײַנע פילאָ-
סאָפישע, פּאָליטישע, רעליגיעזע, ליטעראטור-עסטעטישע אָנשױוּנגען ---ניט נאָר דערפאר, װאָס
זיי זײַנען געװען ניט קיין קאָנסעקװענטע, צומאָל עקלעקטישע, נאָר און איבערהויפּט װײַל,
ארויסטרעטנדיק מיט זײַנע ערשטע װערק אין די פופציקער יאָרן פונעם 18יטן יה., גלײַך נאָך
לעסינגן, איז ער ניט אימשטאנד געווען צו נאָכפאָלגן זײַן פרײַנט און גיין מיט אים אין איין
ריי. ביידע זײַנען זיי געװאָרן אופקלערער, אָבער אופקלערער פון פארשיידענע שטרעמונגען,
לעסינג איז ארויסגעטראָטן אין טאָך מיט א רעװאָליצ;אָנערער פּראָגראם אין געביט פון עס-
טעטיק, ליטעראטור, טײילװײַן אויך אין געביט פון פילאָסאָפּיע, ער האָט אופגעהויבן די אופ-
קלערונג-באוועגונג אין דײַטשלאנד אף א נײַער מאדרייגע. מענדעלסאָן איז געבליבן, אין גרונט
גענומען, א מעסיקער בורזשואזער אופקלערער, אן אָנהענגער פון די פריַערע דײַטשישע אופ-
קלערער פון דער ערשטער העלפט פונעם 18-טן יה. -- פון לייבניצן און זײַן פּאָפּוליאריזאטאָר
וואָלפן. דאָס באטײַט ניט, אז מענדעלסאָן איז אינגאנצן געבליבן אף זייער ניוואַ און האָט גאָר
קיין נײַס ניט געזאָגט. ניין, ער האָט זײַנע פילאָסאָפישע לערער אָפּטמאָל קאָרעגירט. אין איי-
ניקע פאלן איז ער אוועק װײַטער פון זיי, ארויסגעזאָגט זיך מֶער דרייסטער, אָבער באם לייזן
127
די גרינטלעכע גנאָסעאָלאָגישע פראגן איז ער געבליבן א לײיבניציאנער, און דאָס האָט געבראכט
צו פיל סטירעס אין זײַן וועלט-אָנשױונג.
מע דארף דאָ דערמאָנען, אז דײַטשלאנד איז אין 18-טן יה. געװען אן עקאָנאָמיש און
פּאָליטיש אָפּגעשטאנען לאנד. אייגנטלעך גערעדט, איז עס דעמלט ניט געווען קיין איינהפטי
לעך לאנד, נאָר א פארייניקונג פון מער װי דרײַ הונדערט ,זעלבשטענדיקע" הערצאָגטומס,
גראפנטומס. עמעס, צווישן זיי האָבן זיך שוין באוויזן אזעלכע גרעסערע מעלוכעס, װי פּרײַסן,
עסטרײַך, אָבער אויך אין זי איז די עקאָנאָמישע און פּאָליטישע לאגע געווען א הינטערשטע-
ליקע אין פארגלײַך מיט ענגלאנד אָדער פראנקרײך. דאָרט זײַנען די ראדיקאלע אופקלערער
געקומען צו רעװאָליצ;אָנערע האנאָכעס, באזונדערס אין פראנקרײַך, װוּ זי האָבן צוגעגרייט
די בורזשואזע רעװאָליוציע, וועלכע האָט אױסגעבראָכן אין סאָף פונעם 18-טן יאָרהונדערט.
אונטער זייער ווירקונג האָבן זיך אױסגעפאַרמירט לעסינגס אָנשױוּנגען. אַבער אף אנדערע
אופקלערער אין דײַטשלאנד האָט שטארק געװוירקט , די דײַטשישע מיזערקײַט", װי ק. מארקס
פלעגט זאָגן, און זיי פלעגן זיך באגרענעצן מיט ריין אופקלערערישע צילן -- פארשפּרייטן
וויסנשאפטן, טײַנען, אז מע מוז אומעטום און אלעמאָל פאָלגן דעם סייכל. זי זײַנען געווען
אופקלערער אין בוכשטעבלעכן זין פון װאָרט, אנדערש גערעדט ---גאנץ מעסיקע.
אלס אן אָנהענגער פון אזעלכע מעסיקע אופקלערער איז ארױיסגעטראָטן אויך מ. מענדעל-
סאָן. ביזן סאָף פון זײַן לעבן איז ער געווען אן אָנהענגער פון דער עקלעקטישער ראציאָנא-
ליסטישער פילאָסאָפיע. אים האָט זיך געדאכט, אז אויך לעסינג האלט פון די זעלבע אידייען,
און ער איז געווען איבעראשט, ווען נאָך לעסינגס טויט האָט ער זיך דערװוּסט, אז זײַן נאָענט-
סטער פרײַנט האָט זיך גענייגט צו שפּינאָזעס פּאנטעיַסטישער לערע. וועגן דעם האָט אים,
צװוישן אנדערע, אָנגעוויזן פרידריך יאקאָבי. דערוויסנדיק זיך, אז מענדעלסאָן װיל פארפאסן
אן ארטיקל וועגן זײַן פרײַנט, האָט יאקאָבי אים איבערגעגעבן דעם אינהאלט פון די שמועסן,
װאָס ער האָט געהאט מיט לעסינגן פאר יענעמס טויט. אזוי האָט זיך אָנגעהױבן צװישן די
צוויי שרײַבער א בריוו-אויסטויש, אין װועלכן מענדעלסאָן האָט אָפּגעלײקנט יאקאָביס בא"
הױפּטונגען וועגן לעסינגס פּאנטעלסטישע אָנשױוּנגעף זײַנע פאָרשטעלונגען ועגן לעסינגס
פילאָסאָפיש-רעליגלעזע אידייען האָט מענדעלסאָן פאנאנדערגעוויקלט אינעם בוך ,מאָרגן"
שטונדן". אן און פאר זיך איז דאָס אן אינטערעסאנטער בוך,---אין אים זײַנען אָפּגעדרוקט
די פאָרלעזונגען, װאָס מענדעלסאָן האָט געמאכט -- געוויינלעך אין די פרימאָרגן-שאָען -- פאר
זײַנע קינדער און זייערע נאָענטע פרײַנט, צװישן וועלכע עס זײַנען, אגעוו, געווען די קומענ-
דיקע גרויסע געלערנטע אלעקסאנדער און ווילהעלם הומבאָלדט. יאקאָבי האָט נאָך דעם געפו-
נען פאר נייטיק ארויסלאָזן א בוך (,וועגן שפּינאָזעס לערע און די בריוו צו מאָזעס מענדעל-
סאָן"), אין וועלכן ער האָט געבראכט לעסינגס אנערקענונגען װועגן דעם, אז ער איז אן אָנ"
הענגער פון פּאנטעיזם ביכלאל און פון שפּינאָזעס לערע ביפראט. אף וויפל יאקאָבי האָט קרי-
טיקירט די ראציאָנאליסטישע לייבניצלאנישע פּילאָסאָפיע, וועלכע ער האָט באשולדיקט אין
פאטאליזם, האָט מענדעלסאָן געענטפערט מיט א נײַעם בוך ,צו לעסינגס פרײַנט", װוּ ער האָט
פארטיידיקט זײַנע האנאָכעס וועגן דער הארמאָניע, װאָס איז געשאפן אין דער וועלט אדאנק
דעם וועלטיסייכל (וועלטיפארשטאנד).
די דאָזיקע װוערק -- מענדעלסאָנס און יאקאָביס -- האָבן ארויסגערופן א שטארקע פּאָלע-
מיק אין דער דײַטשישער ליטעראטור. מענדעלסאָנס פּאָזיציע איז קריטיקירט געװאַרן פון פאר"
שיידענע שטאנדפּונקטן. מע האָט אים באשולדיקט, אז ער פארפלעקט לעסינגס אָנדענק. די
פּאָלעמיק האָט ניט געקאָנט ניט האָבן א געוויסע ווירקונג אף מענדעלסאָנס פילאָסאָפישע פאָר-
שטעלונגען, אָבער אין טאָך האָבן זיי זיך ניט איבערגעביטן, ער איז געבליבן א קעגנער פון
דער מאטעריאליסטישער פילאָסאָפיע.
מ. מענדעלסאָן האָט, וי קימאט אלע אופקלערער, ניט אָנגענומען די פּראקטיק פון בא"
זונדערע עמונעס און דערונטער אויך פון דער ייַדישער. מיט די קלייקוידעש האַט ער זײַן גאנץ
לעבן געפירט אן אָנגעשטרענגטן קאמף. מיט אייניקע ראבאָנים פלעגט ער זיך איבערשרײַבן,
אָבער פון זייער צװיעסדיקער אופירונג האָט ער אליין צומאָל שטארק געליטן.
באזונדערס איז וויכטיק זיך אָפּשטעלן אף זײַן באװוּסטן בוך ,יערושאָלאים?.
מענדעלסאָן האָט געשטעלט פאר זיך די אופגאבע צו דערלייזן איינע פון די שווערסטע
פראגן, וועלכע מע האָט דיסקוטירט אין יענער צײַט--די פראגע פון צווישנבאצלונגען פון
מעלוכע און קירכע. וי דער גרויסער פראנצויזישער אופקלערער װאָלטער, האָט אויך מעני
דעלסאָן ניט געקאָנט פאָרשטעלן זיך, אז די מענטשן זאָלן קאָנען לעבן אָן גלויבן אין גאָט.
אויך ער האָט געהאלטן זיך בא דער מיינונג, אז אטעיזם, װי עפּיקורעיזם, ,גראָבן אונטער דעם
וװווילשטאנד, אף וװעלכן עס רוט די גליקזעליקײַט פונעם געזעלשאפטלעכן לעבן". אף איין
8--16 128
ברעט פלעגט ער אפילע שטעלן די פאנאטיקער און די אטעלסטן, ביידע ברענגען צו די זעלי
בע אויספירן. מיר באגעגענען זיך ווידעראמאָל מיט שארפע סטירעס אין מענדעלסאַנס וועלט-
אָנשױוּנג.
זײַן פּראָגראם איז געווען געריכטעט אף אָפּטײלן די קירכע פון דער מעלוכע. אָט וי ער
שטעלט אוועק די פראגע אין אָנהײב פונעם בוך ,יערושאָלאיִם'; ,מעלוכע און רעליגיע, ביר-
גערלעכע און גײַסטלעכע רעכט, וועלטלעכער און רעליגיעזער שטאנדפּונקט, -- אוועקשטעלן
די דאָזיקע דערשײַנונגען פונעם געזעלשאפטלעכן לעבן אזוי, אז זיי זאָלן דעם װאָגשאָל
האלטן אף א גלײַכן ניװאָ, זי זאָלן מער ניט זײַן קיין לאסט פארן געזעלשאפטלעכן לעבן..
דאָס איז אין דער פּאָליטיק איינע פון די שווערסטע אופגאבן, וועלכע מע באמיט זיך שוין
אין מעשעך פון יאָרהונדערטער צו לייזן". לוט מענדעלסאָנען איז דאָס א טעאָרעטישע פרא-
גע און אויך -- און איבערהויפּט --א פּראקטישע, און ער שטעלט פאר זיך דעם ציל צו לייזן
זי טעאָרעטיש, קעדיי מע זאָל די לייזונג קאָנען אָנװענדן אין דער געזעלשאפט פּראקטיש. די
שװערקײַט פון דער אופגאבע, זאָגט ער, באשטייט הויפּטזאכלעך דערין, װאָס יעדער פון די
ביידע קויכעס וויל פארכאפּן די מאכט איינער איבערן אנדערן, ביידע האָבן זיי א נייגונג צו
פירן זיך דעספּאָטיש בענעגייע דעם אנדערן.
פון אזא אופירונג לײַדט אין דער ערשטער ריי די מענטשהײַט, װײַל דאָס ברענגט צו
אומגעהייערע קאָרבאָנעס און שטענדיק, וי א פּױעל-יויצע פון דער קריגערײַ, פארשווינדט די
פרײַהײַט: ,די קירכע, פון איין זײַט, טרעט אריבער די גרענעץ און דרינגט ארײַן אין געביט
פון דער מעלוכע, און די מעלוכע, פון דער אנדערער זײַט, שפּרײַזט אריבער די גרענעץ און
דערשײַנט אין געביט פון דער קירכע. די אומקלאָרקײַט, װאָס הערשט אין באשטימען גענוי
די געביטן און זיי אָפּטײילן איינעם פונעם אנדערן, האָט שוין ניט װײיניק צאָרעס געבראכט די
מענטשן און װועט נאָך ברענגען זיי צאָרעס. װײַל, ווען מעלוכע און רעליגיע קריגן זיך צװוישן
זיך, זײַנען א קאָרבן די מענטשן, וועלכע פאלן אין אָט דעם שטרײַט; ווען מעלוכע און רעליגיע
מאכן צװוישן זיך שאָלעם, דארף דערבײַ אומקומען דאָס בעסטע און דאָס טײַערסטע, װאָס דער
מענטש פארמאָגט, װײַל זעלטן-ווען מאכן צוישן זיך שאָלעם רעליגיע און מעלוכע מיט אן
אנדער טנײַ, איידער מיטן טנײַ ארויסצוטרײַבן די פרײַהײַט פון געוויסן מיכוץ די גרענעצן פון
זייער מאכט".
מענדעלסאָן לייגט פאָר דורכצופירן א דײַטלעכע ליניע צװישן די פליכטן פון דער מעלוכע
און פון דער קירכע. די מעלוכע גיט ארויס געזעצן, איר געהערט דער געביט פון מענטשלעכע
טאטן, זי האָט אדמיניסטראטיווע רעכט איבער די מענטשן, און מיט אזעלכע מיטלען רעגירט זי. מענ-
דעלסאָן גיט צו, אז די מאכט פון דער מעלוכע טאָר אויך ניט זײַן אומבאגרענעצט, זי האָט
רעכט באפוילן בלויז בענעגייע טאָן אָדער ניט טאָן, זי קאָן אָבער ניט באפוילן טראכטן אזוי,
אָדער ניט אזוי, די מעלוכע , קאָן באשטראָפן פאר מײַסים, אָבער ניט פאר געדאנקען". דער
קירכע געהערט אן אנדער געביט פון געזעלשאפטלעכן לעבן -- די מענטשלעכע זיטן, געדאנ-
קען, און זי קאָן ארויסגעבן ניט געזעצן, נאָר געבאָטן, איר אופגאבע איז ניט באפעלן, נאָר
דערציען, זי קאָן ניט און טאָר ניט אָנקומען צו גוואלדטאט אלס מיטל צו אײַנשטעלן איר
האשפּאָע, זי האָט קיין שום רעכט ניט שטראָפן פאר געדאנקען, פארפאָלגן פאר זיי די אָדער
יענע מענטשן, און שוין אָפּנערעדט וועגן טייטן אן אנדערש גלױביקן. אָט אזוי שיידט מעג-
דעלסאָן פולקאָם אָפּ די געביטן פון מעלוכע און קירכע.
ער שטרײַכט אונטער, אז אויך די מעלוכע טאָר ניט רעגירן מיט דער הילף פון גוואלד-
טאטן, איר הויפּט-אופגאבע איז -- רעגירן דורך דערציונג, אָבער ביז איצט ,באנוגנט זיך די
מעלוכע מיט בלויזע מליסים, מיט ווערטער אָן א גײַסט, מיט ארײַנמישן זיך סלי אין די טועכצן,
סײַ אויך אין די געדאנקען?,
וי א מוסטער פון פּאָזיטיווער רעליגיע שטעלט מענדעלסאָן ארויס די יודאיסטישע, אָדער
וי ער רופט זי אָן, די ייִדישע עמונע, ער טיילט זי אויס פון אלע אנדערע עמונעס. בא די ייִדן
איז קלוימערשט ניט געווען קיין קאמף צװישן דער עמונע און דעם סייכל. מענדעלסאָן האָט
גערופן די ייַדן פון זײַן צײַט געהאָרכזאם זײַן בענעגייע די מינהאָגים פון דער ייִדישער רע-
ליגיע, טרײַ זײַן אירע געזעצן און אויספילן זיי. ניט געקוקט אף דעם, האָט די ראבאָנישע אָר-
טאָדאָקסיע זיך ארופגעװאָרפן אף מענדעלסאָנען און אף זײַן בוך און באשולדיקט אים אפילע
אין אפּיקאָרסעס;
פיל פרלַדענקער פון פארשיידענע לענדער האָבן באגריסט דעם מעכאבער פון ,יערושאָ-
לאלִם". דער בארימטער פראנצויזישער דענקער פון 18-טן יה. מיראבאָ האָט געשריבן, אז דאָס
בוך פארדינט, מע זאָל עס איבערזעצן אין אלע אײראָפּעישע שפּראכן. די לײַדנשאפטלעכע
129
פארטיידיקונג פון טאָלעראנץ, פרײַהײַט פון דענקען און געוויסן, האָט ארויסגערופן באגײַסטע-
רונג מיצאד די אײיראָפּעישע אופקלערער.
דאָך, װי הויך מע זאָל ניט אָפּשאצן מענדעלסאָנס בײַטראָג אין דער דײַטשישער אופ-
קלערונג און אין דעם גײַסטיקן לעבן פון דײַטשלאנד ביכלאל, איז ער אין דער געשיכטע
איבערהויפּט ארײַן װי דער גרונטלייגער פון דער אופקלערונג אין דער ייִדישער קולטור, פון
דער באוועגונג, װאָס איז אָנגערופן געװאָרן האסקאָלע.
קעדיי פארשטיין אָט דעם בעעמעס אויסערגעוויינלעכן אופטו מענדעלסאַָנס, דארף מען
האָבן אין זינען די טרויעריקע לאגע פון די ייִדן אין דײַטשלאנד און אין אנדערע אײראָפּעיַשע
לענדער אין 18-טן יאָרהונדערט. דער מאצעוו פון די ייִַדן איז געווען א שוידערלעכער. אין די
לענדער, װווּ זי האָבן שוין עטלעכע יאָרהונדערטער געלעבט, פלעגט מען זי נאָך אלץ באטראכטן
אלס אָנגעקומענע, פרעמדע, קיין שום מענטשלעכע רעכט האָבן זיי ניט געהאט. אין א ריי
שטעט האָט מען זיי ביכלאל ניט דערלויבט װווינען. און אפילע דאָרט, װווּ זיי האָבן געלעבט,
האָט זייער צאָל ניט געטאָרט זיך פארגרעסערן. אזא באפעל האָט אויך ארויסגעגעבן פרידריך
דער צווייטער, וועלכער האָט קאטעגאָריש פארבאָטן ,אויסלענדישע ייִדן באזעצן זיך אין זײַן
קיניגטום". קימאט יעדן יאָר פלעגן אין פארשיידענע שטעט און שטעטלעך, אונטער דעם אויס-
רייד, אז ייִדן נוצן אף פּייסעך קריסטלעך בלוט, זיך איבערכאזערן די אכזאָריעסדיקע רעדיפעס
אף זיי. אין אייניקע ערטער האָבן די ייִדן ניט געטאָרט גיין איבער די גאסן אָן א באגלייטער,
וועלכער האָט געדארפט נאָכקוקן, זי זאָלן ניט אָפּטאָן עפּעס בייזס, לעמאָשל -- ניט ארײַנשיטן
סאם אין די ברונעמס.
אפילע אין פּרײַסן, אין דער מעלוכע, וועלכע האָט דאן געשעמט אלס א טאָלעראנטע, האָט
מען די ייִדן אָפּנעזאָגט פֿון בירגערלעכע רעכט. איין רעכט האָט מען פאר זיי איבערגעלאָזט --
צאָלן שטײַערן, צאָלן פאר אלץ -- פאר אריבערפאָרן פון איין אָרט אין אנדערן, פאר אויסבויען
א הויז, פאר א סימכע און א כאסענע. פרידריך דער צווייטער האָט באפוילן, אז נאָך יעדער
כאסענע מוז די מישפּאָכע קויפן אף א געוויסער סומע ---און ניט אף א קליינער -- פּאָרצעללי
בלויז פון זײַן קיניגלעכער פּאָרצעלײַיפאבריק. קיין אלגעמיינע בילדונג האָבן די ייִדן ניט
געקאָנט באקומען, און אויב עמעצן איז געלונגען עס דערגרייכן, האָט ער ניט געהאט קיין
מעגלעכקײַט די בילדונג אויסנוצן אין זײַן ארבעט.
אָפּגעגרענעצט אין באזונדערע קווארטאלן, פאקטיש אין געטאָס, פולקאָם אָפּגעצױמט פון
דער אויסערלעכער וועלט, איז דער לעבנסשטייגער פון די ייִדן געבליבן א פארשלאָסענער,
פארגליווערטער, מיטלאלטערלעכער. אין די קעהילעס האָט די פולע מאכט געהערט צוֹ די
קלייקוידעש, וועלכע פלעגן דערשטיקן יעדן פרײַען געדאנק. דער קלויזניק איז געווען א כא-
ראקטעריסטישע פיגור פון יענער עפּאָכע.
מוישע מענדעלסאָן האָט ניט געקאָנט ניט איבערלעבן דעם שוידערלעכן מאצעוו פון זײַנע
מיטצײַטלער, פון זײַנע לאנדסלײַט. ניט װייניק האָט מען אים געװאָרפן באשולדיקונגען, אז
אין דער צײַט, ווען זײַן נאָמען איז שוין געװאָרן באװוּסט אין דײַטשלאנד, האָט ער זיך גלליב-
גילטיק באצויגן צו דער לאגע פון די ייִדן. מע ברענגט געוויינלעך זײַן ענטפער דעם דײַטשישן
געלערנטן טאָמאס אבט, וועלכער האָט אים געבעטן, ער זאָל אָנטײילנעמען אין דער דיסקוסיע,
װאָס יענער וויל אָנהייבן, וועגן דעם גוירל פון די ייִדן אין דײַטשלאנד. מענדעלסאַנס ענטפער
איז טאקע געווען אַנגעשריבן אין גײַסט פון דער לײבניציאנישער פּילאָסאַפיע: , ס'וועט זײַן
דאָס, װאָס עס קאָן זײַן לויט די געשעענישן, וועלכע באומרויקן ניט מײַן סיסטעם. דאָס רופט
ניט ארויס בא מיר קיין זאָרג... מיט דעם קאלטן געמיט פון א דײַטשישן מעטאפיזיקער היל
איך מיך אײַן אין מײַן מאנטל און זאָג וי פּאנגלאָס: די דאָזיקע װועלט איז די בעסטע". ער
האָט געהאלטן פאר אומבאקוועם, אז די ייִדן זאָלן ביכלאל זיך אײַנשטעלן פאר זיך. איין
װאָרט פון א קריסט צוגונסטן די ייִדן װאָלט מיט גרעסערן דערפאָלג ווירקן אף די מאסן,
איידער גאנצע בענדער, אָנגעשריבענע פון ייַדן... זי טאָרן זיך ניט ארײַנמישן אין דעם איניען
פון זייער עמאנסיפּאציע: בלויז שװײַגן קאָן אױיסװאָרצלען וועלכן-ניט-איז פאָרורטייל בענעגייע
זיי. אין קעגנזעצלעכן פאל גרייטן זיי צו געווער קעגן זיך אליין?
אָבער לאנג האלטן אזא פּאָזיציע פון פילאָסאָפישער גלײַכגילטיקײַט איז אים ניט אויסגע-
קומען. פארשיידענע סיבעס, דערונטער די פארשטארקטע רעדיפעס אף ייִדן, האָבן אים גע-
צװוּנגען צו פארטראכטן זיך איבער דעם גוירל פונעם אייגענעם פאָלק און נעמען א פּרינצי-
פּיעלע שטעלונג.
אינגיכן איז ער שוין אָפן ארױיסגעטראָטן און פאָרגעלייגט געוויסע וועגן צו דערלייזן די
אזויגערופענע ייִדן-פראגע. באהאדראָגעדיק איז זײַן שטעלונג געװאָרן פעסטער, די שטים קליג-
130
געוודיקער, זײַן װאַרט װאַגיקער. ער זעצט איבער אין דײַטש די ווענדונג פון מענאשע בען
ייִסראָעל צו אָליווער קראָמװעלן און צו דעם ענגלישן פּארלאמענט, אָנגעשריבן נאָך אין 17-טן
יה., וועגן דערלויבן זיך אומקערן קיין ענגלאנד די ייִדן, וועלכע זײַנען פריִער געווען ארויס-
געטריבן פון די בריטאנישע אינדזלען. צו דער איבערזעצונג גיט ער צו זײַנע א האקדאָמע
אונטערן טיטל , די רעטונג פון די ייִדן". דאָרט שרײַבט ער וועגן די פאָרורטיילן, וועלכע ס'פאר-
שפּרײטן קעגן די ייִדן פארשיידענע פאנאטיקער שוין אין מעשעך פון יאָרהונדערטער. און אֹף
דעם סמאך , האָט מען אונדז פארבאָטן צו פארנעמען זיך מיט קונסט, וויסנשאפטן און אנדערע
נוצלעכע באשעפטיקונגען, פארמאכט אלע וועגן צו פארבעסערן אונדזער לאגע. און דער דאָ-
זיקער מאנגל פון קולטור איז געװאָרן דער גרונט פון אונדזער װײַטערדיקער אונטערדריקונג.
מע בינדט אונדז די הענט און מע ווארפט נאָך אונדז דעם פאָרװוּרף, פארװאָס מיר נוצן די
הענט ניט אויס". מענדעלסאָן האָט דערזען אין אזא באציונג שפּורן פון בארבארישע צײַטן
און זיטן.
איצט שרײַבט ער שוין לײַדנשאפטלעך אויך וועגן זײַן אונטערדריקטן צושטאנד און לעבן,
אין א בריוו צו מ. װינקאָפּן --- אגעוו, אָנגעשריבן אין ייִדיש, ---איז ער זיך מוידע אין זײַנע
איבערלעבונגען: ,אָט גיי איך צומאָל אין אָװנט מיט מײַן װײַב און מיט די קינדער... , פּאפּא!---
פרעגט מיך דער אומשולד, -- װאָס שרײַען אף אונדז די בורשעס? פארװאָס ווארפן זיי שטיי-
נער אין אונדז? װאָס האָבן מיר געטאָן?? ,יאָ, ליבער פּאפּא, -- זאָגט דער אנדערער, -- זיי פאר-
פאָלגן אונדז טאָמיד אין די גאסן און זידלען: יודן, יודן! איז עס א בושע צו זײַן א ייָד? און
מיט װאָס שטערן מיר די אלע לײַט!* אָך, איך פארמאך די אויגן און זיפץ בא זיך: מענטשן!
מענטשן! װוּהין װעט איר קומען! אזעלכע מאכשאָװועס רופן בא מיר ארויס א גרויסן צאָרן.
און מ. מענדעלסאָן האָט פאָרגעלייגט מאָסמיטלען, וועלכע זאָלן, װי ער האָט געמיינט,
ברענגען גרינטלעכע ענדערונגען אינעם מאצעוו פון די יידן.
אנטשיידנדיק ווארפט ער אָפּ די מיינונג, וועלכע מע האָט שוין דעמלט -- אין 18-טן יה. --
ניט איין מאָל ארױיסגעזאָגט, אז דער איינציקער אויסוועג איז זיך אומקערן אף דער ערד פון
די אָװעס. אָט װאָס מענדעלסאָן שרײַבט וועגן דעם: , דאָס געהאָפּטע אומקערן זיך קיין פּאלעס-
טינע, וועגן װאָס עס זאָרגט זיך דער הער מיכאעליס, האָט אף אונדזער בירגערלעכער אופירונג
קיין שום האשפּאָע ניט. אזוי לערנט אונדז די דערפארונג פונעם לעבן פון די ייִדן אין אלע
ערטער, װוּ מע דולדעט זיי. דאָס אנטשפּרעכט דער נאטור פונעם מענטשן. אויב ער איז ניט
קיין פאנאטיקער, דארף ער ליב האָבן דעם באָדן, אף וועלכן ער איז אויסגעוואקסן". און װײי-
טער זאָגט מענדעלסאָן נאָך קאטעגאָרישער, אז ס'איז אן אומזין , צו טראכטן וועגן א גוואלד-
זאמען אומקערן זיך". אין די הייליקע ביכער געפינט ער אפילע א פארבאָט צו מאכן כאָטש
,א קליינינקן שריט צו א גוואלדזאמען אומקערן זיך, קעדיי צו האָבן אן אויסזיכט אופשטעלן
די נאציע. דער דאָזיקער פארבאָט איז אויסגעדריקט אין שיריהאשירים אף אן עטװאָס מיסטישן
אָבער גאנץ אָנגענעמען אויפן... דערפאר װעלן בלײַבן אַלע פאָרשלאָגן, וועלכע פארשיידענע
פּראָיעקטנמאכערס מאכן, אויסרעכענענדיק אף די טײַסטערס פון די רײַכע ייַדן, שטענדיק אָן
קיין שום ווירקונג. און אויב זיי װועלן װוערן ארויסגעזאָגט אויך אין אן אנדערער פאַרם, וועלן
זיי אוייך ווירקן, װי א פּוסטער ווינט". קלאָרער, דאכט זיך, קאָן מען ניט זאָגן. דעריבער איז
ניטאָ קיין שום גרונט צו זען אין מענדעלסאָנען א מין פאָרגייער פון ציעניזם. וי מיר האָבן
באוויזן, איז אין זײַן װעלט-אָנשױוּנג געווען ניט װייניק סטירעס, אָבער קיין פּראָציַעניסטישע
אידייען האָט ער ניט ארױיסגעזאָגט.
מ. מענדעלסאָן האָט ארויסגעשטעלט גאָר אן אנדער פּראָגראם פון דער עמאנסיפּאציע פון
די ייִדן. ערשטנס, דארף אינגאנצן איבערגעבויט ווערן זייער אינערלעך לעבן. ס'איז לעכערלעך
צו פאָדערן עמאנסיפּאציע בא דער מאכט פונעם לאנד, װײַזט ער אָן, און פארבלײַבן, װוי פריער,
אין די פארצוימטע וענט פון די קעהילעס: ,ווען די ייִדן בעטן טאָלעראנץ בא דער אויסער-
לעכער וועלט, דארפן זיי אליין געבן א בײַשפּיל פון טאָלעראנץ בא זיך". פון דעם שטאנדפּונקט
קריטיקירט ער גאנץ שארף די ,אײַזערנע מאכט" פון די ראבאָנים און פון אנדערע קעהילע-
פירער, וועלכע גיבן קיין שום מעגלעכקײַט ניט זייערע מיטבירגער צו פארנעמען זיך מיט
וועלטלעכע פּראָפּעסיעס. מענדעלסאָן האָט געשריבן, אז ס'איז שוין צײַט אָפּזאָגן זיך פונעם
פארגליווערטן, ענגן שטייגער-לעבן אין די געטאָס און זיך נעמען פאר באהערשן פארשיידענע
פאכן. ער לאכט אויס די באהויפּטונג פון מיכאעליסן, וועלכער האָט געשריבן, אז די ייִדן דארפן
זיך ניט פארנעמען מיט מעדיצין, מאטעמאטיק, פילאָסאָפיע, פיזיק. פארקערט, האלט מענדעל-
סאָן, און דאָס איז געווען זײַן צווייטע גרונטשטעלונג, --מע דארף זיך ווענדן צו אלע וועלט-
לעכע וויסנשאפטן און פאכן און אקטיוו באהערשן זיי. מענדעלסאָן האָט, װוי זײַן שטייגער איז
געווען, ארויסגעזאָגט די געדאנקען אין א קלאָרער, גאנץ ווייכער פאָרם, אָבער אינגיכן האָבן
131
אייניקע זײַנע טאלמידים און פילצאָליקע אָנהענגער געװאָרפן א דרייסטן רוף ---ארויסגיין פון
געטאָ און אײיראָפּעיזירן זיך, א רוף, װאָס האָט געגעבן אן אנטשיידנדיקן שטויס דער אנט-
וויקלונג פון דער האסקאָלע-באוועגונג.
דאָ האָט אן ערשטראנגיקע ראָליע געשפּילט מ. מענדעלסאָנס איניציאטיוו איבערצוזעצן
די ביבל אין דײַטש. דאָס דערשײַנען פון דער איבערזעצונג (1778 ---1783) און פון דעם קאָ-
מענטאר צו איר -- דעם אזויגערופענעם ,באור" (,בעיער"), -- האָבן אוועקגעלייגט די גרונט-
שטיינער פון דער האסקאָלע-באוועגונג, געבראכט צו א מעכטיקן רענעסאנס אין דער אנטווי-
קלונג פון דער קולטור בא דעם ייַדישן פאָלק אין אײיראָפּע.
לעכאטכילע, ווען מענדעלסאָן איז צוגעטראָטן צו איבערזעצן אין דײַטש דעם ערשטן בוך
פונעם טאנאך, האָט ער, װי ער האָט אליין דערציילט, געשטעלט פאר זיך אן איינפאכן ציל--
באװײַזן זײַנע אייגענע קינדער דעם עמעסן -- פּאָשעטן און דערהויבנדיקן ---אינהאלט זײַנעם.
די פריערדיקע אזויגערופענע טײַטשיכומאָשים (איבערזעצונגען אין ייִדיש) האָבן אים ניט
באפרידיקט, װײַל זייער שפּראך איז געווען א פארמיסטיקטע, א מין מישמאש פון העברעיַש
מיט דײַטש, און אפילע דער אינהאלט איז געווען פארקריפּלט. ניט מערער האָבן אים באפרי-
דיקט די דײַטשישע איבערזעצונגען, וועלכע האָבן ניט איבערגעגעבן אלע פארבן און באזונ-
דערקײַטן פונעם אָריגינעלן טעקסט און ניט געווען צוגעפּאסט פאר דעם ייִדישן לייענער. דאן
האָט ער אליין גענומען איבערזעצן די ביבל. וי מיר האָבן שוין אויבן אָפּגנעמערקט, האָט ער
באהערשט גלענצנדיק דײַטש. מיט גרויס פּלײַס און ענערגיע האָט ער זיך אָפּגעגעבן דער
ארבעט, אָפּגעדרוקט פריִער א מין פּראָבע, וועלכע איז באגעגנט געװאָרן, פון איין זײַט, מיצאד
די דאָגמאטישע ראבאָנים, זייער פײַנטלעך, אָבער פון דער אנדערער זײַט, -- מיצאד זײַנע אָנ-
הענגער, די צאָל פון וועלכע ס'פלעגט וװערן אלץ גרעסער, -- מיט אומגעהייערן אינטערעס.
אזא רעאקציע אף זײַן ארבעט האָט אים באגײַסטערט. ער האָט פארשטאנען, אז די איבערזע-
צונג װעט זײַן נוצלעך ניט נאָר זײַנע קינדער, נאָר דעם גאנצן פאָלק, פאר וועלכן זי װעט
ווערן ,דער ערשטער טראָט צו דער קולטור". ער האָט באשלאָסן צוציִען צו דער איבערזעצונג
זײַנע נאָענטע טאלמידים און פרײינט, און אינגיכן איז שוין ארויס פון דרוק די איבערזעצונג
פון אלע פינף כומאָשים און פון נאָך אייניקע טיילן פונעם טאנאך -- טילים, קויהעלעס, שיר-
האשירים. מאקס עריק האָט ריכטיק באמערקט, אז ,דער ,, בעיער" איז א קאָלעקטיווע שאפונג,
דאָס װערק פון א גאנצן מאסקילישן דאָר"?, אָבער מע דארף נאָכאמאָל אונטערשטרײַכן, אז
דער איניצלאטאָר און אָרגאניזאטאָר אירער איז געווען מוישע מענדעלסאָן, ער האָט פארפאסט
דעם פּלאן און דעם פּראָספּעקט פון דער גאנצער איבערזעצונג און פון דעם ,בעיער" צו איר,
וועלכע זײַנען פולקאָם געווען פארווירקלעכט נאָך זײַן טוט -- אין דער ערשטער העלפט פון
9טן יאָרהונדערט, אין די יאָרן, ווען די האסקאָלע-באוועגונג האָט זיך ברייט פארשפּרייט אין
די מיזרעך-אײיראָפּעיַשע לענדער -- פּױלן, גאליציע, רוסלאנד. אין 1852 איז אין ווילנע פארענ-
דיקט געווען די פולע אויסגאבע פונעם ,בעיער" אין 17 בענדער, וועלכע ס'האָבן ארויסגע-
לאָזט די באקאנטע מאסקילים אװוראָסיבער לעבענזאָן און ייַצכאָק-אײַזיק בען יאנקעוו.
מענדעלסאָן האָט פארשטאנען, אז די איבערזעצונג קאָן ברענגען ניט נאָר דערצו, אז די
ייִדן און אויך די דײַטשן װעלן טיפער באגרײיפן דעם עמעסן טאָך פון דער ביבל, נאַר אז אדאנק
דעם, װאָס ייִדן װעלן באהערשן די דײַטשישע שפּראך, װועלן זיי באקומען א מעגלעכקײַט צו
פארנעמען זיך אויך מיט אנדערע געגנשטאנדן. פאר זיי װעלן זיך עפענען נײַע וװעגן און
פּערספּעקטיוון. ער איז געווען גערעכט. עמעס, ניט װייניק האָבן זיך באוויזן אזעלכע יונגע-
לײַט, וועלכע האָבן, שטודירנדיק די דאָזיקע איבערזעצונג, זיך אויסגעלערנט גאנץ גוט דײַטש
און דערנאָך אװעקגעװאָרפן דעם כומעש מיט דער געמאָרע און זיך געווענדט צו דער וועלט-
לעכער קולטור און צו וועלטלעכע וויסנשאפטן. אזא אויסגאנג האָט מענדעלסאָן ניט פאָרויס-
געזען. ניט זעלטן טרעפו מיר זיך אין דער געשיכטע מיט ענלעכע פאלן--די אָביעקטיווע
אנטוויקלונג האָט אירע דינים, וועלכע שטײַגן איבער די סוביעקטיווע פּלענער פון די אָדער
יענע מענטשן.
מענדעלסאָנס קאָמענטארן צו דער ביבל זײַנען געווען אויספירן פון זײַן ראצ;אָנאליסטי-
שער אופקלערונג-פילאָסאָפיע, זיי האָבן פאקטיש אָפּגעלײיקנט די טראדיצ;אָנעלע פּיירושים,
געגעבן א מעכטיקן קלאפּ דעם טראדיצ;אָנעלן לימעד -- טוירע, גערופן צום קאמף פאר רעפאָר-
מירן און ראצ;אָנאליזירן די ייַדישע רעליגיע.
| = די ראבאָנישע אָרטאָדאָקסיע האָט עס גלײַך פארשטאנען און געמאָלדן אן אָפּענע מילכאָמע
מענדעלסאָנען און זײַן אופטו. אין פּױזן, ווילנע, פּראָג און אין אנדערע ערטער האָט מען דעם
: מאקס עריק. עטיודן צו דער געשיכטע פון דער האסקאָלע, ז. 79.
132
,בעיער? פּאָשעט פארבאָטן און מענדעלסאָנען האָט מען באשולדיקט אין אפּיקאָרסעס. אָבער
אָפּהאלטן די אופברויזנדיקע באוועגונג, וועלכע איז אינגיכן אָנגערופן געװאָרן האסקאָלע, איז
געווען אומעגלעך. פון דײַטשלאנד האָט זי זיך אריבערגעװאָרפן אין די שכיינעסדיקע לענדער,
װוּ עס האָבן געוווינט ייִדן, --- אין פּױלן, גאליציע, ליטע, רוסלאנד. אָט װאָס עס שרײַבט א. גאָט-
לאַבער אין זײַנע זיכרוינעס: , די ייִדן, וועלכע האָבן געלעבט אין די גרויסע גאליצישע שטעט,
זײַנען געווען די ערשטע, װאָס אף זיי האָט אָפּגעשײַנט די ליכט פון דער כאָכמע פון מענדעל-
סאָנען און זײַנע טאלמידים. צוליב זייערע מיסכער-איניאָנים פלעגן זיי ארומפאָרן אין פארשיי-
דענע רוסישע שטעט און ברענגען מיט זיך פאריינס די געווירצן פון זייער אופקלערונג און
וויסן. די יוגנט האָט פארזוכט, און עס איז איר ליכטיק געװאָרן אין די אויגן. דערהױפּט האָט
זיך אויסגעצייכנט בראָד, א שטאָט פון געלערנטע און מאסקילים, וועלכע פלעגן דאָסראָװו האָבן
געשעפטן מיט רוסלאנד??. א. גאָטלאָבער דערציילט װײַטער, אז די גאליצישע מאסקילים האָבן
געהאט א גרויסע האשפּאָע אף דער אנטוויקלונג פון דער האסקאָלע-באוועגונג אין ליטע און
רוסלאנד. אליין גאָטלאָבער, וועלכער איז געווען איינער פון די גײַסטיקע לערער פונעם יונגן
מענדעלע מױכער-ספאָרים, האָט דאָך א געוויסע צײַט געלעבט אין גאליציע. די מאסקילים אין
רוסלאנד פלעגט מען רופן ניט אנדערש, וי בערלינער אָדער בראָדער. וועגן דער באדײַטונג
פון דער קולטור-באוועגונג, וועלכע ס'האָט אָנגעהויבן מ. מענדעלסאָן, זאָגט איידעס אויך מאָ-
ריס ווינטשעווסקי. ער האָט אנערקענט, אז דער , בעיער" איז פאר אים געװאָרן יענע בריק,
װאָס האָט אים געפירט צו לודוויק בערנע און הענריך היינע. אזוי ציט זיך דער פאָדעם פון
מוישע מענדעלסאָנען ניט נאָר צו דעם זיידן פון דער נײַער ייַדישער ליטעראטור, נאַר אויך
צו אונדזער גרעסטן רעװאָליוציַאָנער-ידעמאָקראטישן דיכטער.
רעדנדיק וועגן דער באדײַטונג פון דער האסקאָלע-באוועגונג פאר דער ייִדישער ליטערא-
טור, קאָן מען ניט אױיסמײַדן די פראגע וועגן מענדעלסאָנס באציונג צו ייִדיש, צו דער ייַדישער
שפּראך. ניט איין מאָל האָט מען אים אינקרימינירט, אז ער איז דער שולדיקער פון דער
אסימיליאציע, וועלכע האָט זיך פארשפּרײט בא די ייַדן אין דײַטשלאנד, אָנהײיבנדיק פונעם
סאָף פון 18-טן יאָרהונדערט, אז ער איז דער שולדיקער פון אָפּזאָגן זיך פון ייִַדישן אייגנארט
און איבערהויפּט פון דער ייִדישער שפּראך. זאלמען רייזען האָט מיט גרויס פּאטאָס געשריבן
אין דעם אױבנדערמאָנטן בוך ,, פון מענדעלסאָן ביז מענדעלע", אז די בערלינער האסקאָלע, און
אין דער ערשטער ריי איר פאָטער מוישע מענדעלסאָן, האָבן געבראכט דאָס ייִדנטום אין
דײַטשלאנד צו א נאציאָנאלן כורבן און צו פולשטענדיקער אסימיליאציע.
דאָס איז אָבער איבערגעטריבן. מ. מענדעלסאָן האָט לאכלוטן ניט אַפּגעלײקנט דעם ייִדישן
אייגנארטיקן שטייגער, די ייִדישע קולטור און די ייַדישע שפּראך. אים האָט ניט באפרידיקט
דער מאצעוו פון דעם דעמלטיקן מינדלעכן און שריפטלעכן ייִדיש אין זײַן געברויך. אלס א
ראיע קעגן מענדעלסאָנען אין דעם פּראט ברענגט מען געוויינלעך דעם איניען וועגן דער
ייִדישער שוווּע אין פּרײסן. אין 1782 האָט א פאָרשטייער פון דער פּרײַסישער רעגירונג זיך
געװוענדט צו מ. מענדעלסאָנען מיט א באקאָשע, ער זאָל פארפאסן א פּראָיעקט פון א שׁווּע,
וועלכע די ייַדן זאָלן געבן אין די פאלן, ווען זיי האָבן צו טאָן מיט דער מאכט. מענדעלסאָן
האָט די שוווּע אָנגעשריבן ניט אין ייִדיש, װוי אייניקע האָבן אים געראטן, נאָר אין א קלאסישן
דײַטש. אָבער מע קאָן עס דערקלערן מיט דעם, װאָס די שווּע איז געווען באשטימט פאר יידן,
וועלכע האָבן זי געדארפט געבן פאר דער פּרײַסישער מאכט, און קעדיי אױיסמײַדן מיספאר-
שטייענישן, איז געווען באקוועמער זי צו געבן אין דײַטש.
מענדעלסאָנס ווירקלעכע שטעלונג צו ייִדיש אנטפּלעקט זיך בוילעט אין דעם,--װי עס
איז פארהעלטניסמעסיק ניט לאנג צוריק באװוּסט געװאָרן, ---אז ער אליין פלעגט ניט זעלטן
ווענדן זיך צו ייִדיש און שרײַבן אף ייִדיש. און דאָ איז קעדײַ צו דערציילן וועגן דער פולער
אויסגאבע פון זײַנע ווערק.
גרייטנדיק זיך אין 1929 צו אָפּמערקן מענדעלסאָנס צװײיהונדערטיאָריקן געבורטסטאָג, איז
מען צוגעטראָטן ארויסצולאָזן א נײַע אויסגאבע (די ערשטע איז ארויס מיט גרויסע בלויזן אין
2 --1845) -- א פולע יויוול-אויסגאבע פון אלע זײַנע ווערק. אין מעשעך פון עטלעכע יאָר,
אָנהײבנדיק פונעם 1929, זײַנען אין א שטוטגארטער פארלאג ארויס פינף בענדער פון דער
אויסגאבע, אָבער ווען די היטלערישע פאשיסטן האָבן פארכאפּט די מאכט אין דײַטשלאנד,
איז די אויסגאבע געװאָרן אָפּנעשטעלט, און זי איז פאָרגעזעצט געװאָרן אין העכער פערציק
יאָר ארום. אין אָנהײב פון די זיבעציקער יאָרן האָט דער זעלבער שטוטגארטער פארלאג פון
פרידריך פראָמאן ארויסגעלאָזט די פריַער ארויסגעגעבענע בענדער און א ריי נײַע. האלטנדיק
1 זע א. פרידקין א. גאָטלאָבער און זײַן עפּאָכע, ווילנע, 1925, ז. 84,
133
זיך בא דעם דעמלט צונויפגעשטעלטן פּלאן, װעט, דאכט זיך, די גאנצע צוואנציקבענדיקע
אויסגאבע פארענדיקט װוערן אינעם איצטיקן יויוול-יאָר אָדער א ביסל שפּעטער.
ס'איז א פּרעכטיקע און אן עכט וויסנשאפטלעכע אויסגאבע. זי האָט געפאָדערט א קאָלאָ-
סאלע צוגרייטונגס-דארבעט. אין די צוואנציקער יאָרן פונעם לויפנדיקן יאָרהונדערט זײַנען אין
דעם מישפּאָכע:ארכיוו פון מענדעלסאָנס יאָרשים אנטדעקט געװאָרן דרײַ קאָלעקציעס פון מוי-
שע מענדעלסאָנס בריוו, אָנגעשריבענע איבערהױפּט אין ייִדיש און טײילװײַז אין העברעיש
(די פר;ערדיקע יאָרשים האָבן זיי פארבאהאלטן און קיינעם ניט באוויזן). אָט די בריוו, צוגע-
גרייט צום דרוק און קאַמענטירט פון כאלם באַראַדיאנסקי, זײַנען פארעפנטלעכט אינעם 19-טן
באנד פון דער יויווליאויסגאבע, און זיי גיבן א מעגלעכקײַט גאָר אנדערש צו באלײַכטן מענ-
דעלסאָנס באציונג צו דער ייִדישער שפּראך, דה. צו דער שפּראך פון די ייִדישע פאָלקסמאסן.
אין דעם דאָזיקן באנד זײַנען ארײַן בא דרײַ הונדערט בריוו, א גרויסער טייל פון זי
זײַנען געשריבן צו מענדעלסאָנס קאלע פראָמעט גוגענהיים אין האמבורג, צו זײַנע שווער און
שוויגער, די איבעריקע -- שפּעטערע -- צו זײַן פרויס א קאָרעװו -- יויסעף שמאלקאלדלען און
זײַן שוועסטערקינד---א. הערץ און צו אנדערע אדרעסאטן. אזויארום, האָט מענדעלסאָן גע-
שריבן ייִדיש קימאט דאָס גאנצע באװוּסטזיניקע לעבן. דער רעדאקטאָר פונעם באנד כ. באָראָ-
דיאנסקי, אנאליזירנדיק די בריוו, לייקנט אָפּ די פארשפּרייטע מיינונג וועגן מענדעלסאָנס
ייִדיש, װי דײַטש מיט ייִדישע אױסיעס, אויסגעמישט מיט העברעישע ווערטער און ציטאטן
ער שרײַבט: ,ס'איז אן אייגנארטיקער געמיש פון פאָלקסטימלעכן העברעיש מיט פאריידישטן
דײַטש און פארדײַטשטן פראנצויזיש. עס איז ניט קיין צופעליקער מישמאש פון מעכאנישער
צונויפלעכטונג פון שפּראך און דיאלעקטן --אזא געמיש איז טיפּיש פאר זײַן צײַט אין דער
בערלינער ייִדישער סוויווע. דאָס ייִדישישרײַבן איז בא מענדעלסאָנען, װי בא אַלע ייִדן פון
זײַן צײַט, ניט נאָר א קסאוו-יידיש, נאָר א שפּראך-ייִדיש, אן עמעסע אָפּשפּיגלונג פונעם לע-
בעדיקן ריידן, און עס האָט לאכלוטן ניט די מעליצעדיקײַט פון די ערשטע ייִדישע מאסקילים"?.
ניט צופעליק האָט זיך מ. מענדעלסאָן געווענדט צו ייִדיש, ווען ער האָט געשריבן בריוו
צו זײַן קאלע, אין וועלכער ער איז געווען שטארק פארליבט. מיסטאמע האָט ער געהאלטן, אז
אף ייִדיש קאָן מען אמבעסטן איבערגעבן אינטימע געפילן, איבערלעבונגען. די בריוו עפענען
אן אנדער, פר;ַער אומבאװוּסטע זײַט פון זײַן נאטור -- די אינערלעכע וועלט. דאָס זײַנען דאָס-
ראָוו לירישע, א ביסל סענטימענטאלע בריוו, אָנגעשריבענע אין גײַסט פון יענער צײַט, נאָר
אויך אין זיי פילט זיך שטארק דאָס ראצ;אָנאליסטישע ארט דענקען פונעם מעכאבער.
צו מ. מענדעלסאָנען פלעגן זיך אָפט ווענדן ייִדן פון פארשיידענע ערטער, איבערהויפּט
פון דײַטשלאנד און פון די שכיינעסדיקע לענדער---ליטע, פּולן---מיט באקאָשעס, ער זאַל
אױסטײַטשן די אָדער יענע געזעצן, דינים, קלאָלים. און ער פלעגט גענוי ענטפּערן, אמאָל מיט
א שמייכל, מיט א שפּריכװאָרט, אמאָל מיט א פּאָסעק אין העברעיש.
אין א ריי בריוו קלאָגט ער זיך, אז אָנשטאָט צו פארנעמען זיך מיט פילאַסאָפּיע, מיט
קונסט מוז ער טראכטן ועגן פּארנאַסע, װועגן דעם האנדל מיט זײַד און ענלעכע מיסכער-
איניאָניִם, מיט פירן די בוכהאלטערישע ביכער. ער זאָגט ארויס זײַנע געדאנקען וועגן דעם
מאצעוו פון די ייִדן אין דײַטשלאנד, וועגן זײַן אייגענעם מאצעוו, אז אים און זײַן מישפּאָכע
פלעגט מען אויך פארפאָלגן, אז ער איז געצװוּנגען פארשפּארן זיך אין זײַן װוינונג בא דער
זײַדיפאבריק אוֹן שטילערהייט איבערלעבן די קלאָגענישן פון די קינדער ועגן דעם, אז מע
זידלט זיי בלויז פאר דעם, װאָס זיי זײַנען ייִדן.
אזויארום, דעקן פאר אונדז אוף די צום ערשטן מאָל פּובליקירטע מענדעלסאַנס בריוו די
געפילן און מאכשאָוועס פונעם גרויסן דענקער איבער פארשיידענע לעבנס-פראגן. די ייִדישע
בריוו פון מ. מענדעלסאָנען זײַנען א וויכטיקער צוגאָב צו זײַנע װערק, זיי באװײַזן, אז מענ-
דעלסאָן האָט ניט נאָר ניט אָפּגעלײקנט די ייִדישע שפּראך, נאָר, פארקערט, גאנץ ברייט זי
אויסגענוצט אין טאָגטעגלעכן לעבן.
ס'זײַנען דורכגעגאנגען צוויי מיט א האלבן יאָרהונדערטער, זינט ס'האָט געלעבט און גע-
שאפן מוישע מענדעלסאָן. ניט װײניק פון זײַן פילאָסאָפּישער יערושע געהערט איצט דעם
אָוואר, אָבער אויך הײַנט דערמאָנען מיר מיט גרויס קאָװועד זײַן נאָמען.
1 כ. באַראָדיאנסקי. מױישע מענדעלסאָן און זײַנע ייִדישע ברייו. היסטאָרישע שריפטן פון
ייִדישן וויסנשאפטלעכן אינסטיטוט, ווארשע, 1929, ז. 317,
ארן װערגעליס
אין פופצן
9 די שטימונג אין לאָס-אנדזשעלעס
איז א פּראָסאָוועטישע
ניטאָ קיין גרעסערער פארגעניגן װוי ארויסי
כאפּן זיך אָן א פּראָגראם, גלאט אזוי זיך, אין
גאס, טאקע דאָ, אין דער דריטער שטאָט פון
אמעריקע, לויט איר גרייס, זיך דערפילן אלס
איינער פון די אָרטיקע אײַנװױנער, א קוק טאָן
באלעבאטיש פון די בארג-הױכקײַטן אף דער
פּאנאָראמע פון דער סאמע האַריזאָנטאלער
אמעריקאנער שטאָט, װי מע פלעגט זי רופן
נאָך גאָר ניט לאנג, מיט פופצן יאָר צוריק,
אָבער הײַנט איז זי שוין בארײַכערט מיט א
ווערטיקאלן סילועט אינעם געשעפטלעכן צענ-
טער, -- און פון דער הייך דערזען באשײַמפּער-
לעך, אז די שטאָט האָט ניט בלויז זיך אופגע-
הויבן, קיין אײַנהאָרע, ביזן צװויי און זעכ-
ציקסטן שטאָק פון אָט יענעם שווארץאָפּשלַ-
נענדיקן טורעם-געבלי, נאָר זי זעצט אויך פאָר
צו צעשפּארן זיך אין דער ברייט, געגליכן צו
א גיגאנטישן שטיק טייג אונטער דער קא-
טשעלקע פון א בעקערן; זיך ארלינזעצן שפּע-
טער אין א באצאָלטן ניט-היימישן אװטאָמאָ-
ביל, און אין דעם אומאופהערלעכן שטראָם פון,
דוכט זיך, אלע 5.069.198 אװטאָס, וועלכע לאָס-
אנדזשעלעס, צוזאמען מיט די ארומיקע שטעט-
לעך, פארמאָגט לוט דער סטאטיסטיק פון הײַנ-
טיקן יאנוואר, זיך אװעקשלעפּן מיט דער פּא-
מעלעכקײַט פון צען-פופצן קילאָמעטער פאר
א שאָ איבערן בולוואר פון די שקיעס, וועלכער
האָט א לענג פון עטלעכע צענדליק קילאָמעטער
און שפּארט זיך אָן אין סאמע אַקעאן,
פאָרזעצונג. זע
6-9, 1979,
,סאָװועטיש היימלאנד" נומ.
יאָר ארום
איר װעט פרעגן, פארװאָס איך קלײַב אויס
פאר זיך, פון כיעס-וועגן, גראָד דעם בולוואר
פון זוןיפארגאנגן, װעל איך ענטפערן: דערפאר,
װײַל אָט דער בולוואר פון די שקיעס--דאָס
איז לאָסיאנדזשעלעס, און לאָסיאנדזשעלעס איז
דער בולוואר פון די שקיעס. פּרוּוװט אליין
דורכמאכן דעם דאָזיקן וועג, װעט איר זען
סארא פארגעניגן עס איז אָנהײבן די רײַזע אין
באריאָ, דעם שפּאניש רעדנדיקן מיזרעך-ראיאָן
פון דער שטאָט, װוּ די גאסן זײַנען שטילישטי-
לע, נאָר פולע מיט באנדעס יונגעלײַט, וועלכע
רופן זיך ,טשאָלאָס? (איר קאַנט פּונקט אָנ-
טרעפן אף א געשלעג צװוישן צוויי אזעלכע באנ-
דעס, דאן װעט איר פארשטיין, װאָס עס בא-
טײַט, אז בלוט גיסט זיך אין די גאסן); דורכ-
פאָרן א פּאָר קווארטאלן אין באָיל הייטס,
פארקערעווען צו א גאס, װאָס ליגט אפן שיפּוּי
פון עפּעס א בערגל (די שטאָט אינגאנצן איז
צעשפּרײיט איבער א נידער-אָרט) און מיטאמאָל
דערזען פונדערװײַטן די לעגענדארע שיינקײיטן
פון האָליוװווּד, פריִער פאר אלץ --דעם טאָװל
אף מאונט-לי, וועלכער מעלדעט, אז דאָ הייבט
זיך אָן האָליװוּד. דאָס רעקלאמע-טעוועלע איז
הויך, װי א פירדעטאזשיקער מויער, און ווערט
באלויכטן פון עטלעכע טױזנט לעמפּעלעך,
ס'וועט קיין סאך צײַט ניט נעמען, און איר װועט
זיך איבערצײַגן, אז האָליװוּד, דאָס , לאנד פון
כאלוימעס", בלישטשעט מערער פון דרויסן
איידער אינװײיניק. פארשטייט זיך, נארקאָמא-
נען און פּראָסטיטוטקעס זײַנען נאָך קיין בא-
װײַז ניט פון ,, אויסשליסלעכקײַט? אין אמערי-
קע. אָבער אָט די מאכנעס פארלוירענע יונגע-
לײַט, ארײַנגעצויגענע און ארײַנגעזויגענע
אינעם זומפּ פון איליוזאָרישן רום און רײַכ-
קײַט, דאָס עקסטראוואגאנטע פירעכץ, װאָס
קומט פון אױיסגעשעפּטקײַט און היסטערייע, די
אינדוסטריע פון זינלאָזער פארװײַלונג, די
135
שלימאזלדיקע סטאטיסטן און מוזיקאנטן (אף
יעדן ,שטערן?-- הונדערטער ארומבלאַנדזנדי-
קע איבערן שקיע-בולוואר שלימאזאַלים מיט
זייערע גיטארעס -- פארצווייפלטע , שפּילער",
,זינגער", ,, פארפאסער", וועלכע אָרדענען זיך
סאָפּקאָלסאָף אײַן אין סערוויס, אָדער קערן זיך
אום צו זייערע היים-ערטער, אָפט גרייטע אף
דעם זעלבסטמאָרד-יפינאל), --אָט דאָס אלץ
ווארפט אף האָליװוּד א גאנץ באזונדערע שײַן.
און אוב מיר זײַנען שוין מיט אײַך אין דעם
בולוואר פון זון-פארגאנגן (װוּ ס'פארגייען
אויך, װי מיר זעען, ניט אופגעגאנגענע
,שטערן"), דארפן מיר זיך ניט אָפּשטעלן אינ-
מיטן וועג, װײַל אין האָליװוּד ענדיקט זיך ניט
דער בולוואר, און ס'וועט זײַן ניט יוישערדיק
ארומגיין מיט א זײַט דעם לוקסוס-קווארטאל
ביווערלי-הילז, וועלכער ליגט אף מײַרעװו פון
האָליװוּד און איז ניט קיין קלענערער מעיו-
כעס -- שוין מיט דעם אליין, װאָס איינע פון
זײַנע גאסן, ראָדעאָ-דראיוו, איז דער סאמע
טײַערסטער האנדלס-צענטער אין דער ועלט.
דער באצאָלטער ניט היימישער אװטאָמאָביל
װעט זיך דאָ מיט שװעריקײַטן דורכשטופּן
צװישן די ,,מערסעדעסן" און , ראָלסיראָיסן"
באװײַזנדיק דעם אויג פיל אָפּגעזונדערטע פּא-
לאצן, ארום וועלכע, אף די ראכוועסן פון בלי-
שטוביקע לאָנקעס, מיִען זיך מומכים-גערטנער,
אָפטער פון אלץ יאפּאָנעזער.
א ביסל װײַטער װעלן מיר מיטן שקיע-בול-
וואר זיך פארנעמען אף צאָפן און, אזוי צו זאָגן,
אראָפּגליטשן זיך פון די הױכקײַטן אין דער
נידער, צו די קווארטאלן פון סטודענטן. איך
װאָלט דאָ גערן פארבראכט א ביסל מיט די
שטודירנדיקע יונגעלײַט, נאָר אף וויפל דאָס
ארויסכאפּן זיך אין גאס אָן א פּראָגראם קאָן
ארויסרופן זאָרג בא די ליבע באלעבאטים פו-
נעם הויז, װוּ איך שטיי אײַן, איז די בעסטע
זאך זיך אומקערן , אהיים".
מײַן היים --די שטוב פון א מעכײַעדיקן
פאָלקסימענטש, א געוועזענעם פארבער, א גע-
זעלשאפטלעכן טוער מיט קולטור און וויסן. מע
רופט אים אװראָם גאלינסקי. ער איז אמאָל
אראָפּגעפאלן פון דער רעשטאָוואניע, און דאָס
האָט אפן גאנצן לעבן שוין צעבראָכן זײַנע ביי-
נער, אָבער אין גײַסט איז ער דער הײפּעך פון
צעבראָכנקײַט. א רויַקער -- אפילע, וי אייניקע
מיינען, , צופיל טרוקן", א קאָנסעקווענט-ערלע-
כער אין דער באציונג צו מענטשן -- אפילע, װי
אייניקע מיינען, , צופיל שטרענג", אן איבער-
געגעבענער דער זאך אָן וואקלענישן און גרי-
בלענישן --- אפילע, װוי אייניקע מיינען, , צופֿיל"
און , פּעדאנטיש?. בא אונדז אין סאָוועטנפאר-
באנד װאָלט מען אים גערופן, לויטן נאָמען פון
א פּאָפּולערן בוך,. ,נאסטאָיאשטשי טשעלאָ-
136
וועק"--,דער עכטער מענטש". א פרוי האָט
ער זיך גענומען אזא, װאָס בעסער דארף מען
ניט. גיטע איז סײַ אװראָמס כאווערטע", א
מיטקעמפערן (זי האָט איין מאָל עפנטלעך דער-
לאנגט פּעטש א צעיושעטער אנטיסאַװעטיסט-
קע), סײַ ,א רעפוע פאר אװראַמען" מיט איר
פרײילעכקײַט, פּאשטעס, אָפענער קעמפעריש-
קײַט.
אויב צו דעם דאָזיקן פּרעכטיקן פּאָרפאָלק
צוגעבן אלעקס קאָלקינען, זײַנען פאר מיר אלע
דרײַ איניינעם דער בעסטער ,,מאטעריאל" אף
צו שילדערן די הײַנטיקע ייִדישע פּראַגרעסיוע
אמעריקע. קאָלקין האָט גענומען אף זיך די
שווערע ארבעט צו באגלייטן מיך אין דער רײי-
זע איבערן לאנד, און דעריבער האָב איך איצט,
אומקערנדיק זיך פונעם שקיע-בולוואר, א
נײַעם פארגעניגן: זיצן א ביסל מידלעך אין א
געמיטלעכן צימער און הערן דורך דער אָפע-
נער טיר, וי אין צווייטן צימער שמועסן צווישן
זיך אװוראָם גאלינסקי און אלעקס קאָלקין און
װי עס שליסט זיך אָן צו זייער שמועס גיטע
גאלינסקע, וועלכע פּאָרעט זיך אין קיך, בי"
שכיינעס מיט יענעם צווייטן צימער,
זי רעדן וועגן דער גרויסער פאַלקס-פאר-
זאמלונג אינעם ייִדישן ,יאבלאָןיצענטער", אף
וועלכער כ'האָב דערציילט וועגן דעם לעבן פון
די סאָוועטישע ייַדן. אין זאל איז געזעסן, גע-
שטאנען, זיך געשטופּט אין די דורכגענג , גאנץ
לאָסיאנדזשעלעס". הער איך זיך צו, וויָאזוי דאָ
אין שטוב פירט מען אונטער א סאכאקל.
אווראָם גאלינסקי: די סקעפּטיקער דרייען זיך
איצט אפן קאָרעק. זעט איר, טײַנען זיי, דאָס,
װאָס מע איז געקומען הערן ווערגעליסן, הייסט
נאָך ניט, אז מע איז מאסקים מיט אים.. נו,
יאָ-- סקעפּטיקער בלײַבן סקעפּטיקער...
אלעקס קאָלקין; מע דארף קוקן אפן איניען
ברייטער. אין דער ייִדישער סוויווע, פּונקט װי
אינעם אמעריקאנער פאָלק ביכלאל, גייט א
פארביטערטער פארמעסט צוישן צוויי טענ-
דענצן. ווען דער פּראָגרעסיווער קויעך נעמט די
אויבערהאנט, קומען צוהילף דעם רעאקציאָ-
נערן קויעך פארשיידענע ניט גלייבער און
האלבע נעויַיִם...
גיטע גאלינסקע (פון דער קיך): א האלבער
נאָװי איז א גאנצער נאר!
אווראָם גאלינסקי: די עטלעכע אמאָל-געווע-
זענע, װאָס זײַנען געכאפּט אף נאצ;אָנאליזם,
דרייען זיך איצט ארויס פון פאראנטװאָרטלעכ-
קײַט...
אלעקס קאָלקין: זיי זײַנען דורכגעפאלן. דע-
ריבער שאָקלען זי זיך אָפּ פונעם סקאנדאליסט,
װאָס איז ארויסגעשפּרונגען אפְן מיטינג און מע
האָט געמוזט אים אײַנשטילן..
גיטע גאלינסקע (פון דער קיך): פאראן א
ווערטל, אז ווען ניט די לוקניקער יידן, װאָלטן
די שקאָצים קיין שטיינער ניט געװאַרפן!
וועגן איינעם אן ,, אמאָליגעוועזענעם", פון די
ליטעראטן, וועלכער איז ניט געקומען אף דער
פאָלקס-פארזאמלונג אויס מוירע, אז געוויסע
ניוייאָרקער אויסגאבעס װועלן אים דערפאר ניט
דרוקן;
אלעקס קאָלקין: אײַ, לאָזט אים אָפּ... ניט אין
אזעלכע גייט שוין איצט..
גיטע גאלינסקע: ניפטער פּיפטער, אבי ער
לעבט און האָט פּארנאָסע!
בעשאסמײַסע קומען ארײַן געסט --אקטיי
װויסטן פון דער פּראָגרעסיווער באוועגונג, אָנ-
טיילנעמער פון דער נעכטיקער פארזאמלונג אין
יאבלאָנאָװויצענטער. אָט איז אליין דער פאָר-
זיצער פונעם מיטינג --סעם אראַנאָף, אן אָנ-
געזעענער קלאל-טוער אין לאָסיאנדזשעלעס.
אין די װײַטע דרײַסיקער יאָרן איז ער געווען
צװישן די אמעריקאנער ספּעציאליסטן, וועלכע
האָבן געארבעט אין סאָוועטנפארבאנד אֹף די
בויונגען פונעם ערשטן פינפיאָר. איצט איז ער
טעטיק אין דער פרײַנטשאפט-באוועגונג מיט
פססר, אין די ייִדישע פּראָגרעסיווע קלובן. ניט
לאנג צוריק האָט כאווער סעם באזוכט ביראָ-
בידזשאן, און וועגן דער רײַזע האַט ער אָנגע-
שריבן זייער א גוטע בראָשור. ער גיט מיר
איבער א בריוועלע פונעם דיריגענט פון דעם
ייִדישן פאָלקס-כאָר אין לאָסיאנדזשעלעס וואל-
דעמאן היללע -- ניט קיין ייִד, -- וועלכער בעט,
איך זאָל צושיקן פאר דעם כאַר די לידער (מיט
נאָטן), וועלכע עס פארעפנטלעכט ,סאָװעטיש
היימלאנד",
וואלדעמאן היללע האָט אפן מיטינג אין
יאבלאָנאָוויצענטער געהאלטן אן אַריגינעלע
רעדע. בעשאס דער אוילעם האָט איינשטימיק
מיר געגעבן עטלעכע מינוט אף איבערכאפּן
דעם אָטעם און דערבײַ דורכקוקן דעם בארג
צעטעלעך, װאָס איז אויסגעוואקסן אפן פּרעזי-
דיָוםיטיש, איז ער, וואלדעמאן היללע, דער אל-
טער מוזיקאנט, צוגעגאנגעןן צום אינסטרומענט
און אױסגעשפּילט עטלעכע פּאַפּולערע ייִדישע
קאמפס-מעלאָדיעס...
עמעצער פון די ארלינגעקומענע זאָגט וועגן
דער שטימונג אין שטאָט:
-- די שטימונג איז א פּראָסאָוועטישע,
0. אידיט בעק. מאקס גיטלין
אמעריקע איז צעטיילט אף שטאטן. איר
מאפּע איז צעקעסטלט אף אכט און פערציק קע-
סטעלעך, דאָס נײַן און פערציקסטע איז אליא-
סקע, אף יענער זײַט קאנאדע, און דער פופ-
ציקסטער שטאט זײַנען די האוואיער אינדזלען,
וועלכע האָבן, , מיטן אייגענעם ווילן" צוגע-
שניטן זייער אָקעאן צום טײַך פּאָטאָמאק. די
ליניעס אף דער מאפּע זײַנען גראדע, מע זעט,
אז די האנט, װאָס האָט זיי געצייכנט, איז נאָכ-
געגאן נאָך א ווירע און ניט נאָך די ערד-קרומ-
קײַטן. אזוי צייכענען אָן קליינע מיידעלעך מיט
קרײַד אפן אספאלט, אָדער מיט א שפּענדעלע
אף דער ערד, זייערע ,קלאסן" אף צו שפּילן
זיך אין זיי -- אריבערשפּרינגען אף איין פוס
פון ,קלאס" צו ,קלאס".
אגעוו, אויב איר װילט, קאַן מען פאָרזעצן
װײַטער צו פירן דעם פארגלײַך--דערמאָנען,
לעמאָשל, אז דאָס אריבערשפּרינגען פון איין
קלאס אין א צווייטן איז פאר פיל בירגער פון
אמעריקע ניט קיין שפּיל, נאַר אָפּט דער זין
פונעם לעבן. באזונדערס בוילעט איז עס, דוכט
מיר, צו זען אין דער , ייִדישער אמעריקע". װוּי
הין זײַנט איר אהינגעקומען, ייִדן -- ארבעטער
פון די שוויץ-שאפּן! װוּ ביסטו, עדעלשטאטס,
באָװושאָװערס, ווינטשעווסקיס, רייזענס, אָלגינס
ייִדישער פּראָלעטאריער? מע האָט זיך ארופ-
געארבעט? אָבער װאָס הייסט ארוף-געארבעט?
צום קליינבירגערלעכן און מיטליבורזשואזן
שיכט? אף איין פוס -- פון קלאס צו קלאס... זיך
אָפּגעזאָגט פון קלאסנקאמף, אריבערגעפּעקלט
זיך אף דער ווארעמער זײַט, צום קלאסישע-
קענעגעד...
יאָ, אזא איז, צום באדויערן, דער עמעס וועגן
דעם הײַנטיקן מאצעוו פון א געוויסן טייל פו-
נעם עמיגראנטישן דאָר. מע דארף און מע מוז
זאָגן דעם עמעס! איך ווייס, אז די דאַזיקע ווער-
טער מײַנע װעלן ארויסרופן א היסטעריקע בא
די אויסװוּרפן -- די רענעגאטן. דאָס האָט אָבער
קיין שום ווערט ניט. ס'איז קלאָר, אז מיטן נאָ-
מען פּראָלעטאריער אף פּענסיע דעקן זיך צו
געוועזענע פּראָלעטאריער-- איצטיקע קלַיני
בירגער. א פּראָלעטאריער, ווערנדיק אלט אין
יאָרן, בלײַבט א זון פון זײַן קלאס. פּראָלעטא-
ריער גייען ניט אװועק אף פּענסיע פון זייער
ארט לעבן און פון זייער ארט דענקען. דיי
װאָס מיינען און טוען פארקערט, זײַנען ניט
קיין אידיייַשע פענסיאָנערן, נאָר אידייישע
איבערלויפער,
קורץ, אמעריקע איז צעטיילט אף שטאטן
יעדער שטאט האָט זײַן הױפּטשטאָט. אין יעדער
הױפּטשטאָט איז פאראן א קאפּיטאָלי.
אין סאקראמענטאָ, דער הױפֿטשטאָט פון
קאליפאָרניע, זײַנען אפן קאפּיטאָלי אויסגע-
קריצט די װערטער: ,, ברינג מי מען טו מעטש
מאי מאוּנטיינס"--- ברענג מיר מענטשן, גע-
גליכן צו מײַנע בערג. אָט אין װאָס פאר א בילי
דעריש-דערהויבענעם נוסעך עס האָט גערעדט
די גאָלדענע קאליפאָרניע אין איר ראָמאנטישן
באזעצונגס-פּעריַאָד! מענטשן, װאָס זײַנען גע-
גליכן צו בערג... א ליאדע האנט קאַן זיי ניט
אָפּרוקן פון זײַער אָרט, אן אָנגעלאָפּענער ווינט,
װוי שטארק ער זאָל ניט זײַן, איז ניט בעקויעך
איבערקערן זיי אף דער אנדערער זײַט, עס
קלעפּט זיך צו זיי ניט קיין בלאָטע און קיין
137
שטויב. בערג! מענטשן, װאָס זײַנען געגליכן צו
בערג...
די מענטשן, מיט וועלכע איך האָב זיך שוין
געטראָפן אין לאָסיאנדזשעלעס, זײַנען גרויס-
מאסשטאביק און באשטענדיק, װוי די קאליפאָר-
ניער בערג. אזעלכע זײַנען אויך מײַנע נײַע
באקאנטע -- מאקס גיטלין און אידיט בעק,
אין מאָסקװע פלעג איך אָפּט לייענען בריוו,
װאָס א קאליפאָרניער טוישעוו שיקט רעגולער
אין דער רעדאקציע פון , סאָװועטיש היימלאנד".
מאקס גיטלין -- איז געווען דער אונטערשריפט,
און אין יעדן בריוו איז פאראן אונטער דער
כסימע א צושריפט: , איך זע שלעכט, דעריבער
דיקטיר איך מײַן פרײַנט מ. קארעליצן, און ער
שרײַבט מיט זײַן האנט...* די בריוו זײַנען פאק-
טיש פּאָלעמישע ארטיקלען, אַנגעשריבענע לויט
אלע קלאָלים פונעם זשאנער --אין א גע-
פּרעסטן סטיל, מיט , טעזיס" און ,, אנטיטעזיס",
מיט , לאָמיר זען, װאָס זיי זאָגן" און , מיר
ברענגען אונדזערע דערווידערונגען און ארגו-
מענטן?. גיטלינס בריווזארטיקלען וערן גע-
דרוקט אין ,סאָװועטיש היימלאנד", אין דער צײַ-
טונג פון די ייַסראָעלדיקע קאָמוניסטן ,דער
וועג". דאָס זײַנען ווירדיקע און דרייסטע ארויס-
טרעטונגען פון א לייענער קעגן דעם הײַנטי
צײַטיקן רעװיזיאָניזם, װאָס האָט פארכאפּט די
ייִדישע פּרעסע. באזונדערס שנעל רעאגירט
גיטלין אף די אנטיסאָוועטישע קונצן פון די
ניו-יאָרקער , געוועזענע". ווען א צײַטונג מיט
אזא אָנפאל קומט אָן קיין מאָסקװע, זוכן מיר
שוין אין פּאָסטיקעסטל גיטלינס א בריוו. דאָס
װאָלט ניט ארויסגערופן בא קיינעם קיין כי-
דעש -- די פרײַנטשאפט צום סאַוועטנפארבאנד
איז בא די אמעריקאנער ייִדישע פאָלקסמאסן
א טראדיציע, --- ווען עס זאָלן אין דער לעצטער
צײַט זיך ניט מערן אויך בײַשפּילן פון פּאָלי-
טישער קלײינמוטיקײַט אין די אמאָל פּראָגרע-
סיווע קרײַזן.
וועגן די קליינמוטיקע האָט טרעפלעך גע"
שריבן סעם ליפּצין; ,,איך קען א מענטשן, װאָס
דער יאָ איז בא אים קיין יאַ ניט און דער ניין
קיין ניין ניט. דער יאָ און דער ניין איז בא
אים איין מיין... ער שאָקלט אלעמאַל מיטן קאָפּ
אין דער לענג און אין דער ברייט. נו, גי
טרעף, װאָס דאָס מיינט! איך קען, װוידער, א
צווייטן מענטשן, בא װעמען דער יֵאָ איז א
ניין, און דער ניין איז א יאַ"... אפן פּאָליטישן
לאָשן הייסט עס: מע איז פרײַנט פונעם סאָ-
וועטנפארבאנד צװוישן פיר אויגן, נאָר מע נעמט
דרייען מיטן צונג און זיך ארומקוקן, צי עמע-
צער װעט עס ניט דערהערן, װען מע דארף
מעלדן וועגן דעם אין דער עפנטלעכקליט..
מײַנע נײַע באקאנטע אין לאָסיאנדזשעלעס --
מאקס גיטלין און אידיט בעק -- זײַנען מענטשן
מיט א גרינטלעכער, װײַטזיכטיקער, כאָלילע
ניט אייגננוציקער, וועלט-אופאסונג. זיי זײַנען
פאָלקס-מענטשן מיט א לויטערן סייכל, און מיר
איז גוט מיט זיי. איך ---א סאַװועטישער ביר"
גער, און זיי -- אמעריקאנער בירגער, האָבן מיר
138
וועגן װאָס זיך דורכצוריידן. זיי שטעלן מיר ניט
קיין באדינג: דער סאָוועטנפארבאנד װועט פאר-
דינען אונדזער באגיטיקונג, אויב ער װעט טאָן
אזוי און אזוי... זיי גלייבן אין די יעסוידעס. זי
זײַנען באשיידן אין זייערע רעקאָמענדאציעס.
אידיט בעק אין טאקע יענע אומקאָמפּראַ-
מיסלעכע פרוי, וועמענס פּראָטעסט קעגן דער
פארענדערטקײַט פון דער פּאָליטישער פּלאט-
פאָרם פון די , געוועזענע" מע האַט מיר באוויזן
אין ניוייאָרק אף דער באגעגעניש מיט די פּראָ-
גרעסיווע ייִדישע געזעלשאפטלעכע טוער.
איצט, ווען איך בין געקומען צוגאסט צו איר
אהיים, האָב איך זיך דערװוּסט, אז מיר ביידע
האָבן אין מאָסקװע ,אן אלגעמיינעם בא-
קאנטן"-- דעם לעגענדארן אין די דרײַסיקער
יאָרן אמעריקאנער פּיאָנער הארי אײַזמאן
(מענטשן פון די דרײַסיקער, דערמאַנט זיך: אין
פיל שטעט פון דער װעלט, און אומעטום אין
ראטנפארבאנד, קומען פאָר מאסן-דעמאַנסטרא-
ציעס, וועלכע פאָדערן, מע זאָל אין אמעריקע
באפרײַען פון דער טורמע דאַס קעמפערישע
ייִנגל, דעם יונגן פּיַאָנער הארי, און די רויטע
האלדזטיכלעך פון דער סאָוועטישער הױפּטשטאָט
באגעגענען אים אפן רויטן פּלאץ, ווען ער איז
ארויס אף דער פרײַ און אָנגעקומען אין אונד-
זער לאנד...).
עס װײַזט זיך ארויס, אז אידיט בעק איז הארי
אײַזמאנס שוועסטער... אצינד, באם אָנשרײַבן
די דאָזיקע װערטער, האָט פארקלעמט בא מיר
דאָס הארץ: ווען איך האָב זיך אומגעקערט פון
אמעריקע, איז געקומען צו מיר הארי אײַזמאן,
און כ'האָב אים אָפּגעגעבן א גרוס פון זײַן
שװועסטער; אין א פּאַר װאָכן ארום איז ער גע-
שטאָרבן פון א הארץיאטאקע, און אידיט אין
געקומען צו פליען קיין מאַסקװע אף זײַן לע-
װײַע. איר לעצט װאָרט באם קייווער האָבן
פארעפנטלעכט די , קאָמסאָמאָלסקאיא פּראוודא"
און ,, סאָוועטיש היימלאנד". זי האַט זיך דער-
מאָנט אין די װײַט פארגאנגענע יאַרן , אין א
קאלטער נעפּלדיקער נאכט איז די גאנצע מי-
שפּאָכע און הונדערטער פרײַנט געקומען אין
ניוייאָרקער פּאָרט דיך באגלייטן. מיר האָבן מיט
טרערן אין די אויגן געקוקט, וי די שיף פירט
דיך אוועק אין אן אומבאקאנט לעבן. מיר האָבן
געשריגן, געזונגען, געוויינט, און דו האָסט אונדז
אויך עפּעס געזונגען, ביז מיר האַבן פארלוירן
פון אויג איינע די אנדערע.
דער ראטנפארבאנד, די סאַװעטישע פּיאָנערן
האַבן דיך ווארעם אופגענומען, געגעבן דיר א
וווינונג, בילדונג, א שוץ. דאָ האָסטו געפונען
דײַן גליק---א פרוי, א טאַכטער, אייניקלעך.
און אף שטענדיק ביסטו פארבליבן אין די פּיאָ-
נערן-רייען. דו האָסט געענטפערט אף צוטרוי
מיט צוטרוי, אף ליבע מיט ליבע.
ווען היטלער איז אָנגעפאלן אף דײַן נײַער
היים, ביסטו אוועק זי פארטיידיקן. דו האָסט
ניט ארויסגעלאָזט די ביקס פון האנט, ביז עס
האָט ניט געשלאָגן די שאָ פון ניצאָכן
דו האָסט געהאט נאָך איין געװוער--דאָס
פלאמיקע װאָרט פון א קאָמוניסט, זשורנאליסט,
געזעלשאפטלעכן טוער.
זייער גיך, צו פרי ביסטו אוועק פון אונדז"..
אידיט בעק איז אן ענגלישע דיכטערן. ווען
איך בין געקומען אין איר לאַסיאנדזשעלעסער
היים, האָט זי מיר אונטערגעטראַגן א לידער-
זאמלונג, װאָס זי האָט ניט לאנג צוריק ארויס-
געלאָזט. דאָרט איז פאראן א ליד ,ייִדיש? און
אין דער ליד -- אזעלכע שורעס:
ייַדיש.. סײַ לײַכט צו דערקלערן, סײַ שוװער
צו פארשטייץ,
א קאָנגלאָמעראט פון לעשוינעס.
די ווערטלעך-- מיט שמייכלען, נאָר ערנסט
דער מיץן..
א גוטן אָװנט האָב איך פארבראכט אין דער
פּרעכטיקער היים פון אידיט בעק. צוזאמען מיט
מיר און מיט אלעקס קאָלקינען זײַנען דאָרט
געווען נאָך זעכציק מענטשן. א גאנצער ,מי-
טינג", װי מע האָט ליב צו זאָגן אין אמעריקע.
בא מאקס גיטלינען, וועמען מיר האָבן בא-
זוכט אין א פּאָר טעג ארום, זײַנען בײַגעװוען די
סאמע נאָענטע מענטשן: זײַן זון הערבערט, ליי-
זער-מוישע קארעליץ מיט דער פרוי, די גא-
לינסקיס און אנדערע. מיר האָבן אינעם הענ-
קאָקיהאָטעל געטרונקען א לעכאים לעקאָװועד
גיטלינס געבוֹרטסטאָג. אין מעשעך פון די פּאָר
שאָ, װאָס מיר האָבּן פארבראכט, זײַנען דער-
ציילט געװאָרן אזויפיל טשיקאווע קאליפאָרנל-
ער סוזשעטן, אז כ'האָב ניט באויזן זיי צו
פארצייכענען. אָט האָב איך, אשטייגער, ניט גע-
װוּסט, אז דער ארטיסט, װאָס האָט געשפּילט
אין נײַנצן קינאָיפילמען די ראַל פון טארזאן.--
דזשאָני ווייסמיולער --איז פריער געוען א
פּראָפּעס;אָנעלער ספּאַרטסמען, און בייס די
אַלימפּישע שפּילן פון די יאָרן 1924 און 1928
האָט ער געװוּנען מעדאלן אין די שווים-באסיי-
נען. אף די עלטערע יאָרן איז אים ארלין א מאנ-
קאָליע אין קאָפּ, און ער װיל בעשום-אויפן ניט
ווערן אויס טארזאן -- ווידער ווייסמיולער. לאָס-
אנדזשעלעס לײַדט פון אים איצט, װײַל ער האָט
א טעווע צו שרײַען אויך איצט מיט זײַנע בא-
רימטע טארזאנישע קוילעס, און דערמיט
שרעקט ער קינד-און-קייט. אף אָט דעם סמאך
האָט דער לאָסיאנדזשעלעסער געריכט ארויס-
געטראָגן א פּסאק-דין, אז דזשאַני ווייסמיולער
איז גערירט פון די געדאנקען, און אלס אָפּעקון
איז צו אים צוגעשטעלט געװאָרן זײַן זעקסטע
פרוי -- מאריע ווייסמיולער,
וי געפעלט אײַך די מײַסע?
איינער פון גיטלינס געסט האַט מיר דער-
לאנגט א אויסשניט פונעם ניו-יאָרקער ,אלגע-
מיינעם זשורנאל", װוּ ס'איז אַנגעדרוקט אזא
קאליפאָרניער מױדאָע:
:חברה קדישא
אָרטאָדאָקס טשאפּעל
2 סאנטאָ מאָניקא בולעווארד
לאָס אנדזשעלעס, קאליפאַרניע. טעל.
655--66
אלע לוויות דורכגעפירט דורך אידן שומרי
תורה
ומצוות, א מקוה אויפץ פּלאץ. כבוך המַת
שטרענג
אַפּגעהיט. ספּעציאַליסטן אין טראנספּאַרטירען
נפטרים קיין ישראל.--פּרײַזען מעסיגע.
בא אונדז אין מאַסקװע איז פאראן א ספּעצי-
עלע הומאָריסטישע אויסגאבע -- זי הייסט ,,קראָ-
קאָדיל?, -- אין וועלכער אזעלכע מינים מאטע-
ריאלן, װי די דאָזיקע מױידאָע, ווערן געוויינלעך
פארעפנטלעכט. אין אמעריקע אָבער מאכט מען
פון גאָרנישט ניט קיין געלעכטער. מע מאכט
געלט אין אמעריקע. און אויב מע קאַן מאכן א
ביסל געלט פון טראנספּאַרטירן מייסים קיין
ערעץ-ייסראַעל (פּרײַזן מעסיגע!), איז פאר-
װאָס טאקע ניט!
1 ווער איז שולדיק?
און אויב מע רעדט שוין פון הומאָר, האָב
איך געפונען אן אויצער פון דעם מין אין א
נאָטיץ, װאָס עס האָט אָפּגעדרוקט א ייִדישער
שרײַבער פון לאָסיאנדזשעלעס--י. א. ראָנטש.
דער כאַשעוװוער אװטאָר דערציילט זײַנע לייע-
נער, אז אין אָט דער שטאָט זײַנען פאראן זעקס
קלובן פון דער פרויען-באוועגונג אפן נאָמען פון
עמא לאזארוס.
איידער מיר קומען צום איניען גוֹפע, דארף
מען אופקלערן, װאָס אזוינס עס איז א ייַדישער
קלוב אין די פארייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
וי באװוּסט, איז א קלוב אין סאָוועטנפאר-
באנד--א געבײַדע, אזא פּאלאץ, אן אָרט, װוּ
ס'קלײַבן זיך צונויף מענטשן, קעדיי צו זען א
ספּעקטאקל, א קאַָנצערט, א קינאָיפילם, לייענען
א צײַטונג, שפּילן אין ביליארד, אין שאכמאטן;
די יוגנט --טאנצט, די ליבהאַבער פון פּאַלי-
טיק -- הערן אויס א לעקציע, פּאַלעמיזירן, כקי-
רען... אין א קלוב זײַנען פאראן קרײַזלעך: פון
זינגען, פון שטעלן דראמעס, פון באלעט, פון
מוזיק, פון פאָטאָדקונסט, פון מאָלן, פון נייען
און אויסנייען... אין די ערשטע יאַרצענדליקער
נאָך דער רעװאָליוציע זײַנען בא אונדז געווען
נאַציאָנאלע קלובן, איצט זײַנען די סאָוועטישע
מענטשן אזוי געײיניקט, אז בירגער פון אלע נא-
ציעס אינעם זאװאָד, אין קאַלװירט פארברענגען
אין דעם קלוב צוזאמען. אויב מע פירט דורך
אין צושויער-זאל אן אָװנט, לעמאַשל, וועגן שאָ-
לעם-אלייכעמען, און מע רעכנט פון פריִער
אויס, אז די אָנטײלנעמער װעלן געהערן צו
פארשיידענע נאציאָנאליטעטן, און, נאטירלעך,
אז דער אַװנט װעט געפירט ווערן אף אונדזער
פארמיטלונגסישפּראך, אף רוסיש --דאן איז
דער קלוב הײַנט , אלסאָוועטישער". אויב אָבער
עס נעמט זיך צונויף בלויז א ייַדישער אוילעם,
און וועגן שאָלעם-אלייכעמען גייט א רייד אֹף
ייִדיש, -- דאן איז דער קלוב אין מעשעך פון
139
הײַנטיקן אָװנט ,א ייִַדישער?. אף דער פראגע --
וויפל ייִדישע קלובן (אָדער אוקראינישע, קא-
זאכישע, מאָלדאווישע קלובן) זײַנען פאראן אין
סאָוועטנפארבאנד, װעט אײַך יעדערער ענט-
פערן, אז בא אונדז זײַנען אלע קלובן אָפן פאר
ייִדן און זײַנען טאָמיד גרייט דורכצופירן קול-
טור-אונטערנעמונגען אף ייִדיש, אויב זיי װעלן
פון פריִער פארפּלאנירט ווערן (דאָס זעלבע --
אף אנדערע שפּראכן). דאָס איז דער סאָציָא-
ליסטישער צוגאנג, אן אבסאַליוט נײַער פאר
מענטשן פון א קאפּיטאליסטיש לאנד. דערפאר
אָבער זעט אויס אונדז, סאָוועטישע מענטשן,
מאָדנע, ווען מע זאָגט, אז אין לאָסיאנדזשעלעס
זײַנען פאראן זעקס ייִדישע פרויען-קלובן, און
קיין קלוב-געבײַדעס, קיין פּאלאצן פון קולטור
האָבן זיי ניט: דאָס זײַנען פּאָשעט גערעדט,
גרופּעס פרויען, וועלכע קלײַבן זיך צונויף אין
די היימען, אָדער דינגען אָפּ פארן אייגענעם
געלט א לאָקאל...
נאָר ניט דאָס בין איך אויסן, ווען איך זאָג,
אז כ'האָב געפונען א אויצער פון הומאַר בא
י. א. ראָנטשן אין זײַן נאָטיץ. ראָנטש בא-
שרײַבט, ערשטנס, מיט װאָס די פרויען-קלובן
פארנעמען זיך. שרײַבט ער: ,...מע גיט אָפּ בא
יעדן מיטינג א באריכט וועגן געזונטיצושטאנד
פון דער און יענער פרוי".. און, צוייטנס,
טיילט מיט דער אװטאָר: ,לעצטנס האָבן די
פרויען-קלובן אָנגעהויבן ארײַנעמען אלס מיט-
גלידער מענער..."
מע קאָן אָט אזוי זיך פאָרשטעלן, לױט
ראָנטשן, א , מיטינג?" אין א פרויעןיקלוב: די
פאָרזיצערן -- דאָס מאָל א מאנצבל -- לייענט
פאָר די אָרדנטלעכע מעדיצינישע סװאַדקע. דאָס
געזונט בא די מיטגלידערנס פון אונדזער פרוי-
עןיקלוב, -- זאָגט ער, --- איז, גאָט צו דאנקען,
הײַנט בעסער... בא דער כאווערטע מוישע גרינ-
א איז שוין דורכגעגאנגען דאָס פארקי-
עכץ...".
אָן שום שפּאס שמועס איך זיך דורך וועגן
דעם ייִדישן געזעלשאפטלעכן לעבן אין לאָס-
אנדזשעלעס מיט מײַן אלטן פרײַנט אין אָט דער
שטאָט אװראָם מײַמודעס, וועלכער איז מיט
פופצן יאָר צוריק, בייס מײַן ערשטן באזוך, גע-
ווען דער גאסט-אופנעמער אלס פאַרשטייער פון
דער דעמלט פּראָגרעסיוער , מאַרגן-פרײיהליט"
אין לאָסיאנדזשעלעס, און איצט פירט ער מיך
איבער די גאסן פון דער שטאַט, אזוי צו זאָגן,
,גאנץ פּריוואט?.
אין לאָסיאנדזשעלעס, נאָך מער, איידער אין
ניוייאָרק, זעט מען דעם כורבן פונעם ייִדישן
קולטור-לעבן אין אמעריקע. דער ייִשעוו וואקסט
דאָ, װי אף הייוון. ס'איז א ראַמאנטישע גע-
שיכטע, וויָאזוי פון איינעם א ייַדן, וועלכער
האָט זיך באזעצט אינעם דערפל לאָסיאנדי
זשעלעס אין 1842 יאָר, מיט הונדערט זיבן און
דרײַסיק יערעלעך צוריק, איז פּאואַלינקע, צו
הײַנטיקן טאָג, געװאָרן 600.000 ייַדן. און די
דאָזיקע זעקס הונדערט טויזנט ייַדן, צונויפגע-
נומענע אין איין שטאָט, האָבן ניט קיין איין,
110
וועלכעסיניט-איז, טעאטערל, קיין איין, זאָל זײַן
א פערטליבלעטלדיק, צײַטונגל. מע טרייסט זיך .
מיט די ציעניסטישע געשרייען, אז מע דארף
ניט האָבן קיין טעגלעכע ייִדישע צײַטונג אין
ביראָבידזשאן, װײַל צוליב װאָס אזא קאָמוני
סטישע פּראָפּאַגאנדע, אז ביכלאל לעבן אין בי-
ראָבידזשאן װייניקער פון צוואנציק טויזנט ייַדן;
און מע דארף ניט האָבן אין ביראָבידזשאן פאר
אזוי װײיניק ייִדן אויך דעם סאָלידן ייִדישן דרא-
מאטישן פאָלקסיטעאטער, און מע דארף ניט
שאפן פאר אזא קליינער צאָל ייַדישע נעפאשעס
א נײַעם גרויסן מוזיקאלן קאמעריטעאטער.
פארװאָס? װײַל דאָס געבן פאר ויניק ייִדן
גרויסע קולטור-מעגלעכקײַטן איז--קאָמוני
סטישע פּראָפּאגאנדע.. די פארדארבער וייסן
אף זיכער, אז ,בא די סאָװעטן" איז שלעכט,
ווען ס'איז ניטאָ, און שלעכט, ווען ס'איז דאָ:
שלעכט, ווען ס'איז װייניק, און שלעכט, וען
ס'איז א סאך...
לאַמיר אף א רעגע דערלאָזן, אז דורך עפּעס
א נעס האָבן מיר אָנגעהױבן צו פארשטיין די
פּישטשערײַ, װאָס פּלעדערמײַן שיקן אָפּ פון
זײערע אין פינצטערניש געהאלטענע כורוועס
צו די פייגל אין די ליכטיקע דרויסןיערטער.
דאן װאָלטן מיר פעסטגעשטעלט, אז אין די
אויגן פון די פלעדערמײַז זעט אויס דאָס לעבן
פון די פייגל אין דער ליכטיקײַט טאָמיד אומ-
היימלעך -- סײַ ווען די נעסטן האלט מען ערשט
אין בויען, סײַ ווען דאָ און דאַרט זעט מען שוין
א נעסט...
יאנקעוו גלאטשטיין האָט ניט לאנג פאר זײַן
טוט געשריבן, אז , מיט דרײַסיק יאַר צוריק"--
דאָס הייסט הארט פאר דער צווייטער וועלט-
מילכאַמע --,האָט קאליפאָרניִע געהאט א הונ-
דערט פופציק טויזנט ייַדן, און זי האָט זיך דאן
בארימט מיט א ייִדישער צײַטונג און מיט װאָכנ-
בלעטער פאר ייַדן, מיט אינסטיטוציַעס, אין
וועלכע עס האָט געלעבט די ייִדישע שפּראך"?
, מיט צוואנציק יאָר צוריק"--דאָס הייסט אין
די לעצטע פערציקער און אין אָנהייב פון די
פופציקער יאָרן---,,האָט שוין אין קאליפאָרניע,
איבערהױפּט אין לאָסיאנדזשעלעס, געלעבט א
האלבער מיליאָן ייַדן, אָבער עס זײַנען שוין ניט
געווען קיין ייִדישע צײַטונגען. די איינציקע
װאָכנבלאט אף ענגליש האָט נאָר געהאט א
זײַט אֹף ייִדיש, װי א זייכער לעכורבן"--- אזוי
האָט מיט פארביטערונג געענדיקט זײַן איבער-
זיכט דער בארימטער אמעריקאנער ייִדישער
שרײַבער. אויך דער ייַנגערער דאַר געדענקט,
אז נאָך דער , לאָסיאנדזשעלעסער טעגלעכער
צײַטונג", וועלכע איז, אלס , די איינציקע טעג-
לעכע ייַדישע צײַטונג אפן פּאסיפישן ברעג?
דערשינען אין 1921 און דערנאַך א געוויסע צײַט
אלס א װאָכנבלאט, --נאָך איר איז אין 1924
געווען אין לאָסיאנדזשעלעס ,די טעגלעכע
פּרעסע?, וועלכע איז שפּעטער מעגולגל גע-
װאָרן אין דער װאָכנבלאט , די ייַדישע פּרעסע".
בא הײַנטיקן טאָג װאָלט מען געקאַנט פון די
ייִדן אין לאָסיאנדזשעלעס (װי געזאָגט,
0) צונויפשטעלן א גרויסע שטאָט, לויט
דער באפעלקערונג א פיל גרעסערע, איידער
טעל-אוויוו, אין וועלכער עס ווינען עטװאָס
מער פון 400.000 מענטשן, און אין דער דאָזי-
קער שטאָט לאָסיאנדזשעלעס איז שוין אפילע
ניטאָ קיין װאָכנבלאט אף ענגליש מיט א זײַטל
אף ייִדיש, ,וי א זייכער לעכורבן".
אויב ריידן אָפענע רייד, איז הײַנט אין לאָס-
אנדזשעלעס שוין גאָרנישט ניטאַ אזוינס, וועגן
װאָס מע זאָל קאָנען אורטיילן וי וועגן ייַדי-
שער קולטור אין איר װוּקס און אנטוויקלונג.
דער דאָזיקער טרויעריקער מאצעוו איז גע-
גרייט געװאָרן פונלאנג. מיט פופצן יאָר צוריק,
ווען איך האָב באזוכט לאָסיאנדזשעלעס צום
ערשטן מאָל, האָט די איצט פארשטאַרבענע
גרויסע ייִדישע געזעלשאפטלעכע טוערן גינע
מעדעם מיר געשענקט א זאמלונג מיטן נאָמען
,קאליפאָרניִער שריפטן". עטלעכע ייַדישע
שרײַבער און זשורנאליסטן פון לאָסיאנדזשע-
לעס האָבן געשריבן אין דער האקדאָמע, אז זי
,מאכן א פּראָבע ארויסצוגעבן א שריפט, אין
וועלכער, אויסער לידער, דערציילונגען, עסייען,
זאָל זיך אויך אָפּשפּיגלען דאָס לעבן פון די ייִדן
אין שטאָט?... זיי האָפן צו פארוואנדלען זי אין
א פּעריָאָדישער אויסגאבע. דאָס איז אָבער ניט
געשען, און איצט בלעטער איך די ,קאליפאָר-
ניִער שריפטן? און לייען ספּעציִעל די ערטער,
װאָס גינע מעדעם האָט דעמלט אָפּגעצײיכנט מיט
א רויטן בלײַער צוליב מיר --קעדיי סע זאָל
מיר גרינגער זײַן ארײַנדרינגען אין די פּראָבלע-
מען פונעם קאליפאָרניער ייִשעוו. אין דער פו-
לער מאָס אקטועל זעט מיר הײַנט אויס אזא
ארויסזאָגונג פון יאנקעוו אשפּיז אין זײַן אר-
טיקל ,ייִדיש לעבן אין לאָסיאנדזשעלעס נעכטן
און הײַנט??
,א ברויזנדיקע טעטיקײַט קומט פאָר אין דעם
ייִדישן ייַשעוו פון לאָס-אנדזשעלעס אין דער
צײַט, ווען ס'ווערן געפירט די קאמפּאניעס פון
דער היסטאדרוט (פּראָפארײין-יצענטער אין ייס"
ראָעל--א. װ.), פון יונײַטעד דזשויש אפּיל
און פון דעם יונײַטעד דזשוּיש וועלפעיר פאָנד
(קערפּערשאפטן אף צו זאמלען געלט פאר ייס"
ראַעל -- א. װ). ארום אָט די קאמפּאניעס
ווערט דער ייַדישער ייִשעוו מאַביליזירט און
אָרגאניזירט דורך דער ייַדיש-ענגלישער פּרע-
סע, ראדיאָ און טעלעוויזיע, דורך באנקעטן און
קאָנצערטן, בא וועלכע ס'טרעטן ארויס פּראָמי-
נענטע נאציאָנאלע פּערזענלעכקײַטן, וועלכע
ווערן אימפּאַרטירט פון ניו-יאַרק און פון אוי-
סער אמעריקע. געסט פון ייִסראַעל בא אזעלכע
אונטערנעמונגען זײַנען אן אָפּטע דערשטנונג,
אָט די ביז גאָר דערפאָלגרײַכע קאמפּאניעס צו
שאפן מיליאָנען דאָלארן זײַנען דער שטארק-
סטער באװײַז, אז ס'איז דאַ א גוט אָרגאניזיר-
טער אפּאראט, װאָס פּלאנירט, קלערט אוף, בא-
וועגט און באווירקט די ייַדן אין לאָסיאנדזשע-
לעס זיך אָפּרופן אף אקציעס.. דער זעלבער
אפּאראט, וועלכער פירט אַן מיט אלערליי
,דראיווס", איז פארדריסלעך נאכלעסיק, ווען
ס'קומט צו מאָביליזירן דעם ייִדישן ייִשעוו אין
מאָמענטן פון ברויזנדיקע וועלטי און לאנד-
פּאסירונגען, װאָס האָבן א שײַכעס צום וועזן
פונעם ייִדישן לעבן... דער אפּאראט, וועלכער
קאָאָרדינירט ייִדישע אקציעס אין לאָס-אנדזשע-
לעס, דארף מען פארצייכענען, איז אפן געביט
פון מאָביליזירן דעם ייַדישן ייִשעוו קעגן די
געפארן, װאָס קלאפּן אין אונדזערע טירן, גע-
בליבן באװעגלאָז"...
דער גוט אָרגאניזירטער אפאראט, ועגן
וועלכן עס רעדט מיט אזא אײַנגעהאלטענער
אופגעבראכטקײַט יאנקעוו אשפּיז, -- דאָס איז
דער ציִעניסטישער אפּאראט. אשפּיזס ארטיקל
איז געשריבן געװאָרן אין 1961 יאָר. זינט דאן
האָט דער גוט אָרגאניזירטער ציעניסטישער
אפּאראט אין גאנץ אמעריקע זיך דערשלאָגן,
מיט דער הילף פון דער אָפיציִעלער מאכט אין
לאנד, פון די קאָנגרעס-לאָביסטן, פון די דירי-
זשאָרן פונעם קאלטן קריג, צו אן אומגלייבלעכן,
אָבער רעאל-עקזיסטירנדיקן פענאָמען: דער
גרעסטער ייַדישער ייַשעוו אין דער ועלט,
וועלכער פארמאָגט זעקס מיליאַן נעפאשעס און
איז אין מעשעך פון פיל יאָרצענדליקער געפו-
רעמט געװאָרן אלס אייגנארטיקער, סאַציאל-
אומרויקער, קולטורישעפערישער ייִשעוו, איז
אין רעזולטאט פון אומפארשעמטן נאציאָנאלן
שאנטאזש און פון פּאָליטישע שװינדלערײַען,
וועלכע ווערן באגלייט פון דעם פאראט מיצאד
די אמאָליקע , פּראָגרעסיווע", פארוואנדלט גע-
װאָרן (לאָמיר גלייבן -- בלויז אף א געוויסער
צײַט) ---אין גרונט, פארשטייט זיך --אין א
מין פּעריפעריִע פאר די אקציעס פונעם ייִסראָ-
עלדיקן ציַעניזם, אין א מעלק-קו פון געלטער
פאר דעם זעלבן ייַסראָעלדיקן ציעניזם, און אין
דער זעלבער צײַט איז אין אָט דעם גרויסן
יַיִשׁעוו גופע, אינװייניק אין אים, דערשטיקט און
פארניכטעט געװאָרן די סאָציאל-יוירנדיקע פּראַ-
גרעסיווינאציאָנאלע באוועגונג, אַפּגעשטעלט
געװאָרן די קולטור- און ליטעראטור-אנטוויק-
לונג.
פון אָט דעם טרויעריקן בילד דרינגט שוין
בעמיילע ארויס דער ענטפער אף דער פראגע,
װער ס'איז שולדיק אינעם טרוקענעם כורבן
איך שמועס זיך דורך וועגן דעם מיט מײַן
אלטן פרײַנט אװוראָם מײַמודעס.
מײַמודעסעס פּאָזיציע איז קאָמפּליצירט. ער
זוכט נאָך אלץ דעם אויסוועג. לאַמיר האָפן, אז
ער װעט געפינען. אונדזער איצטיקע באגעגע-
ניש איז ניט אף צו פירן פּאָלעמיק, נאָר אף זײַן
א ביסל צוזאמען. אָפּנעגעסן מיטיק אין א גע-
מיטלעכן רעסטאָראן, שלעפּן מיר זיך ארום
איבער דער גאס, גייען פארבײַ א טעמפּל פון
די רעפאַרם-ראבאַיִם און פארװײַלן זיך מיט א
כאָכמע, אַקאָרשט גענומען פון דעם פאָלקס
מויל. אזעלכע ראבאָיםיטעמפּלען זײַנען, גע-
וויינלעך, דאָס זעלבע, װי קלובן פארן העכערן
מיטלשטאנד, פאר די אָלרײַטניקעס (הייסט עס,
אז קלובן -- געבײַדעס, װוּ מע קומט זיך צונויף,
זײַנען יאַ פאראן, אָבער ניט פאר אמכאַ און
111
ניט פאר די עמא לאזארוס-פרויען, ניט פאר
זיי...). קעדיי װוערן א מיטגליד פון א קאָנגרע-
גאציַע, טראָגט דער אַלרײַטניק ארײַן עטלעכע
הונדערט דאָלער. וי געוויינלעך, קומט א ייַד
אין שול (פארן טעמפּל טוג ניט דאַס װאָרט
סינאגאָגע) א פּאָר מאָל אין יאָר, בייס די יאָמ"
טויווים. באם ארײַנגאנג קויפט מען א בילעט.
אָבער װאָס טוט אן אָרעמאן, אז ער האָט ניט
מיט װאָס צו באצאָלן? טראכט ער צו א טערעץ,
אז ער װועט ארײַן בלויז אף איין מינוטקעלע,
ער דארף דאָ פּאָשעט געפינען אזא און אזא
ילִדן, וועמען ער װיל עפּעס איבערגעבן.. נו,
לאָזט מען דעם אָרעמאן ארײַן אין טעמפּל, נאָר
מע װאָרנט אים, אז אָן געצאָלטס זאָל ער ניט
וואגן זיך שטעלן דאוונען..
מײַמודעס פירט מיך ארײַן אין , ייַדישן פּענ-
טאגאָן", װי מע רופט אין שטאַט דעם היגן דאָ-
קומענטאציע-צענטער --א ריין ציעניסטישע
פּראָפּאגאנדע-אינסטיטוציע. אפן ערשטן שטאָק
ווארפט זיך מיר אין די אויגן א בילדער-אויס-
שטעלונג, און כ'טו מאמעש א צאפּל פון אומ-
דערווארטקײיט: דאָס זײַנען דאָך טאנכום קאפּ-
לאנס רעפּראָדוקציעס! די באיאָרטע פרוי, וועל-
כע פארוואלטעט מיטן וועסטיביול, שעפּטשעט
גאנץ געהיים, ניט װויסנדיק, ער איך בין: , די
בילדער פון אָט דעם ייִדישן מאָלער זײַנען אומ-
לעגאל ארויסגעפירט געװאָרן פון רוסלאנד"..
מײַמודעס מאכט וייכער מײַן הארץ: ,װאָס
ארט אײַך, זאָל זי פּלאפּלען... אנומלטן האָט איי-
נער אן אָרטיקער ייד איר א זאָג געטאָן; די
רעפּראָדוקציעס,. טאקע פּונקט די זעלבע, װאָס
בא אײַך, האָב איך לעגאל געקויפט אין לעניג-
גראד"...
עס קומט אפן זיקאָרן א דערמאַנונג פון מײַנע
קינדער-יאָרן, און איך גיב זי איבער מײַמודעסן.
איך האָב געהאט א מומע, ארום ועלכער
ס'פלעגט שטענדיק ארומפּאדיען עפּעס א שכיי-
נע אירע--ברײַנע האַט זי געהייסן. די מומע
איז געווען א קלוגע ייִדענע, האָב איך געהערט,
וי זי זאָגט:
-- ווען ברײַנעס אייגענע הינער הערן אוף צו
לייגן אײַער און זי מוז שטילערהייט ארונטער-
לאָזן די האנט אונטער מײַנער א הון, דאן זאָגט
זי ניט ,איך האָב בא דיר געגאנוועט", נאָר
,דײַן הון האָט זיך פארקליבן מיט אירע אייער
צו מיר אין שטעלכל ארײַן"..
פאָרזעצונג קומט
א
אי
אוראן גוראלניק
די וויכטיקסטע פון
ליטעראטור איז, וי באוווסט, די מוטער
פון אלע מינים קונסט, אפילע פון די סאמע
נײַסטע, װי, אשטייגער, פון טעלעוויזיע. קעגן
דעם װועט קיינער ניט שטרײַטן. די אידייען און
געשטאלטן פון דער ליטעראטור באפרוכפּערן
די גאנצע קינסטלערישע קולטור פון דער
מענטשהײַט -- די מוֹזיק, מאָלערײַ, כאָרעאָגרא-
פיע אאוו. די באהויפּטונגען פון אייניקע אויס-
לענדישע סאָציאָלאָגן (אשטייגער, פונעם קא-
נאדער סאָצי;אָלאָג מאקליען), אז גוטענבערגס
גאלאקטיק (דאָס דרוקן ביכער) װעט מוזן אָפּי
טרעטן איר אָרֹט פאר דער עלעקטראָנישער
גאלאקטיק, פּאָשעטער גערעדט, אז ניט װײַט
איז די צײַט, װוען די מענטשן װעלן זיך אינ-
גאנצן אָפּזאָגן פונעם געדרוקטן װאָרט, זײַנען
מיט גאָרנישט ניט באשטעטיקט געװאָרן. מע
מוז אָבער מוידע זײַן, אז די ראדיאָ, קינאָ, מו-
זיק"פּלאטן, טעלעוויזיע פארנעמען איצט אן
איבערוועגנדיק אָרט אין דער קולטור. זייער
ספּעציפיש געוויכט וואקסט, דערמיט מוז מען
זיך רעכענען.
װו. אי. לענין האָט מיט זײַן געניאלער פאָ-
רויסזעונג אָנגעװיזן אף די ריזיקע פּאָטענציע-
לע מעגלעכקײַטן פונעם קינעמאטאַגראף, אף די
גרויסע פּערספּעקטיוון פון זײַן אנטוויקלונג אין
די באדינגונגען פון דער סאָציאליסטישער אֶר-
דענונג. , פון אלע מינים קונסט איז פאר אונדז
דער װויכטיקסטער -- קינאָ?. די דאָזיקע ווער-
טער האָט לענין געזאָגט אין יענע יאָרן, וען
קינאָ--- דאָס ייִנגסטע קינד אין דער קונסט-
מישפּאָכע -- האָט פאקטיש געשטעלט די ער-
שטע ציטעריקע טריט. דאָס איז געווען א צײַט,
ווען רוסלאנד האָט ניט פארמאָגט קיין אייגענע
קינאָדאפּאראטור, קיין אייגענעם פאַטאָימאטע-
ריאל, די פילמען פלעגט מען מוזן גרייטן אף
א האלב-קוסטארן אויפן, עס איז נאַך ניט גע-
ווען די דערפארונג, וועלכע איז נייטיק אף צו
שאפן נײַע לויטן גײַסט קינאַ-בילדער, ס'זײַנען
אויך ניט געווען קיין קאדרען קינאָיטוער,
זעכציק יאָר זײַנען אוועק פון דער צײַט, ווען
וו. אי. לענין האָט אונטערגעשריבן דעם דעק-
רעט וועגן נאציאָנאליזירן די קינאָ-פּראָדוקציע,
דער פארלאָפּענער פּעריֵאָד האָט דערויזן, װי
ריכטיק און געניאל עס איז געווען לענינס פאָ-
0 יאָר סאַוועטישע קינעמאטאָגראפיע
אלע מינים קונסט
רױסזאָגונג. די סאָוועטישע עקראן-קונסט אין
הײַנט איינער פון די װיכטיקסטע געביטן פון
דער קינסטלערישער קולטור אין דער געזעל-
שאפט פונעם אנטװויקלטן סאַציֵאליזֹם. די סאָ-
וועטישע אינדוסטריע באזאָרגט די מײַסטערס
פון קינאָ מיט אן ערשטקלאסישער אויסשטא-
טונג. די קינאָיטוער האָבן באקומען אין זייערע
הענט אזעלכע מעכטיקע מיטלען פון קינסטלע-
רישער אױסדריקלעכקײַט, װי קלאנג, קאָליר,
עקראנען פון ברייטע פאָרמאטן. אין סאָוועטג-
פארבאנד איז געשאפן געװאָרן א ריזיקע קי-
נאָינעץ, וועלכע כאפּט ארום דאָס גאנצע לאנד,
ביז די װײַטסטע ווינקלען, און ציילט ארום 100
טויזנט קינאָיאינסטאליאציעס. די קינאָיסעאנסן
ווערן באזוכט מיצאד מיליארדן מענטשן,
אן אנדערע איז איצט די ראָליע, װאָס קינאָ
שפּילט אינעם געזעלשאפטלעכן לעבן. אמאָל,
ביז דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע, פלעגט דער
פאָלקס-מענטש זייער זעלטן גיין אין קינאָ, און
אז ער פלעגט שוין יאָ גיין, האָט ער געזוכט
סענסאציאָנעלע בילדער, וועלכע זאָלן אים פאר-
װײַלן. הײַנט גייען אין קינאָ מיליאָנען מענטשן,
דער קינעמאטאָגראף האָט אף זיי אן עמאַצואַ-
נעלע ווירקונג, ער פּראָפּאגאנדירט די פאָרגע-
שריטענע אידייען פון אונדזער צײַט, נעמט אן
אקטיוון אָנטײל אין דער גײַסטיקער דערציונג
און בילדונג פון די מאסן.
פאר די לעצטע זעכציק יאָר האָט די סאָװע-
טישע קינאָ געשאפן טויזנטער וװערק, װוּ איר
װעט ניט געפינען דֶעם שטאָף, מיט װעלכן
ס'איז רײַך די קאפּיטאליסטישע קינאָ -- אכזאָ-
ריעס, געוואלט, מאָראלישע צעלאָזנקײַט, ראסן-
האס, נאצלאָנאלע פאָרורטיילן. דעם סאָװועטישן
קינעמאטאָגראף איז פון ערשטן טאָג אָן פרעמד
מילכאָמע-פּראָפּאגאנדע, ער האָט שטענדיק גע-
פּריידיקט, אז קאָנפליקטן צװישן לענדער דארפן
געלייזט ווערן נאָר מיט פרידלעכע מיטלען.
יעדע שאפונג, ניט אויסגעשלאָסן, פארשטייט
זיך, די קינאָישאפונג, איז א קאַמפּליצירטער
פּראָצעס. די רעזולטאטן זײַנען אָפּהענגיק פון
א סאך אומשטענדן, אָביעקטיווע און סוביעק-
טיווע. עס איז קיין כידעש ניט, װאָס באגלײַך
מיט קינאָיבילדער פון א הויכן קלאס, וועלכע
לאָזן איבער א טיפן שפּור אין זיקאָרן, זײַנען
148
פאראן אויך שוואכע, אומבאהאָלפענע. דאָס זײַ-
נען אָבער צופעליקע בײַיהױצאָעס פון דער
פּראָדוקציע". די בעסטע װערק פון דער עק-
ראן-קונסט באגײַסטערן די מענטשן צו העלדנ-
טאטן, צו ארבעט לעשעם דער ליכטיקער צו"
קונפט.
דעם עמעס געזאָגט, איז שווער צו באשליסן,
פון װאָס אָנהייבן א שמועס וועגן דער סאָווע-
טישער עקראן-קונסט. מע קאָן ריידן אין דער
ערשטער ריי וועגן ס. אייזענשטיינס וועלט-
בארימטן פילם , די פּאנצערשיף פּאָטיאָמקין,
װאָס די קינאָיקריטיקער פון דער װעלט האָבן
אים דערקלערט אלס איינעם פון די בעסטע
צען פילמען, וועלכע זײַנען געשאפן געװאָרן
אין אלע יאָרן, זינט עס עקזיסטירט די קינאָ-
קונסט. אויך פון דעם זעלבן אייזענשטיינס גע-
ניבאלע היסטאָרישע בילדער ,אלעקסאנדער
נעווסקי" און ,יאָהאן דער גרויזאמער" קאָן מען
אָנהײיבן דעם שמועס, פון מיכאיל ראַמס דילאָ-
גיע , לענין אין אָקטיאבער", ,,לענין אין 1918",
אָדער פון סערגיי יוטקעוויטשעס קינאָילעני-
ניאנע (,דער מענטש מיט דער ביקס", ,דער-
ציילונגען וועגן לענינען", , לענין אין פּױלן),
אלפאָלקישע אנערקענונג און ליבע האָבן
פארדינט אלעקסאנדער דאָװוזשענקאָס פילמען
וועגן די לעגענדארע העלדן פונעם בירגערקריג.
א קלאסיש ווערק איז דער פילם , טשאפּײַעװ",
וועלכן ס'האָבן געשאפן די ברידער וואסיליעוו,
קינאָיקלאסיק זײַנען געװאָרן א סאך פילמען
פון דער גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע
און פון דער נאָכמילכאָמע-צײַט. לאָמיר אָנרופן
סערגיי באָנדארטשוקס איבעראשנדיקן קינאָ-
ווערק , דער גוירל פון א מענטשן" לויט שאָ-
לאָכאָווס דערציילונג, דעם פילם פון צוואנציק
סעריעס ,די גרויסע פאָטערלענדישע" (אין די
פארייניקטע שטאטן איז ער דעמאַנסטרירט גע-
װאָרן אונטערן נאָמען ,די אומבאקאנטע מיל-
כאָמע"), דאָס קאָלעקטיווע װערק פון א גרויסן
קאָלעקטיוו מײַסטערס פון דאָקומענטאלן קינאָ
בעראָש מיטן פאָלקס-ארטיסט פון פססר ראָמאן
קארמען.
און צי קאָן מען פארגעסן דאָס העראָישע
געשטאלט פון יולי רײַזמאנס , קאָמוניסט?"--
דאָס פאראלגעמיינערטע געשטאלט פון א מיט-
גליד פון דער לענינישער פּארטיי, וועלכער איז
געװאָרן שוין א קלאל-נאָמען, א מוסטער, צו
וועמען עס גלײַכט זיך הײַנט די סאַװעטישע
יוגנט,
אונדזער קינאָיקונסט האָט שטענדיק ארויס-
געוויזן א שטארקן אינטערעס צו דער פארגאנ-
גענהײַט, צו דער געשיכטע פונעם פאַלק, צו
דער רעװאָליוצ;אָנערער באפרלונגס-באוועגונג
און צו אירע העלדן. שוין פערציק יאָר, װוי עס
פארשווינדט ניט פון די סאָוועטישע קינאָיעק-
ראנען דער פילם ,פּיאָטער דער ערשטער?
(רעזשיסער וולאדימיר פּעטראָוו, סצענארי פון
אלעקסיי טאָלסטאָי). דאָס איז א װערק ועגן
דעם װויכטיקסטן עטאפּ אינעם אופקום פון דער
רוסישער נאציַאָנאלער מעלוכישקײַט. עס לעבן
144
ביז איצט אויך אנדערע היסטאָרישע קינאָילענ-
טעס אף היסטאָרישע טעמעס און ס'ווערן גע-
שאפן נײַע. אינעם יוביליי-יאָר, אשטייגער, ווען
עס איז געפּײַערט געװאָרן דער 60-טער יאָר-
טאָג פון דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע, איז אף
די עקראנען דעמאָנסטרירט געװאָרן די עפּאָפּײ
פון צוויי סעריעס, געווידמעט דער פּוערים-
מילכאָמע אין רוסלאנד אין |וועא יאָרהונ-
דערט ---, פּוגאטשאָװו".
מע דארף אָבער זאָגן, אז די סאָוועטישע קי-
נאָרקונסט האָט אף אלע עטאפּן פון איר אנט-
וויקלונג זיך אויסגעטיילט מיט איר ענגסטער
פארבינדונג מיט דער הײַנטצײַטיקײַט, זי
שטעלט אוועק פארן צושויער די אקטועלסטע
סאָציַאל-פּאָליטישע און מאָראלישע פּראָבלע-
מען. צי ניט דאָס איז די סיבע, װאָס א. סאל-
טיקאָוװוס פילם , דער פאָרזיצער"--אן אויס-
ערסט דרייסטע אוֹן אופריכטיקע, פּסיכאָלאָגיש
פּינקטלעכע טיפע דערציילונג וועגן דעם דרא-
מאטיזם פון די ערשטע נאָכמילכאָמעײיאָרן
וועגן די בעעמעס גיגאנטישע אַנשטרענגונגען
פון די האָרעפּאשניקעס אין דאָרף באם אופ-
שטעלן די לאנדווירטשאפט, וועגן דער זייער
שווערער און קאָמפּליצירטער איבערבויונג פון
די מענטשלעכע כאראקטערן, האָט באקומען
אזא ברייטן רעזאָנאנס? לאנג וועלן די צושויער
פארגעדענקען דאָס געשטאלט פונעם קאָלװוירט-
פאָרזיצער טרובניקאָוו -- דעם נעכטיקן פראָנט-
מענטש, אן אינוואליד, װאָס האָט גענומען אף
זיך אזא ריזיקע לאסט און א גוואלדיקע פא-
ראנטװאָרטלעכקײַט פארן גוירל פון הונדער-
טער מענטשן, וועלכע זײַנען טאקע ארויס אלס
זיגער פון דעם שווערן געראנגל מיט די שווע-
ריקליטן. דאָס זעלבע אָדער קימאט דאָס זעלבע
קאָן מען זאָגן וועגן פיל אנדערע קינאָ-ווערק,
וועלכע זײַנען געשאפן געװאָרן אף די הייסע
שפּורן פון דער הײַנטצײַטיקײַט און װעלכע
אנאליזירן ברייט און טיף די קאָמפּליצירטסטע
פראגן פונעם סאָציאלן לעבן. אזעלכע זײַנען
באזונדערס, יו. רײַזמאנס פילם ,דער מענטש
פון אונדזער צײַט"-- וועגן דעם סטיל פון דער
אָנפירונג מיט דער אינדוסטריע, ס. געראסי-
מאָווס ,בא דער אָזערע?"--וועגן די פּראָבלע-
מען פון אָפּהיטן די ארומיקע נאטור, א. געל-
מאנס ,א פּרעמיע"---וועגן די קוואליטאטיוו
נײַע פארהעלטענישן אין דער ארבעטער-סווי-
ווע.
וועלכע גרויסע סאָציַאלע אָדער פּאַליטישע
פּראָבלעמען דער סאָוועטישער קינעמאטאָגראף
זאָל ניט האָבן געשטעלט, שטייט שטענדיק אין
צענטער פון זײַן אופמערקזאמקײַט דער מענטש,
זײַנע אינטערעסן, זאָרגן, האָפענונגען און בא-
גערן. מאקסים גאָרקי האָט בעשײַטע אָנגערופן
די ליטעראטור מיטן נאָמען ,, מענטשנקענטע-
ניש". דער סאָוועטישער קינעמאטאָגראף האָט
רעכט צו פּרעטענדירן אף אָט דעם בעקאָווע-
דיקן, אָבער זייער פאראנטװאָרטלעכן טיטל,
מע קאָן א סאך דערציילן וועגן די װערק פון
דער רוסישער קלאסישער און סאָוועטישער לי-
9--6
פון דער סאָוועטישער יידישער ביכער:גראפיק
מיר ברענגען דאָ אייניקע איליוסטראציעס פונעם קינסטלער וואלערי
לאָקשין צו די װערק פונעם באװוּסטן סאָוועטישן ייִדישן שרײַבער דער
ניסטער, וועלכע זײַנען פאר די לעצטע יאָרן דערשינען אין מאָסקװער
פארלאג , סאָוועטסקי פּיסאטעל".
שארבלאט צום ראָמאן ,די מישפּאָכע מאשבער"
רי מישפּאָבע {ץ
4
:
/
"וו
א
//
(ן
:
שמוץיטיטול און הילע צו דער זאמלונג
,װידערװווּקס"
איליוסטראציעס צו די דערציילונגען
,דער טאָגבוך פון הארץ" און ;נאָכן
געוויטער"
רער טאָגבוך
פון הארץ
7
א יע ;
2 /
2
װ
שמוץ-טיטול צו דער צוייטער טייל
פונעם ראָמאן , די מישפּאַכע מאשבער",
= איניציאלן צו די קאפּיטלען פונעם
= === 05 2777 יש ווערק.
2 *- :
עווייטער טייל
= 2000
טעראטור, וועלכע זײַנען טאלאנטפול איבער-
געלייענט געװאָרן ,, מיט די אויגן פון קינאָ?,
אייניקע קינאָיטוער אין מײַרעװ שעמען זיך
ניט צו איבערניצעווען לויט זייער אײַנזען די
גרויסע װערק פון דער ליטעראטור, טראכטנ-
דיק בלויז וועגן דעם קאָמערציעלן ציל, וועגן
דער קאסע. פאר די סאָוועטישע קינאַימײַס-
טערס איז לאכלוטן פרעמד אזא מעטאָד. ווען
זי פירן אריבער אף דער שפּראך פון קינאָ די
אידייען און געשטאלטן פון דער ליטעראטור,
באמיען זיי זיך צו באװײַזן די גאנצע גײַסטי-
קע אשירעס, דעם גאנצן לעבנס-אינהאלט פון
די ראָמאנען און דערציילונגען, וועלכע די
שרײַבערירעאליסטן האָבן אין פולן זין פון
װאָרט אָנגעשריבן מיטן בלוט פון זייערע
הערצער".
איך װעל אָנרופן בלויז עטלעכע פילמען,
װאָס זײַנען עקראניזירט פון ליטערארישע
וװוערק און זײַנען באקאנט אין דער גאנצער
וועלט: לעוו קולידזשאנאָווס ,פארברעכן און
שטראָף", סערגיי באָנדארטשוקס , מילכאָמע און
פרידן",,. מיכאיל שווייצערס ,װאַסקרעסעניע??
די עקראניזאציעס פון גאָרקיס אװטאָב;אָגרא-
פישער טרילאָגיע ,קינדערייאָרן, , צװישן
מענטשן? און , מײַנע אוניווערסיטעטן?, פון שאָ-
לאָכאָווס ,דער שטילער דאָן", פאדייעווס די
יונגע גווארדיע?
די סאָוועטישע קינאָ איז סאָציאליסטיש לויטן
אינהאלט, אינטערנאציאָנאל לויטן טאָך און נא-
ציאָנאל לוט דער פאָרם, די סאָוועטישע קינאָ
ווערט געשאפן דורך דעם גרויסן קאָלעקטיו
עקראן-מײַסטערס, וועלכע ארבעטן אין אלע
הויפּטשטעט פון די פארבאנדישע רעפּובליקן.
זייערע בעסטע וערק גייען מיט גרויס דער-
פאָלג אף די עקראנען פונעם גאנצן לאנד.
צו די גלענצנדיקע װערק אינעם זשאנער פון
פּאָליטישן פילם געהערן די קינאַ-בילדער ,וי
געשמאק עס איז דאָס װאָרט פרײַהײַט!" און
,קענטאוורען? (וועגן די דראמאטישע געשעע-
נישן אפן דאָרעם-יאמעריקאנער קאָנטינענט),
דער אװטאָר פון אָט די װערק, דער טאלאנט-
פולער ליטווישער קינעמאטאָגראפיסט וו. זשא-
לאקיאוויטשוס איז מיט עטלעכע יאָר צוריק
בארימט געװאָרן אדאנק דעם קאָנפליקט-פילם
,קיינער האָט ניט געװאָלט. שטארבן".
פול מיט לעבן זײַנען די קאָמישע פילמען פון
די גרוזינישע עקראן-קינסטלער. פּאָעטיש, ראָ-
מאנטיש דערהויבן זײַנען די קינאָידערציילונ-
גען פונעם מאָלדאוואנער עמיל לאַטיאנו (,דער
טאבאָר גייט אוועק אין הימל", , מײַן צערטלע-
כע צוגעלאָזטע כײַע").
אין דער קינאָ-פּראָדוקציע פון אונדזער לאנד
פארנעמען א היפּש אָרט די פילמען אף ייִדישער
טעמאטיק. אָט ליגט פאר אונדז אן אױספאָר-
שונג פונעם איצט פארשטאָרבענעם פּראָפּעסאָר
שימען גינזבורג ,די קינעמאטאָגראפיע אינעם
פאררעװאָליוצ;אָנערן רוסלאנד", אויך אן אי-
בערזיכט אינעם , איקוף"-אלמאנאך פארן 1961
,צו דער געשיכטע פונעם ייִדישן פילם". פון
דער אױספאָרשונג דערוויסן מיר זיך, אז פון
7 ביז 1917 זײַנען אין רוסלאנד באוויזן גע-
װאָרן אפן עקראן ארום 70 קינאָיבילדער, פון
זיי העכער 20 אף דער טעמאטיק פון דער ייִדי-
שער ליטעראטור. פארשטייט זיך, אזן די אי"
דייישיקינסטלערישע קוואליטעט פון דער מער-
הײַט פון אָט די פילמען איז געװען א גאנץ
נידעריקע. די קינאָיװערק פוֹן יענער צײַט האָבן
זיך נאָך געפונען אין ,קינדער-עלטער?
ווענדנדיק זיך צו די װערק פון די גרויסע ייִדי-
שע שרײַבער (פּערעץ, שאָלעם-אלײַכעם, אש
און אנד.) האָבן די אװטאָרן פון די סצענאריס,
וי עס איז צו זען, פאריינפאכט דעם אינהאלט.
וועגן דער פאָרם, סטיליסטיק, פּאָעטיק איז שוין
איבעריק צו ריידן: דער שטומער עקראן איז
אין יענעם עטאפּ געווען אינגאנצן נאָך אומבא-
האָלפן אין דעם פּראט. עס איז אָבער ביז גאָר
אינטערעסאנט אָפּצומערקן די גרויסע צאָל עק-
ראניזאציעס פון דער ייִדישער ליטעראטור.
נאָך דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע איז איי-
נער פון די ערשטע פילמען אף ייִדישער טעי
מאטיק געווען. דער אגיטאציע-פילם , כאווער
אבראם" (1919). דאָס איז געווען א צײַט, ווען
אין לאנד איז געגאנגען דער בירגערקריג, די
װײַסבאנדיטן האָבן געמאכט ייִדן-פּאָגראָמען,
פארשפּרייט אין א היפּשן מאסשטאב דעם אנ-
טיסעמיטיזם. דער פילם , כאווער אבראם" איז
געווען געווידמעט דעם קאמף קעגן אנטיסעמי-
טיזם, געשטעלט אים האָט דער יונגער קאָמוי
ניסט אלעקסאנדער ראזומני (ער איז, אגעו,
געווען דער ערשטער עקראניזירער פון גאָר-
קיס ,די מוטער").
אין די צוואנציקער יאָרן זײַנען געשאפן גע-
װאָרן פילמען לוט די מאָטיוון פון שאָלעם-
אלייכעמס װערק, צװישן זיי ,דער מאבל"
(1925, רעזשיסער א. איוואנאָוו), , בלאָנדזשנ-
דע שטערן" (1927, סצענארי פון איסאק בא-
בעל, רעזשיסער ג. גריטשער-טשעריקאָװוער),
,א געלעכטער דורך טרערן" (1929, לויט שאָ-
לעם-אלייכעמס וערק , מאָטל פּייסי דעם כאזנס"
(רעזשיסער ג. גריטשער-יטשעריקאָװער). אין
יענער צײַט איז באוויזן געװאָרן אפן עקראן
דער בארימטער ייִדישער פילם ,ייִדישע גליקן"
(לויט שאָלעם-אלייכעמס ,מענאכעם-מענדל"),
רעזשיסער---א. גראנאָווסקי, קינסטלער נ. אלט-
מאן, די הױפּט-ראָל האָט געשפּילט שלוימע מי-
כאָעלס. אין 1927 איז עקראניזירט געװאָרן
איסאק באבעלס דערציילונג , בעניע קריק".
א צווייט לעבן (אפן קינאַדעקראן) האָט בא-
קומען מאקסים גאָרקיס דערציילונג , קאין און
ארטיאָם---א ראָמאנטיש-פּסיכאָלאָגישע גע-
שיכטע וועגן דער פרײַנטשאפט, װאַס איז אופ-
געקומען צװוישן צוויי פּאָשעטע מענטשן--א
רוס און א ייָד, וועלכע האָבן אינעם פאררע-
װאָליציאָנערן רוסלאנד זיך געפונען צװישן די
אונטערוועלט-מענטשן, אפן דעק פון דער גע-
זעלשאפט. רעזשיסער פונעם פילם איז געווען
פּאַװועל פּעטראָװ-כיטאָוו. אויספילער -- דער
גרויסער רוסישער אקטיאָר ניקאָלײַ סימאָנאָו
145
און דער זייער טאלאנטפולער ע. גאל. אָט װאָס
עס האָט געשריבן וועגן דעם פילם דער ערי
שטער פאָלקס-קאָמיסאר פאר בילדונג אנאטאָלי
לונאטשארסקי: ,, מע קאָן ניט געפינען גענוג
לויב-ווערטער, קעדיי אָפּשאצן די כיינעוודיקע
װאָרהאפטיקײַט פון זייער שפּיל בא די קאָלאַ-
סאלע טעכנישע שװעריקײַטן פון יעדער איי-
נער פון אָט די ראָלן". א. לונאטשארסקי האָט
אָנגערופן דעם פילם , איינער פון די שעדעוו"
רען פון אונדזער קינאָ-קונסט". אין 1922 האָט
דער פראנצויזישער רעזשיסער א. האנס גע-
מאכט דאָס בילד ,קאיִן און ארטיאָם? פאר א
קלאנגען-פילם,
אין 1926 האָט דער פאָלקסיארטיסט פון דער
װײַסרוסישער ססר וולאדימיר קאָרש-סאבלין
געשאפן דעם פילם ,די גליק-זוכער", געוויד-
מעט די בויער פונעם נײַעם לעבן אין ביראָ-
בידדזשאן. הויך קינסטלעריש, מיט ייִדישן הו"
מאָר האָט געשפּילט די הױיפּט-ראָל ביניאָמין זוס-
קין. צװוישן די אקטיאָרן פּונעם פילם איז גע-
ווען די גרויסע שישפּילערן פונעם רוסישן
טעאטער בליומענטאליטאמארינא. |
אין 1928 איז ארויס אף די סאָוועטישע עק-
ראנען דער אנטיפאשיסטישער פילם ,פּראָפע-
סאָר מאמלאָק?" (לויט דער פּיעסע פונעם דיי
טשישן שרײַבער-עמיגראנט פרידריך װאָלף,
רעזשיסער הערבערט ראפּאָפּאָרט), די הויפּט-
ראָל האָט געשפּילט אלעקסאנדער גראנאך.
צװוישן די שוישפּילער איז געווען שלוימע מי-
כאָעלס.
מיט גרויס דערפאָלג איז דעמלט געגאנגען
דער פילם פון גריגאָרי ראָשאל , די מישפּאָכע
אָפּענהײם? (לויט ל. פויכטוואנגערס ראָמאן
מיטן זעלבן נאָמען).
ריידנדיק וועגן די דערפאָלגן פון קינאָ פאר
דער לעצטער צײַט, דארף מען דערמאָנען די
פּרעכטיקע עקראניזירונג פון א. טשעכאָװס
דערציילונג ,סטעפּ* (1978, רעזשיסער ס. באָנ-
דארטשוק). מיט גרויס פארשטענדעניש פאר
דער סאָציָאלער פּסיכאָלאָגיע פון די העלדן און
מיט אופריכטיקער סימפּאטיע זײַנען אפן עק-
ראן פון ברייטן פאָרמאט באוויזן די געשטאלטן
פונעם ייִדישן קרעטשמער (די דאָזיקע ראָל
פילט אויס דער אָנגעזעענער שוישפּילער,
פאָלקס-ארטיסט פון פססר אינאָקענטי סמאָקטו-
נאָווסקי) און זײַן ברודער (פאָלקס-ארטיסט פון
רספסר איגאָר קוואשא).
דער זעכציקיאָריקער יוביליי פון דער סאָווע-
טישער קינעמאטאָגראפיע איז א גרויסער אל-
פאָלקישער יאָמטעװו. אָט דער ויכטיקער מין
קונסט איז בא אונדז בעעמעס געװאַרן דאָס
אייגנס פון אלע סאָוועטישע פעלקער. דעם סאָ-
וועטישן קינעמאטאָגראף שטייען פאָר ברייטע
פּערספּעקטיון פון אידיייַשישעפערישער אנט-
וויקלונג.
ל,. מ עד ווע ד ק אַ
8|ן 411 9דכדר ?יזר
וועגן דער ראָליע פון דער מיליטער-קליקע אין יַסראָעל
אז מע ליענט אין דער פּרעסע װעגן די אומופהערלעכע קאָנפליקטן
צװישן יײַסראָעל און די אראבער, װעגן דער אָנגעשטרענגטער לאגע אפן
נאָענטן מיזרעך, װעגן די נאָכאנאנדיקע פּראָװאָקאציעס פונעם ייסראַעלי
מיליטער אין ליבאן, קומט בעמײלע אוף די פראגע: װער שטײט באם מע"
לוכע-רודער אין ייסראָעל--א בירגערלעכע רעגירונג, צי א מיליטערישע?
אן איבערצײַגנדיקן ענטפער אף דער דאָזיקער
פראגע קאָן מען געפינען אינעם בוך פון אמאָס
פּערלמוטער , די ראָליע פון די מיליטערלײַט אינעם
פּאָליטישן לעבן פון ייַסראָעל. 1967--1977", דערשי-י
נען אין לאָנדאָן אין 1978. די זעלבע פראגע װוערט
באהאנדלט אין א צווייט בוך פון דעם דאָזיקן אוו"
טאָר, װאָס איז אויך ארויס אין לאָנדאָן (1969); , מי-
ליטערלײַט און פּאָליטיקער אין ייִסראָעל. 1948--
7. מע קאָן אָנרופן נאָך ביכער, וועלכע באהאנד-
לען די זעלבע טעמע, אשטייגער ע. סאלפּעטער און
א. עליצור ,װער רעגירט אין ייִסראָעל!? (דערשי-
נען אין ניו-יאָרק אין 1973).
דער אײַנפלוס פון די מיליטערלײַט אין ייַסראָעל
לאָזט זיך פילן אין אלע לעבנס-ספערן, נאָר אין דער
ערשטער ריי אינעם וואקסנדיקן פּראָצעס פון מילי-
טאריזאציע. דאָס קאָן מען דערװײַזן מיט פיל פאקטן.
העכער 4090 פונעם מעלוכעיבודזשעט אַדער 3000
פונעם נאציאָנאלן ברוטאָ-פּראָדוקט װערט אלע יאָר
אויסגעגעבן אף די קריגס-הויצאָעס. ייִסראָעל פאר-י
נעמט איינס פון די ערשטע ערטער אין דער וועלט
אין פּראט פון די הױיצאָעס, וועלכע פאלן אף יעדן
מענטשן פון דער באפעלקערונג אף אויסהאלטן די
ארמיי. פרידנס-צײַט געפינען זיך אין דער ארמיי
2 פון דער ארבעטספיייַקער באפעלקערונג, מיל-
כאָמע-צײַט ביז 4070. ייַסראָעל שלאַגט שוין א סאך
יאָרן פאקטיש דעם רעקאָרד לט דער גרייס פון
די שטײַערן, לויטן װוּקס פונעם יאקרעס און לױיט
די אינפליאציע-טעמפּן.
דאָס שוץ-מיניסטעריום פון ייִסראָעל אין פולער
באלעבאָס אין דער פּאָליטיק און עקאָנאָמיק פון
לאנד. דאָס דאָזיקע מיניסטעריום האלט אין זײַנע
הענט ניט בלויז די אָנפירונג מיט די באװאַפנטע
קרעפטן, נאָר אויך מיט די ויכטיקסטע געביטן פון
דער עקאָנאָמיק, אין דער ערשטער ריי פון דער
קריגס-אינדוסטריע, מיט די ויסנשאפטלעכע פאָרי
מ. שטײנמאן אולאךאודע
שונגען, עס קאָנטראָלירט א היפּשן טייל פונעם
אויסערן- און אינערןיהאנדל, קויפט אײַן געווער און
אנדערע מאטעריאלן אף באװאָפּענען די ארמיי. דאָס
שוץ-מיניסטעריום געװעלטיקט אף אלע אראבישע
טעריטאָריעס, וועלכע זײַנען אָקופּירט געװאָרן בייס
דער יוןימילכאָמע פון 1967, -- טעריטאַריעס, וועלכע
זײַנען אין פיר מאָל גרעסער פון גאנץ ייַסראָעל. די
פּרעסע רופט אָפט אָן דאָס דאָזיקע מיניסטעריום
,דער גרעסטער ארבעטסגעבער", װײַל פון אים איז
דירעקט אָדער אומדירעקט אָפּהענגיק די באשעפ-
טיקטקײַט פונעם גרעסטן טייל פון דער ארבעטס-
פיייַקער באפעלקערונג.
די ארמיי איז אויך דער הויפּטיליפעראנט פון אָנ-
פירנדיקע קאדרען פארן רעגירונגסיאיסטעבלישי
מענט. כאָטש קאדראָווע מיליטערלײַט קאָנען ניט
פארנעמען קיין וויכטיקע פּאָסטנס אינעם מעלוכע-
אפּאראט און אויסגעוויילט ווערן אין דער קנעסעט,
זײַנען אָבער טראדיציאָנעל א סאך מיניסטאָרן און
קנעסעט-דעפּוטאטן, מעלוכעיבאאמטע און מענעד-
זשערס גענעראלן און אָפיצערן אין דעמיסיע, וועלכע
האלטן אונטער ענגע פארבינדונגען מיט דער ארמיי.
אין דער קאָאליציע-רעגירונג, װוּ פּרעמיער איז גע-
װען די ניט לאנג צוריק פארשטאַרבענע גאָלדע
מעיָר, נאָך איר דער גענעראל ראבין, זײַנען אזעלכע
מיניסטאָרן געווען זעקס (ראבין, דאיאן, אלאָן, באר-
לעוו, יאריוו, קארמעל). אין בעגינס רעגירונג פאר-
נעמען צענטראלע פּאָסטנס די גענעראלן אין דעמי-
סיע -- יאדין, ווייצמאן, דאיאן, שאראָן.
אף די אָנפירנדיקע פּאָסטנס אינעם שוץימיניסטע-
ריָום, וועלכע עס דארפן פארנעמען ציווילע מענטשן,
שטייען די גענעראלן אין דעמיסיע טאל, הארקאווי,
צור, לאסקאָוו. אָנפירער פון פארשיידענע מעלוכע-
אמטן זײַנען די גענעראלן רעמעס, זארעא, יאָפע.
דער געוועזענער שעף פון דער קריגסיאויסשפּירונג
גענעראל הערצאָג איז שטענדיקער פּאָרשטייער פון
17
ייַסראָעל אין דער אָרגאניזאציע פון די פארייניקטע
נאציעס. ,,בעראָש פון קימאט אלע אוניווערסיטעטן,
העכסטע לערזיאנשטאלטן און אױספאָרשונגסיצענ-
טרען, -- שרײַבט דער פּאָליטאָלאָג מ. בערנסאָן,--
שטייען דעמיסיאָנירטע גענעראלן אָדער עלטערע
אָפיצערן. מיט די גרעסטע פינאנץי אָדער אינדוסט-
ריע-קאָמפּאניעס פארוואלטן גענעראלן אין דעמיסיע:
אמיט און האוויש פירן אָן מיטן קאָמבינאט ,, הינער??
צור -- מיט דער פינאנץיפירמע ,קלאל'; טאָלקאָװ-
סקי איז א מיטגליד אין דער פארוואלטונג פון דער
באנק-גרופּע , דיסקאָונט"; צאמיר פירט אָן מיט דער
בוי-פירמע , סאָלעל באָנעך";: דער פארשטאַרבענער
עלאזאר איז בעשײַטע ארײַן אין דער פארוואלטונג
פון דער אװיאציע-קאָמפּאניע ,עליאל"+ דער אדמי-י
ראל לימאָן איזן א פאָרשטייער פון ע. ראָטשילדס
גרופּע אין ייִסראָעל אאוו.".
און דאָך פּרוּװט דער אװטאָר פונעם רעצענזירטן
בוך, טראָץ די פאקטן, פאָרשטעלן די זאך אזוי, אז
אין ייִסראָעל גייט קלוימערשט א פּראַצעס פון בא-
זײַטיקן די מיליטער-טוער און פארבײַטן זיי מיט צִי-
ווילע. ער באהױפּט, אז עס קומען קלוימערשט פאָר
ענדערונגען, װאָס האָבן דערפירט דערצו, אז עס
האָבן אָנגעהויבן פּרעוואלירן די פּאָליטישע ציווילע
מאכט-אָרגאנען און סטרוקטורן" (ז. או). אינדערע-
מעסן אָבער, אויב מ'זאָל זיך ניט אָפּשטעלן אף איי-
ניקע פּערסאָנעלע ענדערונגען, װערט דער רעאלער
אײַנפלוס פון די מיליטערלײַט, פון די מיליטאריס-
טישע קרײַזן ניט קלענער, נאָר, פארקערט, ער
וואקסט אויך װײַטער.
די אומשטענדן פונעם מילכאָמע-אויסברוך אין
7 זײַנען אויך אין בוך פארקריפּלט. אינעם קא-
פּיטל , די זעקסטאָגיקע מילכאָמע" כאזערט פּערלמו-
טער איבער די אױסגעדראָשענע ציִעניסטישע פּראָ-
פּאגאנדע, אז די דאָזיקע מילכאָמע איז קלוימערשט
אָנגעבונדן געװאָרן ייִסראָעל. עס זאָגט אָבער פיל
פּערלמוטערס אנערקענונג, אז ערעוו דער מילכאָמע
איז דער פּאָליטישער קורס פון טעל-אוויוו באשטימט
געװאָרן , דורך דער מיליטערישער אָנפירונג און
פּאָליטישער עליטע" (ז. 42).
דעם אװטאָרס טעזיס, אז דאָס ערשטע אָרט פארי
נעמען די , ציווילע סטרוקטורן", ווערט אָפּגעלײקנט
דורך דער כאראקטעריסטיק, װאָס װערט געגעבן
אינעם בּוך דער פּאָליטישֶׁער ראָליע פונעם אָפיצע-
רישן קאָרפּוס פון די באװאָפנטע קרעפטן אין ייס"
ראָעל. ער שרײַבט אליין, אז אינמיטן די 60"ער יאָרן
איז אופגעקומען א ;נײַער דאָר? אָפיצערן, וועלכע
פירן אן אינטענסיווע פּאָליטישע טעטיקײַט.
באם גאנצן פארלאנג פונעם אװטאָר צו פארמאס-
קירן דעם טאָך פון דער פראגע מיט פּסעװדאַװיסנ-
שאפטלעכע ,סטרוקטוראליסטישע? איבונגען, איז ער
אָפט געצװונגען צו ברענגען פאקטן, וועלכע בא-
װײַזן די ווירקלעכע ראָליע, װאָס די מיליטערישע
קליקע שפּילט אינעם אויסארבעטן און פארווירקלעכן
דעם אגרעסיוון קורס, אינעם מיליטאריזירן דאָס
עקאָנאָמישע און געזעלשאפּטלעך-פּאָליטישע לעבן
פון לאנד. אָט דער פאקטישער מאטעריאל באװײַזט,
קעגן דעם אװטאָרס וילן, די מעמשאַלע פונעם
קריגסיאינדוסטריעלן קאָמפּלעקס און זײַן ווירקלע-
כע ראָליע אין ייַסראָעל.
טרײַהײַט
דער דאָזיקער מענטש געהערט צום ערשטן דאָר
אויסלענדישע פרײַנט פונעם סאָוועטנלאנד, צו די גע-
זעלשאפטלעכע טוער, וועלכע האָבן באגריסט די
אָקטיאבער-רעװאָליוציע אלס די האָפענונג פון דער
מענטשהײַט, און די דאָזיקע איבערצײַגונג האָבן זי
דורכגעטראָגן דורך אלע שטורעמס און ניסיוינעס,
אומדערמידלעך דערציענדיק אין די הערצער פון
אלץ נײַע און נײַע דוירעס פון זייערע לאנדסלײַט
דאָס געפיל פון פרײַנטשאפט צום היימלאנד פונעם
סאָציאליזם.
מיט ענדריו ראָטשטײנען איז מיר באשערט געווען
צו באקאנען זיך אינעם הויזן 2 37 אף דער לאָנדאָ-
נער גאס קלערקענועל גרין, אין יענעם ענגן צימערל
מיט א קרומען דאךיבאלקן, װוּ דער פאָטער פון אָט
דעם מענטשן האָט אינעם אָנהייב פונעם יאָרהונ-
דערט געהאָלפן לענינען גרייטן דעם ארױיסלאָז פון
דער צײַטונג ,איסקרא".
אן אלטמאָדיש צװיישטאָקיק הויז, װוּ אינעם הונ-
דערטסטן געבורטסטאָג פון דעם גרינדער פון דער
סאָוועטן-מעלוכע איז געעפנט געװאָרן א לענינישער
מעמאָריאל-טאָװל, און די אויסלענדישע געסט קומען
אהער, וי אין א מוזיי. אין דער בריטישער ארבע-
טער-באוועגונג איז דאָס דאָזיקע הויז ברייט באקאנט
אויך װי א ביבליאָטעק פון דער מארקסיסטישער לי-
טעראטור. א גרויסע ראָליע אינעם שאפן די ביבליאָ-
טעק און אין איר פרוכטבארער טעטיקײַט (טראָץ די
אָן א שיר שװעריקײַטן) האָט געשפּילט ענדריו
ראַָטשטײן.
אקוראט מיט 50 יאָר צוריק, ווען די וועלט פונעם
קאפּיטאליזם איז ארײַנגעשלײַדערט געװאַרן אינעם
טהאָם פונעם קריזיס פון 1929, האָבן די בריטישע
ארבעטער ניט געקאָנט אָפּרײַסן זיך פון דער בראָ-
שור , דער טריומף פונעם סאָציאליזם אין רוסלאנד.
א דערציילונג וועגן דעם ערשטן פינפיאָריפּלאן פון
דער סאָציאליסטישער בױוּנג אינעם סאַוועטנפאר-
באנד". דער אװטאָר פון דער בראָשור -- אין יענער
צײַט איינער פון די ייִנגסטע מיטגלידער פון דער
פּאָליטביוראָ פון דער קאָמוניסטישער פּארטיי פון
גרויסבריטאניע (א דעלעגאט פון איר גרינדונגסיצו-
זאמענפאָר) -- ענדריו ראָטשטײײן האָט דורכגעמאכט
א דרײַכאדאָשימדיקע רײַזע איבער די ייַשוּוים פון
די סאָוועטישע בארג-ארבעטער, און דאָס האָט אים
באגײַסטערט צו נעמען זיך פאר דער פּען.
-- די צוויי קורצע ווערטער: , פינפיאַר" און , קרי-
זיס? זײַנען געווען דעמלט פאר די ענגלישע האָרע-
פּאשניקעס א לעבעדיקער קאָנטראסט צװוישן די צוויי
וועלטן: דער ועלט פון סאָציאליזם און דער וועלט
פון קאפּיטאליזם, -- דערמאָנט זיך ענדריו ראָט-
שטיין. -- ווען דו קוקסט זיך אום אף די פינף פאר-
גאנגענע פון יענער צײַט יאָרצענדליקער און זעסט
באשײַמפּערלעך, וי די פּלױדערײַ וועגן דעם גגיכן
קראך פון די סאָװועטן" אָדער וועגן דער ,סאָוועטי-
שער געפאר" איז ענלעך אף די הײַנטצײַטיקע אויס-
טראכטענישן אין דער פּרעסע און אין עפיר, טראכ-
סטו וועגן דעם, אז די פארבלענדעניש, װאָס קומט
פון סינע, געבוירט א געפערלעכע קורצזיכטיקײַט.
"לעטערנדיק
, זשורנאלן
און צײַטונגען
1 ווע
דער פאָן
אין דער באציונג פון די בריטישע רעגירנדיקע
קרײַזן צום פּראָצעס פון דער רעװאָליוצ;אָנערער בא-
נײַונג פון דער וװעלט איז פאראן אן אלגעמיינער
שטענדיקער שטריך: דאָס אקשאָנעסדיקע ניט װעלן
הערן דעם עמעס ועגן דעם, װאָס עס קומט פאָר,
דער פארלאנג צו גלייבן בלויז אין דעם, אין װאָס
עס ווילט זיך גלייבן. טאקע אָט די פּאָליטישע קורצ-
זיכטיקײַט האָט געבראכט צום קראך פון דער אנטי-
סאָוועטישער אינטערוענץ, --באמערקט ענדריו
ראָטשטײן. -- טאקע די זעלבע קורצזיכטיקײַט שטערט
איצט גרויסבריטאניע צו פארייניקן זיך מיט די מא-
גיסטראל-טענדענצן פונעם הײַנטיקן צווישנפעלקער-י
לעכן לעבן.
א קאָפּ גראָווע האָר, ניט לויט דער עלטער יונגע
אויגן. פאר די יאָרן ארבעט אין לאָנדאָן אלס קאָ-
רעספּאָנדענט פון , פּראוודא? איז מיר א סאך מאָל
אויסגעקומען צו ווענדן זיך צו ענדריו ראַטשטײנען
נאָך אן אייצע און הילף. און באגעגענענדיק זיך
מיט אָט דעם איסגעצייכנטן מענטשן, האָב איך
יעדעס מאָל זיך געכידעשט, וי אקטיוו און גײַסטיק
יונג ער איז, װי ער קען פּינקטלעך אָפּשאצן פאר-
שיידענע געשעענישן אינעם ארבעטערילעבן.
די סאָוועטישע קאָמוניסטן ווייסן און שעצן ענדריו
ראָטשטײנען אלס א מענטשן, וועלכער איז מיט לײַב
און לעבן טרײַ דעם פּראָלעטארישן אינטערנאציאָ-
נאליזם. אין מעשעך פון א סאך יאָרן שענקט ער
זײַן ענערגיע און דערפארונג דער קעגנזײַטיקער
פארשטענדעניש און מיטארבעט פון אונדזערע לענ-
דער אלס פּרעזידענט פון דער געזעלשאפט פון ענ-
גליש-סאָװעטישער פרײַנטשאפט.
פאראיאָרן, ווען ע. ראָטשטײן איז אלט געװאָרן
0 יאָר, האָט דער צענטראל-קאָמיטעט פון דער קאָ-
מוניסטישער פּארטיי פונעם סאָוועטנפארבאנד אין
נאָמען פון די סאָוועטישע קאָמוניסטן באגריסט אים
אלס ,אומדערמידלעכן קעמפער פאר די לעבנס-אינ-
טערעסן פונעם ארבעטעריקלאס פון גרויסבריטאניע
און פונעם גאנצן ארבעטסיפאָלק פונעם לאנד, אלס
קאָנסעקװענטן מארקסיסט-לענינעץ, װאָס שענקט אלע
זײַנע קויכעס און קענטענישן דער פארשפּרייטונג
פונעם מארקסיזם-לעניניזם, אלס טרײַען פרײַנט פונעם
סאָוועטישן פאָלק, אלס מענטשן, װאָס האָט ארײַנ-
געטראָגן א גרויסן צושטײַער אינעם אנטוויקלען און
פארפעסטיקן די פרײַנטשאפט צװישן די פעלקער פון
גרויסבריטאניע און פונעם סאָוועטנפארבאנד".
וועגן דעם לעבן פון ענדריו ראָטשטײנען קאָן מען
אָנשרײַבן א פארכאפּנדיק בוך. אזא בוך װאָלט בא-
וויזן די קראפט פון דער באוועגונג פון סאָלידארי-
טעט מיטן אָקטיאבער-היימלאנד, פון דער באוועגונג,
װאָס האָט איבערגעלאָזט א טיפן שפּור אינעם גע-
זעלשאפטלעך-פּאָליטישן לעבן פון בריטאניע, מיט-
געהאָלפן דער קאָנסאָלידאציע פון די לינקע קרעפטן
און באזונדערס דעם געבורט פון דער קאָמוניסטי-
שער פּארטי.
וו. אָװוטשיניקאָוו (,פּראוודא?)
149
די צעלינא איז אלט געװאָרן 25 יאַר
צװוישן די פּרעכטיקע אופ-
טוען, מיט וועלכע עס שטאָל-
צירט מיט רעכט דאָס סאָווע-
טישע פאָלק, פארנעמט אן אָנ-
געזעען אָרט די העראָישע
צעלינא-עפּאָפּײי. האיאָר האָבן
די ארבעטנדיקע פון אונדזער
לאנד אָפּגנעמערקט א פערטל
יאָרהונדערט, זינט עס האָט
זיך פאנאנדערגעוויקלט דאָס
באהערשן די צעלינא.
די דאָזיקע ארבעט, וועלכע
האָט ניט צו זיך קיין גלײַכן
אין דער וועלט-פּראקטיק לויט
אירע מאסשטאבן, איז געגאנ-
גען אף די אומענדלעכע ראכ-
וועסן פון קאזאכסטאן, סיביר,
אוראל, אינעם װאָלגעיראיאָן
און אין אנדערע לאנד-געביטן.
פאר א קורצן טערמין זײַי
נען אופגעהויבן געװאָרן בא
42 מיליאָן העקטאר אקער-
ערד, פון זיי 25 מיליאָן העק-
טאר אין קאזאכסטאן. עס זײַ-
נען אויסגעוואקסן טױזנטער
נײַע ווירטשאפטן, ס'האָבן אָנ-
געהויבן פונקצ;אָנירן אינ-
דוסטרעלע אונטערנעמונגען,
וויסנשאפטלעך - פאָרשערישע
צענטרען, הויכשולן.
די צעלינא איז אלט געװאָרן 25 יאָר
א 2 ײ שא
א
הונדערטער טויזנטער זין און טעכטער פון אונדזער היימלאנד זײַנען פון אלע פארבאנדישע רעפּוי
בליקן געקומען אין די אוראלטע סטעפּעס, קעדיי צו פארוואנדלען זיי אין פרוכטבארע פעלדער, בליענ-
דיקע סעדער.
די צעלינא איז געװאָרן א זיכערער פּראָדוצירער פון ברויט אפן מיזרעך פונעם לאנד. דאָס האָט גע-
שאפן באדינגונגען צו באקומען אין מאסשטאב פונעם סאָוועטנפארבאנד גאראנטירטע גערעטענישן. ,הייבט
זיך אוף אף אן אעראָפּלאן איבער די סטעפּיראכװעסן, -- שרײַבט אינעם בוך ,צעלינא" ל. אי. ברעזש-
נעוו. -- איר װעט דערזען ניט בלויז טװוּעיפעלדער, נאָר אויך סטענגעס אספאלטירטע ועגן, ייִשוּים,
אײַזנבאן-וועגן, ליניעס פון עלעקטראָיטראנסליאציעס, קאָרפּוסן פון עלעוואטאָרן, גרויסע זאװאָדן, פאבריקן,
שטעט. דאָס אלץ האָט ארויסגערופן צום לעבן אינעם געוועזענעם קאנט פון קאָװיליגראָזן די מעכטיקע
צעלינא-טוװוּע?.
אין די יאָרן 1974--1978 האָבן די הױפּטיראיאָנען פון דער אופגעאקערטער צעלינא געגעבן דורכ-
שניטלעך 67,9 מיליאָן טאָן טװוּע א יאָר. איצט גיט די צעלינא מער פון א דריטכיילעק ברויט, װאָס עס
ווערט פּראָדוצירט אין לאנד. פאר א פערטל יאָרהונדערט האָבן די ערדארבעטעריצעליניקעס אראָפּגענומען
פון די פעלדער קימאט 1,5 מיליארד טאָן טווּע.
ס'איז אופגעקומען א נײַער מענטש -- דער צעליניק, וועלכער פארקערפּערט מיט זיך דעם רומפולן
דאָר מײַסטערס פון פעלדער און פערמעס.
קאָנזקנטאלן פון דעדאקציע
פעטער, מע
דער רענעגאט פּ. נאָװיק און זײַנע לײַט, װאָס
אָרודעװען אין דער רעדאקציע פון דער
ניויײיאָרקער ,מאָרגן-פרײַהײַט?, האָבן זיך
אראָפּגעלאָזט ביז סיסטעמאטישע אנטיסאָוועטי-
שע פאלסיפיקאציעס. לעצטנס האָט זיי צוגע-
דינט א צופאל, װאָס טרעפט אין יעדער פּעריאָ-
דישער אויסגאבע ---אונדזער זשורנאל , סאָװוע-
טיש היימלאנד" אין אין יאנוואר--מארט
ד. י. צוגעשטעלט געװאָרן די לייענער אין פשא
מיט א היפּשער פארשפּעטיקונג. נאָװויק איז
ארויסגעקומען, אונטערן פארשטעלטן נאָמען
;א. רעפּאָרטער", מיט א סענסאציאַנעלן מײַמער
אין סטיל פון דער בולוואר-פּרעסע: די דרײַ
נומערן , סאָוועטיש היימלאנד? זײַנען, הייסט
עס, ספּעציעל פארהאלטן געװאַרן מיצאד דער
רעדאקציע, וועלכע האָט ניט געװאַלט, זיי זאָלן
אָנקומען קיין אמעריקע אין דער צײַט, וען
דאָרט געפינט זיך צוגאסט דער הויפּטירעדאק-
טאָר פונעם זשורנאל. פארװאָס? װײַל אין נומ.
2 פון , סאָװעטיש היימלאנד" פאר הײַנטיקס
יאָר זײַנען פארעפנטלעכט בריוו אין רעדאקציע
פונעם ווירקלעכן מיטגליד פון דער וויסנשאפט-
אקאדעמיע פון פססר מ. קאָראָסטאָװצעװו און
פון דעם גוװארדיע-פּאָלקאָװניק אין דעמיסיע
ג. יעליסאוועטסקי, אין וועלכע די איצטיקע אָנ-
פירער פון דער ,מאָרגןיפרײַהײַט? װערן גע-
כאפּט בא דער האנט בייס זיי פארנעמען זיך
מיט שמוציקע אנטיסאָוועטישע פּראַװאָקאציעס.
די דאָזיקע פּובליקאציעס אינעם זשורנאל--
שטעלט אײַך פאָר! -- האָבן, לויט נאָװויקס מוט-
נער לאָגיק, געשאפן פארן גאסט, װאָס איז גע-
קומען פון סאָוועטנפארבאנד קיין אמעריקע, די
טראגישסטע פּראָבלעם: ,דעם 28-טן איז ער
אופגעטראָטן פאר דער קאָמוניסטישער פּארטיי-
אויסגאבע דזשויַש אפערס" אין ניװײאָרק,
דערנאָך אין לאָס-אנדזשעלעס, טשיקאגאָ, מא-
יאמי -- און איז גאָר גיך, אינמיטן פעברואר,
אָפּגעפאָרן צוריק אהיים... װײַזט זיך ארויס, אז
אין דער אײַלעניש (?-- רעד. ,סאַװעטיש היימ-
לָאנד") אָפּצופאָרן צוריק קיין מאָסקװע איז
געלעגן א וויכטיקע סיבע. שטעלט זיך פאָר,
װאָס פאר א קאָנפוזיע עס װאָלט זיך באקומען,
152
קֶען אײַך...
ווען דער פעברואר-נומער ,ס. ה." פאלט ארײַן
אין אמעריקע טאקע אין פעברואר!"
קיין שמעק הומאָר ניט פארבליבן בא נאָ-
וויקן...
װײַטער שרײַבט ער:
,עס איז בעפיירעש נייטיק געווען פארן רע-
דאקטאָר פון , סאָװועטיש היימלאנד", אז דער
נומער 2 זאָל פארשפּעטיקן. און װאָס אין מי"
קויעך דעם נומ. 11 פארמאָגט ער דען ניט אן
אנטי-ציעניסטישן און אנטי-בונדיסטישן אר-
טיקל פון דעם , עקספּערט? ל. דאדיאני, באגלייט
מיט פופצן (15) בילדער, וי מע פּײַניקט ארא-
בער אין ייִסראָעל, מע שלאָגט דערוואקסענע
אראבער, מע הערט ניט אוף צו מיימעסן ארא-
בישע פרויען און קינדער? און װאָס איז מי-
קויעך דעם נומ. 2, וועלכער האַט צוויי זײַטן
וועגן איינשטיינען, און עס װערט אין ערגעץ
ניט דערמאָנט איינשטיינס באציונג צו ייס"
ראָעל??
מע װאָלט געקאָנט אָפּקומען מיט א שמייכל:
באם נײַנציקיאָריקן עלטער טרעפט מיט א
מענטשן, אז ער טוט אָן אף זיך א קאָלפּעק פון
א באװוּסטן פּערסאָנאזש -- דאָס מאָל פון א שער-
לאָק כאָלמס באם ציעניזם... די זאך ווערט אָבער
ערנסטער, ווען די , מאָרגן-פּרײַהײַט" מיט אָט
אזעלכע אײיװערבאָטלדיקע פּרעטענזיעס צום
סאָוועטישן ייִדישן ליטערארישן כוידעש-זשור-
נאל קומט אָן צום לייענער, וועלכער גלייבט
נאָך אלץ, אז צום שענדלעכן מעשוגאס פון די
נאָװיקס און סולערס װעט וען-עס-איז קומען
א סאָף...
מיר האָבן שוין ניט איין מאָל געשריבן, אז
מיר גלייבן אין די געזונטע קויכעס פון דער
פּראָגרעסיווער ייִדישער געזעלשאפּטלעכקײַט
אין אמעריקע, וועלכע װעלן לאנג ניט דולדן די
נאָװיקיקליקע. ס'איז נייטיק, אז יעדע פּראָװאָ-
קאציע זאָל װערן דעמאסקירט. װאָס איז שײַעך
דער אױיבנדערמאָנטער בולוואר-סענסאציע מיטן
בעקיוונדיקן פארהאלטן מיצאד דער רעדאק-
ציע פון , סאָװועטיש היימלאנד" דרײַ נומערן
פונעם זשורנאל, -- װעלן מיר דאָ מיט דער גאנ-
צער אָפּנהערציקײַט ארױסטראַגן אין דער
עפּנטלעכקײַט א געשעפטלעכן בריוו-אויסטויש,
וועלכער איז בא נאָרמאלע באדינגונגען אָנגע-
העריק בלויז צום אינערלעכן לעבן פון דער
רעדאקציע,
אדעראבע, זאָלן די לייענער אין אמעריקע
זיך באקאנען מיט אָט די צוויי דאַקומענטן.
כאאורכבמריכגר |ההא6ז:ו08)
דזייכלכינגנדי| וואהס?
*+ חאא+דאסאה אגסס: אאז וס
י*י'ייויין 648 .ײ., טוט *ז טוט ינש
אוז 1979 האםא 19 אפדרעדאקםשר + *הזאאת+ז חאאפאתז
"אזאוא 2211:02848צאש" 8/0 4?סדאפעוג סעסונגא'ץאוגצי.ס. 8
ע:װ1,5.10?2 1024
!8083הנ2סע2 880288: 8אאססצספץ
4 43 4828(ָ202 "גאפצאגסז 8אד0026" פגמהקלָא װאואסגסן
/868ס6080692 0 08ד486 צאקסצ80 2 ,0:64684צאט 8אבסאה
3 0808020:ק8ע א 062262208020 , 020א20קמתחת 20036286
. 828ֿ8ענָא
5גסס"פנאאא אסמגסקפּװצָגצסט" 8/0 9 8840 0 ,הפאם
64885ס(ק28 2 "גװפגאגס? 8א1סמ00" 8קָנָצ 7אסצ200 +8286אױ066080
קסע 0003267032(08486 שצהמאקם +אן אאס2 סצט , צהס/סכך צא {גאסקצס
.2704 06 אהגסצפצאט 000044+2 אטאסאס א 0צט א
אפאאסצפפךן 0
8 148 0 4
יי רא יי
= =
פאהאהאאמפלפס +0א05ש80860
חזאאא ההװתססהאצהאמא 4
? 3 =+ סײואסװס
2 :04 464 6 7 .406654/-- 684 :4266, 25668ז::16 121200 1200 .י*+א
2.2 זפֿתפו 2/6/4.9 * 24.
גגאט?עג צ101אנט? צעסמ8א1ז יי
:אט ט:. 00881יי
109 . 8811820053 4.4,
וַטעפּסץס23ג8 אטקג הצעסםאמפל
0 ,4ע0006480 .1979 המסע 19 01 00עח38 ש8ט 88 61פ1ס 8
,. :1979 38 "החגנט2ט? 8:1..4טסיי 8 סהעלָם טעטעסט עד 6;פּץפת
4 //4889840 064 ו8אאטסעחגסת 882688/ח01 .082 ,מעװ0084826 א
.8א80/220 80װ18008268סץ 82 1600 488 , 8208 0070ש8
-002:44'' 8װ86ע06962 88נשכ28ססת 8846 טח.28ס.עסעם 088 :ט
01" פּאקען) 8װ28סקװאעס/28 60246, סנעמא 2 0828 אט 0 ינאט
,042 2 נבֿאקצָצ 88 88 לָאסעהתסת המגטמעעאעקת ,"8.51 טא
48 0808 תַמֿהעֲצָח מץטעסה סזַסאסעתסעחם ס המֿאט8
//762580װ028ח20 663 שסִיִצָהח עצטשץ2032 8ה278:62ט אואסטםא:{סעם
: .(8968200:898 38 צ:8תת
67624818ח צצאחסצמ0פ 0031616 602 ,ט8ץ628:028 ע88 אסבָס טג
, 04 9 ";מגדעגכץ .00821" /ה18702עט ה:239:868 אשת
שסוטסאמפן 0
8 סעסאפתםק:אס? .0.ע
*8ת::16 הםאתסקמאצהײס4" 8/0
מיר ברענגען די איבערזעצונג אף יידיש פון
די צוויי בריוו;
;דעם פ. א. פונעם גענעראל-דירעקטאָר פון
דער אלפארבאנדישער פארייניקונג ,מעזש-
דונאראָדנאיא קניגא"
כאוו. נ. יע. גאַרדײעוון
כאָשעװער ניקאָלײַ יעמעליאנאָװיטש!
די רעדאקציע פונעם זשורנאל ,סאַװעטיש היימ-
לאנד" האָט באקומען פון פשא בריוו פון לייענער,
אין וועלכע עס װערט מיטגעטיילט װעגן דעם, אז
די זשורנאל-נומערן פאר יאנוואר, פעווראל און מארט
זײַנען צו זיי אָנגעקומען ניט צו דער צײַט.
וויסנדיק, מיט װאָס פאר א פּינקטלעכקײַט די
אלפארבאנדישע פארייניקונג , מעזשדונאראַדנאיא
קניגא" באװאָרנט שטענדיק דאָס צושיקן דעם זשור-
נאל ,סאָװועטיש היימלאנד" קיין אויסלאנד, זײַנען
מיר זיכער, אז איר האָט שוין אָנגענומען די געהע-
ריקע מיטלען און מיר װעלן קענען מיטיילן װעגן
דעם די לייענער.
מיט אַפּשלַ
הױיפּטירעדאקטאָר פונעם זשורנאל
,סאָוועטיש היימלאנד"
א. װוערגעליס
;דעם הױפּטירעדאקטאָר פונעם זשורנאל
,;סאָוועטיש היימלאנד"
כאוו. ווערגעליס א. א.
כאָשעװער אראָן אלטעראָװיטש!
ענטפערנדיק אף אײַער אָנפראגע פונעם 19 יון
9, טיילן מיר מיט, אז די ערשטע דרײַ נומערן
פונעם זשורנאל ,סאָװעטיש היימלאנד" פארן 1979
זײַנען, צום באדויערן, צוגעשיקט געװאָרן די אבאָ-
נענטן פון פשא מיט דער יאבאָשע- און יאם-פּאָטשט
אָנשטאָט אוויֵא, װי עס פאָדערט די אײַנגעשטעלטע
אָרדענונג. :
דער פעלער האָט זיך באקומען איבער דער שולד
פונעם באשטעלער--דער פאריניקונג ,סאָיוזי
פּעטשאט", װעגן װאָס עס אין אין מארט כױדעש
אינפאָרמירט געװאָרן די פירמע ,פאַר קאָנטינענט"?
וועלכע נעמט אָן די אבאָנירונג אף אײַער זשורנאל
אין פשא.
אָנהײבנדיק פונעם אפּרעלינומער, װוערט דער
זשורנאל װידער אָפּגעשיקט די אמעריקאנער לייע-
נער מיט דער לופטיפּאָטשט אָן א צוגאָבלעכן אָפּ-
צאָל פאר איבערשיקן דורך אויָא.
מיר װעלן אײַך זײַן דאנקבאר, אוב איר װעט
געפינען פאר מעגלעך איבערצוגעבן אונדזערע אנט-
שולדיקונגען די לייענער פון ,סאָװעטיש היימלאנד"
אין פשא.
מיט אָפּשײַ
פ. א. פונעם גענעראל-דירעקטאָר פון דער
אלפארבאנדישער פארייניקונג , מעזשדו-
נאראָדנאיא קניגא"
נ. ג אָר ד יי ע וו"
פון געזעלשאפטלענן
בֹ פאדשפרײטער
ט
סן|||צטיס
הּײו/וור
װער לײענט דעם זשורנאל ,סאָװעטיש היימלאנד"?
אף דער דאָזיקער פראגע קאָנען מיר ענטפערן: מענטשן פון פארשיײ"י
דענעם עלטער--יונגעלײַט, זקיינים, קינדער. מיר פארעפנטלעכן הײַנט עט-
לעכע בריו, װאָס באשטעטיקן עס.
א זעלטענער אינטערויו
דער ראָסטאָװער טוישעוו יאנקעוו פּרילוצקי איז
געװאָרן א בען מייע. זײַן פרוי ווערע וועניאמינאָוו-
נא איז אלט נײַנציק יאָר. ביידע לייענען זיי ,סאָ-
וועטיש היימלאנד" אין מעשעך פון אלע יאָרן, װאָס
ער דערשײַנט.
א שטאלטנער און רירעװודיקער, מיט פריילעכע
לעבעדיקע אויגן, האָט יאנקעוו פּרילוצקי מיך בא-
געגנט מיט א הארציקן שאָלעםיאלייכעם. זײַן דארע
האנט, נאָך אלץ מיט סימאָנים פון מאָזאָליעס, האָט
געצײַגט, אז די שלאָסער-פּראָפּעסיע איז ביכלאל ניט
קיין לײַכטע,
-- ביז הונדערט און צוואנציק, רעב יאנקעו!
-- גאם אטעם, כהאָב ניט קעגן --זאָגט דער
יוביליאר און גיט צו: -- איך געדענק, אז אין טויזנט
נײַן הונדערט ערשטן יאָר, װען איך האָב זיך גע-
שטעלט צום פּריזיוו, האָבן אלע דאָקטוירים אין איין
קאָל געמאָלדן, אז דערװײַל טוג איך נאָך, נאָר פאר
קיין סאָלדאט ניט, װײַל איך בין א שמאָלברוסטיי
קער. דאָס זעלבע האָט זיך איבערגעכאזערט אין
טויזנט נײַן הונדערט צווייטן יאָר. דעם טאטן מײַי
נעם האָט מען געזאָגט פּראָסט: ,אָן או ואס ניע
זשילעץ", דאָס הייסט, אז איך טוג אף קאפּאָרעס.
זעט איר דאָך: איך לעב אדהײַעם. הײַנט גי זײַ א
כאָכעם און טרעף, װעמענס מאָרגן ס'איז. ויאזוי
האָט זיך מיר אײַנגעגעבן אָפּנארן דעם מאלעכהא-
מאָװעס? ריישיס, האָט דאָס לעבן מיך ניט געבאלע-
װעט און ניט געשאנעוועט. אלע יאָרן בין איך גע-
ווען א שלאָסער. בלויז צו זיבעציק בין איך אוועק
אף פּענסיע. דאָס איז, װײַזט אויס, דאָס גלאוונע,
געלעבט האָב איך באשיידן און ניט איבערגעכאפּט
די מאָס אין עסן. שמיכלט ניט. דאָס איז זייער
וואזשנע. מײַן לעבן באשטעטיקט עס.
-- רעב יאנקעוו, װאָס ווינטשט איר דעם זשור"
נאל ,סאָװעטיש היימלאנד"?
-- ער זאָל האָבן א סאך לייענער. ער זאָל ניט
ווערן ערגער און זאָל אונדז אזוי וי ביז איצט פאר-
שאפן פארגעניגן. זאָל זײַן פרידן אף דער ערד.
דעם אינטערוויו האָט אָפּגענומען הערשל באראז
(ראָסטאָוו)
154
װעגן זיך און װעגן מײַנע
כ אוויי רים
דרײַ יאָר פון מײַנע דרײַ און צוואנציק פרייט מיך
שוין דער זשורנאל ,סאָװעטיש היימלאנד". זײַנע
ראָמאנען, דערציילונגען, לידער, די שארפע פּובלי-
ציסטישע ארויסטרעטונגען, די פילצאָליקע רובריקעס
און מיטיילונגען פארשאפן מיר פיל פארגעניגן, בא-
רײַכערן מיך. דער זשורנאל העלפט מיר אויספורע-
מען מײַן װעלט-אָנשױוּנג, װערן א בער פון דער
קאָמוניסטישער צוקונפט.
הײַנטיקס יאָר האָב איך פארענדיקט דעם פּאָלי-
טעכנישן אינסטיטוט, פארטיידיקט מיט דערפאָלג א
דיפּלאָסיארבעט וועגן די מעכאנישע אייגנשאפטן פון
פּאָלימערן. איך גיי ארײַן אין דער גרויסער ארבעטס-
וועלט, א גרייטער אָפּצוגעבן אלע מײַנע קױיכעס
אונדזער פאָטערלאנד, און איך האָף, אז ,סאָװעטיש
היימלאנד" װועט מיך באגלייטן אין מעשעך פון מײַן
גאנצן לעבן.
בא אונדז אין לענינגראד בין איך ניט דער איינ-
ציקער לייענער פונעם זשורנאל. איך קאָן אָנרופן
א סאך מענטשן, וועלכע אבאָנירן זיך אף אים, און
ניט נאָר עלטערע, אזעלכע וי די זיבעציקיאָריקע
מ. לעווין, ד. נודעלמאן, מ. גרינשטיין, ג. גאפּאָנענ-
קאָ. צװוישן די לייענער זײַנען פאראן ניט וייניק
יונגעלײַט. איך פּערזענלעך וייס. אז ,סאָװעטיש
היימלאנד" האָט פארינטערעסירט צוויי נײַנצניאָריקע
מיידלעך --ג. פּילדעס און ס. גורעוויטש, זיי האָבן
זיך אבאָנירט אפן זשורנאל. דאָס גאנצע 1979 באקו-
מען ,סאָװעטיש היימלאנד" מ. ראָגאָװסקע, וועלכע
איז אלט 21 יאָר, אי. מאלינסקע --- 23 יאָר, ס. טשוד-
נאָווסקי---24,
מע האָט געדארפט זען, װאָס פאר א סימכע ס'איז
געווען בא דער באגײַסטערטער גאלינע פּילדעס, ווען
זי האָט צום ערשטן מאָל איבערגעלייענט זעלבשטענ-
דיק אף ייִדיש ,,שאָלעם-אלייכעם", און דערנאָך, הא-
גאם פּאמעלעך, מיט האפסאָקעס, אָבער א גאנץ זײַטל
נאָכאנאנד אינעם זשורנאל.
פונדעסטוועגן קלער איך, אז מע דארף ברייטער
רעקלאמירן אונדזער זשורנאל ,סאָװעטיש היימלאנד".
ווען מע זאָל דאָס טאָן מיט מער ברען, װאָלט זיך
די צאָל לייענער אף א סאך פארגרעסערט. איך בין
איבערצײַגט אין דעם.
א דאנק אײַך, װאָס איר האָט באפרידיקט די בא-
קאָשע פון א גרופּע מײַנע לענינגראדער כאויירים
און פארעפנטלעכט א. ריבאקאָווס ראָמאן , שווערער
זאמד".
אלע מײַנע כאוויירים, באשטענדיקע לייענער, װעלן
אומבאדינגט אױסשרײַבן דעם זשורנאל ,סאַװעטיש
היימלאנד" אויך אפן 1980 יאָר.
מוישע דײַטש, לענינגראד
איך לערן זיך אין זעקסטן קלאס
גוט מאָרגן, געטרלַע רעדאקציע!
איך לערן זיך אין זעקסטן קלאס אין א רוסישער
שול. מיר, אין דער היים, באקומען דעם זשורנאל
,סאָוועטיש היימלאנד".
בא אונדז אין דער פאמיליע לייענט און שרײַבט
גוט די באָבע. זי האָט מיך אויסגעלערנט שרײַבן
און לייענען ייִדיש. דערװײַל איז מיר שווער צו מאכן
די פראזע.
דאָס בריוול שרײַב איך אליין, נאָר עס דיקטעוועט
מיר די באָבע.
איך בעט אײַך זייער, גיט מיר אן ענטפער אפן
בריוו.
אלדאָס גוטס אײַך!
זײַט געזונט!
אײַער לייענער פונעם זשורנאל ,סאַװעטיש היימ-
לאנד".
שיינקמאן סעניא, האָמעל
העמשעך
(הומאָרעסקע)
ווען דער זיידע מאָיסײ ארקאדיעוויטש פאָקערמאן
האָט אָנגעהויבן לייענען דעם זשורנאל ,סאַָװעטיש
היימלאנד", איז נאָך זײַן אייניקל עלעקל אף דער
וועלט ניט געווען.
אין איינעם א מײַיפרימאָרגן איז מאָיסײי ארקא-
דיעוויטש געשטאנען אפן פּעראָן פונעם יאראָסלאװוער
װאָקזאל אין מאָסקװע, געווארט אפן צוג. לעבן זײַ-
נע פיס איז געלעגן אן איבערגעבונדן קעסטל מיט
מאראנצן. ער האָט געכאפּט א קוק אפן זייגער. סע
איז נאָך געבליבן ווארטן א היפּש ביסל צײַט, האָט
ער צעעפנט א פרישן נומער , סאָװעטיש היימלאנד".
צו פאָקערמאנען איז צוגעגאנגען א מאנצבל אין
די זעלבע יאָרן. ער האָט אויך געהאט בא זיך אן
איבערגעבונדן פּעקל.
-- איר לייענט א ייִדישן זשורנאל?--האָט ער
ארײַנגעקוקט אין , סאָװועטיש היימלאנד".--דאָס נעמט
איר אים מיט זיך אין וועג ארײַן?
-- ניין, איך פאָר ניט.
-- איך פאָר אויך ניט, -- האָטס דער אומבאקאנ-
טער זיך אָפּגערופן. -- איך דארף נאָר איבערגעבן
מיטן קאָנדוקטאָר א פּעקל לימענעס דער טאַָכטער
קיין כאבאראָווסק.
-- קיין כאבאראָווסק! בא מיר איז דאַרט א זון,
שיק איך אים אויך מאראנצן מיטן פּראָװאָדניק.
-- אויב אזוי, -- דער אומבאקאנטער האָט אויס-
געשטרעקט זײַן האנט צו פאָקערמאנען, --אין נאט
אײַך מײַן ברייטן שאָלעם-אלייכעם! מיך רופט מען
באָריס סאָלאָמאָנאָװיטש שענקמאן.
פאָקערמאן איז א בוייאינזשעניער. די פרול זײַנע
אנע איסאקאָוונא --א קינדער-דאָקטאָר. פאראן בא
זיי צוויי זין. איינער, אן אינזשעניער-אוולאטאַר, אר-
בעט אין כאבאראָווסק. דער צווייטער פארענדיקט
דעם בוי-אינסטיטוט. ביידע נאָך ניט קיין כאסענע
געהאטע.
שענקמאן ארבעט אין א שוך-פאבריק. זײַן פרוי
אנע נאטאנאָוונא איז א דאמסקע צושנײַדערן אין אן
אטעליע. פאראן בא זיי איין טאָכטער. זי האָט פא-
רענדיקט א פּעדאגאָגישן אינסטיטוט, ארבעט אין
כאבאראָווסק -- נאָך א מיידל.
ווען דער צוג איז צוגעפאָרן צום װאָקזאל, האָבן
די טאטעס דערלאנגט זייערע פּעקלעך דעם ואגאָן-
קאָנדוקטאָר און געבעטן, ער זאָל זיי איבערגעבן אין
כאבאראָווסק די צוויי יונגע מענטשןן,
פון װאָקזאל זײַנען שוין די עלטערן געגאנגען צו-
זאמען, און יעדערער האָט זיך פאָרגעשטעלט, וי-
אזוי עס װעלן זיך באגעגענען די קינדער באם צוג
אין כאבאראָווסק. דאָ אין מאָסקװע, לעבן יאראָסלא-
װוער װאָקזאל, איזן מען געפעלן געװאָרן איינער דעם
צווייטן. מע האָט שוין אפילע געקלערט וועגן מעכו-
טאָנעשאפט.
199
-- אין מאלאכאָווקע האָב איך
א דאטשע פון פיר צימערן. בא-
לעבאטעווע סײַ זומער, סײַ וינ"
טער, --האָט פּאָקערמאן זיך
ארויסגערעדט מיט א געפיל פון
האָפענונג, אז זײַן זון װעט גע-
פעלן װערן שענקמאנס טאָכטער.
-- אין מאָסקװע, אין סאמע
צענטער האָב איך א צווייצימער-
דיקע קווארטיר, אין די קייסער-י
צײַטן האָט דאָרט געװױינט א
גוויר, א סויכער פון דער גילדיע.
אָרט װעט קלעקן פאר געלעגערס,
אפילע ווען ס'וועט אלע יאָרן זיך
קינדלען, --- האָט קונדייסיש א
-מאך געטאָן שענקמאן.
-- גיט מיר דעם זשורנאל, --
האָט שענקמאן זיך געװענדט צו
פאָקערמאנען, -- איך. ועֵל אים
באװײַזן מײַן פרוי, כאנען, זאָל זי
אויך א קוק טאָן אף אונדזער
,שאדכן". איך מיין מיט דעם זאָגן,
אז אוב כ'װעל עפּעס נעמען בא
אײַך, װעל איך דארפן עס אומי
קערן, און אָט אזוי-אָ הייבט מען
אָן זיך באגעגענען.
פאָקערמאן האָט אָנגעקנײיטשט זײַן נאָז.-.
-- איר פארשטייט, בא מיר אִיז: אזא טעװע: כאפּ
איך נאָר ארײַן דעם , סאָװועטיש היימלאנד" אין מײַנע
הענט, לאָז איך אים ניט ארויס, ביז איך דערקלײַב
זיך ניט צום סאָף. און מײַן פרוי קאָן זיך שוין ניט
דערווארטן, איך זאָל איר עפּעס דורכלייענען...
-- עפשער איז דער זשורנאל אונדזער מאזלדיקער
שטערן?!
-- איר ווייסט װאָס? קומט צו פאָרן מיט אײַער כא-
נען קיין מאלאכאָווקע, און פארכאפּט טאקע מיט זיך
א בילד פון אײַער טאָכטער.
איז װי זאָגט מען: ,די צײַט גייט זיך, און די
ערד דרייט זיך".
אין אכט טעג ארום האָבן די טאטעימאמעס בא-
קומען בריוועלעך פון זייערע קינדער מיט אלציינע
ווערטער: ,,מיר פאָרן אין אורלויב"...
טיקױטאָעס
איבער א טעכנישן פעלער זײַנען אין דער רובריק
סאָוועטישער ליטעראטור" (, סאָװועטיש היימלאנד", נומ
ווען דאָס אייניקל עלעקל איז אלט געװאָרן דרײַ
יאָר, האָט ער געפרעגט באם זיידן:
-- דו לייַענסט פאר דער באָבּען?! און זי הערט!
איינמאָל האָט איינע פון די צוויי באָבעס, כאנע,
געזאָגט עלעקלען:
-- הער זיך צו, סע איז שוין שװער דעם זיידן
צו לייענען פאר דער באָבען, אפילע אין ברילן. עפ-
שער וועסטו זיך אויסלערנען אים צו פארבײטן.
די באָבע כאנע האָט פארן זשורנאל אופגענייט א
זײַדן זעקעלע.
איצט, װען דער צװעלפיאָריקער עלעקל לײיענט
איר דעם , סאָװעטיש היימלאנד", דערמאָנט עס איר
די גליקלעכע צײַטן, בעשאס איר מאן מאָיסײ האָט
נאָך געלעבט.
אלץ האָט זײַן העמשעך.
רוּוון פּוסטילניקאַוו, מאלאכאָווקע
,מאטערלאלן פאר א לעקסיקאָן פון דער ייִדישער
ער 8 פון 1979) ניט ריכטיק אָנגעװיזן די לעבנס-
דאטעס פון שלוימע מיכאָעלסן. עס דארף זײַן: 1890--1948.
= == +
1
8
-נאָך א בראָכע קומט
די סודע.
ווען מענדעלע מױכער-ספאָרים
איז געווען אין וילנע,. אין ער
ארײַן אין א ביכער-קראָם און גע-
נומען באקוקן אלטע ספאָרים-אנ-
טיקן. דערזען דעם זיידן פון דער
ייִדישער ליטעראטור, האָט דער
פארקויפער זיך אופגעשטעלט מיט
גרויס דערעכערעץ און געמאכט א
בראָכע. מענדעלע, װאָס אין גע-
װען בעטעוװוע א באשיײדענער
מענטש, האָט געזאָגט צו זײַן בא-
גלייטער: '
= גיכער, גיכער, לאָמיר פונ-
דאנען אנטלויפן! דֶער ייד האָט
נאָרװאָס געמאכט א בראָכע, װעט
ער מיך טייקעף אופעסן!
מאסקים
ווען ס'איז געשטאָרבן איינער
א קלאל-טוער, האָט מארק טוען
באמערקט:
-- איך האָב זיך אָפּגעזאָגט צו
גיין אף דער לעװײַע, נאָר שריפט-
לעך האָב איך געלאָזט וויסן, אז
כ'בין אײַנשטימיק מיט איר,:
װיצן פון שרײַבער
ש פּאָרזא מק ײַ ט
מע האָט געפרעגט דעם ייַדישן
שרײַבער מייער דיק:
-- װי פאלט עס אײַן די ייַדֹן
אין מידבאָר אינמיטנדערינען צו
מאכן א גאָלדענעם קאלב!
-- װאָס דען האָט איר גע-
װאָלט, -- האָט געענטפערט דער
שרײַבער, -- זי זאָלן מאכּן א
גאָלדענעם אָקס! ס'איז דאָך אן
אוויירע דאָס גאָלד!
גאנץ אײנפאך
מע האָט געפרעגט בא בערנארד
שאָו:.
-- ונלאזוי
וִויצן? |
-- גאנץ איינפאך, -- האָט בער-
נארד שאָו געענטפערט, - איך
זעץ זיך אװועק באם שרײַבטיש
און הייב אָן לאכן, און דערנאָך
באשרײַב איך, פון װאָס איך האָב
געלאכט.
שאפט איַר אײַערע
:
א גוטע אײצע
א יונגער דיכטער האָט פאָרגע-
לייענט זײַנע א ליד פאר הענריך
היינע,. האָט אים היינע געזאָגט:
-- יונגערמאן, אזא ליד וועט.
איר קאָנען שרײַבן, ווען איר וועט
שוין זײַן בארימט. ביז דאן מוזט
איר שרײַבן גוטע לידער.
א שאָד
װאָלטערס סאָנים האָבן אין פּא-
ריזש פארשפּרייט קלאנגען, אן
ער איז ניט דער אװטאָר פון איי-
נער פון זײַנע טראגעדיעס.
-- איך װאָלט געווען דערפון
זייער צופרידן, -- האָט װאָלטער
געזאָגט, װוען ער האָט זיך וועגן
דעם דערװוּסט.
-- פארװאָס! -- האָט אים גע-
פרעגט זײַנער א פרײַנט.
-- װײַל מיר ואָלטן געהאט
אכוץ װאָלטערן נאָך איין ערלעכן
שרײַבער, -- האָט וואָלטער געענט-
פערט.
157
מאטעריאלן פאר א לעקסיקאָן
פון דער ייִדישער סאָוועטישער ליטעראטור
מאץ, דאָװויד (1902--?).
--פּעדאגאָג, פּובליציסט. געבוירן
געװאָרן אין מינסק אין אן ארבע-
טערימישפּאָכע. פארענדיקט א
פּעדאגאָגישן טעכניקום. זינט 1922
אקטיוו זיך באטייליקט אין דער
ארבעט פון דער ייִדישער קאָמיו-
גישער סעקציע אין װײַסרוסלאנד,
געװען א לערער אין יידישע
דערציונגסיאנשטאלטן אין מינסק.
א געוויסע צײַט געלעבט אויך אין
מאָסקװע, כארקאָוו,. קיעוו. די
ערשטע ווערק געדרוקט אין קיע-
ווער כוידעש-זשורנאל פאר קינ-
דער ,פרייד" (1922--1923), אין
וועלכן ער איז געווען איינער פון
די רעדאקטאָרן. צוזאמען מיט ג.
װײַנהױז רעדאגירט אין די יאָרן
6--1927 די וועכנטלעכע צײַי
טונג ,דער ינגער פּיאָנער"
(מינסק). אין די יאָרן 1931--1933--
א מיטגליד פון דער רעדקאָלעגיע
פונעם פּעדאגאָגישן כוידעש-זשור-
נאל ,ראטנבילדונג" (כארקאָוו),
װי אויך רעדאקטאָר פון דער
מינסקער צײַטונג /פּיְאָנעריווע-
קער" (1926--1928). געדרוקט אר"
טיקלען איבער דערציונגסיפראגן
אין די צײַטונגען ,דער עמעס.?,
;אָקטיאבער? און אין די זשורנאלן
יונגוואלד", , פּיָאָנער", , שטערן",
,אפן שפּראכפראָנט", ,די רויטע
וועלט".
װערק: דער יונגער ארבעטער,
כרעסטאָמאטיע פאר דער 2-טער
און 3יטער גרופּע פון אָװונטישולן,
מינסק, 1927.
מארגאָלין, מיריאם (דאטעס
אומבאוװווסט)
-- פּעדאגאָג, דיכטערן, פּראָזא;-
קער. געבוירן אין מינסק. אין די
יאָרן 1922--1924 געארבעט אין
דער אָפּטײלונג פון פאָרשוליביל-
דונג אין דער ייַדישער סעקציע
באם קאָמיסאריאט פון פאָלקס-ביל-
דונג. שפּעטער געװוען א לערערן
158
אין מינסק, האָמעל און אנדערע
שטעט פון װײַסרוסלאנד. געדרוקט
לידער, דערציילונגען און פּעדא-
גאָגישע ארטיקלען אין דער מינ-
סקער צײַטונג ,אָקטיאבער? און
אין אנדערע אויסגאבעס, וי אויך
איבערזעצונגען פון רוסיש, װײַס-
רוסיש, אוקראיניש.
װערק: מײַסעלעך פאר קליינינ-
קע קינדערלעך (שארבלאט און
איליוסטראציעס פון י. ב. רי-
באק), פּעטראָגראד, 11922 /זײַ
גרייט",. ארבעטיבוך פארן 4-טן
לערניאָר (צוזאמען מיט שלוימע-
איטשע און יויסעף ראווין), מאָס-
קווע--כארקאָוו--מינסק, 1930 (אין
דעם דאָזיקן לערנבוך אָנגעשריבן
די אָפּטײלן ,די פּעלקער פון סאָ-
וועטנפארבאנד" און ,אף די רישי
טעוואניעס פון סאָציאליסטישער
בויוּנג").
ביבליאָגראפיע: מ. ל. (מ. ליטי
וואקאָוו),. צײַטונג ,דער עמעס",
מאָסקװע, 12 מארט 1923.
מארגאָליס, יעדידע
(1885---1949)
-- פּראָזאיַקער, דיכטער. געבוירן
אינעם דאָרף פּוסטיקי, לעבן װאָל-
קאָװיסק, גראָדנער געגנט. זעלב-
שטענדיק שטודירט שפּראכן, פי-
לאָסאָפיע, געשיכטע, ליטעראטור.
די ליטערארישע טעטיקײַט אָנגע-
הויבן אין 1904 מיט קריטישע און
פּובליציסטישע ארטיקלען אין אוו"
ראָם רייזענס יאָרבוך , פּראָגרעס?.
פון 1904 ביז 1908 געלעבט אין
אמעריקע, װוּ ער האָט געארבעט
אין א שאפּ און אײנצײַטיק
פארעפנטלעכט סקיצן, לידער און
ארטיקלען אין דאָװויד פּינסקיס
װאָכנשריפט ,דער ארבעטער", וי
אויך אין די אויסגאבעס ,דאָס
פאָלק", ,ייִדישער קעמפער", ,די
צוקונפט", אינעם זאמלבוך ,טרוי-
מען און װױירקלעכקײַט". געװען
איינער פון די רעדאקטאָרן פונעם
זאמלבוך ,יוגנט", א מיטגרינדער
פונעם הומאָריסטישן זשורנאל
,דער קיביצער". אין 1908 זיך
אומגעקערט קיין רוסלאנד, גע-
װוינט אין ווארשע, זיך געדרוקט
אין פארשיידענע ליטערארישע
אויסגאבעס און ארויסגעגעבן די
ערשטע זאמלונגען פון דערציי-
לונגען, װאָס זייער הויפּטיטעמא-
טיק איז געווען דאָס לעבן אין די
קליינע שטעטלעך פון טכום. אין
די יאָרן 1920 --1922 געװוען א
מיטארבעטער אין דער ייִדישער
אָפּטײלונג פונעם פאָלקס-קאָמיסא-
ריאט פאר נאציאָנאלע איניאָנים
אין מאָסקװע. שפּעטער געארבעט
אין דער צײַטונג ,דער עמעס.".
געדרוקט דערציילונגען אין פאר-
שיידענע סאָוועטישע אויסגאבעס,
דערונטער אין דער צײַטונג
,אײיניקליט".
װערק: דערציילונגען, ווארשע,
9 -פון דער הײַנטיקער
וועלט", ווארשע, 1912 ,שיר
האיאָכיד", דראמע אין דרײַ אקטן,
ווארשע, 1913; װײַטע שײַן, פראג-
מענטן און פערזן, מאָסקװע, 1922;
מילכאָמע-צײַט, סקיץ, דאָרט, 1922
נײַיטהילים, געזאנגען, דאָרט,
2 אמכאָ, א פאָלקסידראמע
אין 3 אקטן, דאָרט, 1923; צװוישן
פראָנטן, דערציילונגען, מאָסקװע--
כארקאָוו--מינסק, 1930; אין סמאָ-
ליארניע, דערציילונג, מאָסקווע,
6 פּױערים, דערציילונגען,
דאָרט, 1939; סאָכרים, דערציילונג,
דאָרט, 1941.
ביבליאָגראפיע: ז. רייזען, לעק-
סיקאָן, ב. 2; ז. זילבערצװײַג, לעק-
סיקאָן פון ייִדישן טעאטער, ב. 2:
ליטוואקאָוו, אין אומרו, מאָסקװע,
6, זז. 103--104; ש. ניגער,
ליטערארישע בלעטער, ווארשע,
9 אפּרעל 1927; א. רייזען, עפּײ
זאָדן פון מײַן לעבן, ב. 2, ווילנע,
9 י. בראָנשטיין, אטאקע,
מאָסקװע -- כארקאָוו -- מינסק,
10*
30; ד. איגנאטאָוו, די צוקונפט,
ניוײיאָרק, דעקאבער 11944 ב.
מארק, צײַטונג , פאָלקס-שטימע",
ווארשע, נומ. 40, 1947: נ. מײַזיל,
דאָס ייִדישע שאפן און דער ייִדי-
שער שרײַבער אין סאָוועטנפאר-
באנד, ניו-יאַרק, 1959,
מארגוליס, אָשער
(1891---1976)
-- היסטאָריקער, פּובליציסט. גע-
בוירן אין ראָוונע, אוקראינע. גע-
ענדיקט דעם היסטאָרישן פאקול-
טעט פונעם קיעװוער אוניווערסי-
טעט. געווען פארוואלטער פון דער
היסטאָרישער סעקציע פון דעם
אינסטיטוט פון ייִדישער קולטור
בא דער אוקראינישער וויסנשאפט-
אקאדעמיע. פארעפנטלעכט אין די
פּעריַאָדישע אויסגאבעס פיל אר-
טיקלען איבער ייִדישער געשיכ-
טע, װי אויך ועגן פראגן פון
ליטעראטור און אטעיזם. פארן בוך
,ייִדישע פאָלקסמאסן אין קאמף
קעגן זיערע אונטערדריקעף"
אייגנט מען אים צו אין 1940 דעם
טיטל קאנדידאט פון היסטאָרישע
וויסנשאפטן. אין די נאָכמילכאָמע-
דיקע יאָרן געװוינט אין ריאזאן,
געארבעט אינעם דאָרטיקן פּעדא-
גאָגישן אינסטיטוט און פאָרגע-
זעצט די וויסנשאפטלעך-פאָרשע-
רישע טעטיקײַט. אָ. מארגוליס
האָט צוזאמען מיט מ. ווינערן רע-
דאגירט י. אקסענפעלדס וערק
,;דאָס שטערנטיכל? און ,נאָך צוויי
האָזן". אינעם אלמאנאך , סאָװוע-
טיש", אין די זשורנאלן ,פאָר-
פּאָסט? און , סאָוועטישע ליטערא-
טור" פארעפנטלעכט די ארטיקלען
,צו דער מענדעלע-פאָרשונג",
,אָנטײל פון די ייִדישע מאסן אין
די הונגער-אומרוען אין 1891/,
,איציק סאמסאָנקין, דער עמעס-
זוכער?. אין ,סאָװועטיש היימ-
לאנד" אָפּגעדרוקט ארבעטן וועגן
שאָלעם-אלייכעמס טעוויע דער
מילכיקער? און וועגן אימאָנועל
האָרומי.
װערק: פונעם פארשאָלטענעם
נעכטן, מאָסקװע, ,דער עמעס",
8; וויאזוי לעבן ייִדן אין סאָ-
וועטנלאנד. דאָרט, 1940; געשיכטע
פון ייִדן אין רוסלאנד. עטיודן און
דאָקומענטן, ערשטער באנד: 1772---
1. מאָסקווע, צענטרפארלאג,
0 ייִדישע פאָלקסמאסן אין
קאמף קעגן זייערע אונטערדרי-
קער. עטיודן. מאָסקװע. ,דער
עמעס", 1940,
ביבליאָגראפיע: א. אבטשוק,
עטיודן און מאטעריאלן, ערשטער
בוך, 1917 --- 1927, כארקאָוו, 1924;
א. בראכמאן, זשורנאל , שטערן",
נומ. 7---8, 41940 י. ש. (י. שאצ-
קי), ייואָיבלעטער, ב. 2211,
ניוײיאָרק, מײַ--יון, 1943; א. פּאָ-
מעראנץ, א רײַזע אין דער צו"
קונפט, ניוײיאָרק, 1944: ז. גרינ-
בערג, צײַטונג ,אייניקײיט", 18
אפּרעל 1946,
מארשאק, דאניעל
(1872--1927)
-- דיכטער, פּראָזאיִקער, דראמא-
טורג. געבוירן אין טוקום, לעט-
לאנד. אין קאָװונע, װוּ ער האָט
געדינט אין דער ארמיי, זיך אָנ-
געשלאָסן אין דער סאָציַאליסטי-
שער באוועגונג. שפּעטער זיך בא-
זעצט אין מינסק, געארבעט אלס
שוסטער און אײינצײַטיק אָנגע"
הויבן צו שרײַבן לידער און נאָ-
װעלן אף דײַטש. אין טורמע, װוּ"
הין ער אין ארײַנגעפאלן פאר
רעװאָליוציאָנערער טעטיקײַט, גע-
נומען שרײַבן אף ייִדיש און אין
5 דעביוטירט אין דער צײַטונג
,פרײַנט" מיט דער דערציילונג
,אהיים". פון דעמלט אָן פאר-
עפנטלעכט ער א סאך דערציילונ-
גען און לידער אף ארבעטעריטע-
מאטיק אין ,פּרײַנט', ,יִדישע
צײַטונג", ,לעבן און וויסנשאפט",
,וועקער? און אין אנדערע אויס-
גאבעס. אין 1915 אָפּגעדרוקט אין
ווילנער זשורנאל ,גרינינקע ביי-
מעלעך" א קינדער"פּיעסע ,דאָס
זיבעטל". פּאָפּולער זײַנען געווען
זײַנע פּאָעמעס ,דער אויצער" און
,דער װאָפּנשמיד". אין 1921 דער-
שײַנט אין ווילנער קלעצקיןיפאר-
לאג זײַן בוך ,דערציילונגען". ער
שרײַבט אויך אָן א סאָף צו ש.
אניסקיס דראמע , טאָג און נאכט".
באזונדערס אקטיוו ווערט זײַן לי-
טערארישע טעטיקײַט אין די סאָ-
וועטישע יאָרן. ער פארעפנטלעכט
א ריי פּיעסן, פּראָזאיַשע װערק,
זעצט איבער אף ייָדישׁ וו. בלאנ-
טשיס ,מורזוך", ס. גריגאָריעווס
;אמבא", ה. קאָבעטס ,די הוטע",
מיכאס לינקאָווס און דזמיטראָק
ביאדוליס ווערק.
װערק: דערציילונגען, וילנע,
1 טאמארע, פּיעסע אין 3
אקטן, מינסק, 1928: אומזיסטער
טומל, קאָמעדיע. אין איין אקט,
מינסק, 1930; גאָטס גייערקע, איינ-
אקטער, מינסק, 1920: די פאר-
שטויסענע, ראָמאן, מינסק, 1926.
ביבליאָגראפיע: ז. רייזען, לעק-
סיקאָן ב. 2: ז. זילבערצװײַג,
לעקסיקאָן פון ייִדישן טעאטער,
ב. 2; י. בראָנשטיין, זשורנאל
,פּראָליט?, מארט--אפּרעל, 1930;
ב. אָרשאנסקי, די ייִדישע ליטע-
ראטור אין װײַסרוסלאנד נאָך דער
רעװאָליוציע, מאָסקװע, 1931.
מאָגיליאנסקי י. (דאטעס
אומבאוווסט)
-- פּעדאגאָג. געבוירן אין האָמעל,
װוײַסרוסלאנד. געווען א לערער
פון נאטורוויסנשאפט און כימיע
אין מינסקער ייִדישע שולן. גע-
דרוקט ארטיקלען אין דער מינ-
סקער צײַטונג גאָקטיאבער". אװו-
טאָר פון לערנביכער איבער נא-
טורוויסנשאפט פאר ייִדישע שולן.
װוערק: נאטורוויסנשאפט (צוזא-
מען מיט נ. לײיבאָוויטש), ארבעט-
בוך פארן 5יטן לערניאָר. צוויי-
טער טייל. מינסק, מעלוכעיפאר-
לאג, 1931: אין קאמף פאר סאַ-
ציאליסטישער גערעטעניש (צוזא-
מען מיט נ. לײבאָוויטש), לערנ-
בוך אֹף נאטורוויסנשאפט פארן
5טן לערניאָר. ערשטער טייל.
מינסק, צענטרפארלאג, 1921.
ביבליאָגראפיע: נ. בערנשטיין,
צײַטונג ,, אָקטיאבער", מינסק, נומ.
9, 1932: נ. רובינשטיין, דאָס
ייִדישע בוך אין סאָוועטנפארבאנד
אין 1932, מינסק, 1923,
מעלאמוד, באָרעך
(1892--1927)
-- זשורנאליסט, פּעדאגאָג. גע-
בוירן אין א שטעטל לעבן ווילנע
אין אן ארבעטער-מישפּאָכע. זיך
געלערנט אין א מאָסקװער הויכ-
שול. געווען א פּעדאגאָג אין אָדע-
סער פּעדאגאָגישן טעכניקום. גע-
דרוקט ארטיקלען אין די צײַטונ-
גען ,דער עמעס", ,דער שטערן",
אינעם זשורנאל ,אפּיקױרעס? און
אין אנדערע אויסגאבעס. א געווי-
סע צײַט געווען רעדאקציע-מיט-
גליד און רעדאקטאָר פון ,אָדעסער
ארבעטער". ארויסגעגעבן עטלעכע
ביכלעך און בראָשורן איבער
פראגן פון פּעדאגאָגיק און אטע-
יַזם.
װערק: אנטיקלעריקאלע ארבעט
אין שול, דידאקטיק און מעטאָ-
דיק, מינסק, 1930 (צווייטע אופ-
לאגע -- אין כארקאָוו, 1932),
1599
וווע הע װעווסותטצבוץ סוווסאסח 3
0פצא װ0680880
} פ{זד6גז
142 26016ק ם 8װ238אץ סעאססעהס146
לא 60 ק צא אזעצמ6068408
-וועהזע אסאומבה אחמוסוסתהת8ם 86 עה 112 /12עט800ק עסקעא /40080880 .1
-אגקז 328262 סתסעק88סתס 6 -- 2גסקעא 40000086000 חזסגט | סחמסנגהנגה .2
.1646108 אזטאס2זעני האמהזהאוסח ההתת אוװאװע02א8606 (הקתעמסה8ת אהאססטעדגא
3. 8דעטסס2ק /2סקץא 40040880/0 גאסקץ סתסוותס ההחק16ג!2 114 006160606006 02616-
ם /874ו32 סתתק 114 סתהטסטץבת 06אססעדגא 166611116 21604112.
}עאססץק 22 אסהסםסקסת 6 0108 2084 עאסעחס 04ז20ז2תעקת מסאסקץ 8אג01אס1 18 .4
-60004 טץססװאנס0א803 זאגם ?220 410 ,סאההקסה אסמזאמגשהג ם זמהסאנסתסחסגק 62082 אובת
-3416 קח זאסמזהסחמהגהת 8 אגם זסאנסאסח 8ועקסזסא אאקה8סהס חאאססעק-0אס/6806 6804 מדעם
840881111:010 צחאחעקה סת חזססם 1086 4220 1670228 סנצאקמסהס .1680108 אחתץקת את
סאותסאססת סח מזעחסתזום 1220 מאץ6 29 אאגעסוץהסהססאנעוז בּת //822820 :0408 האהסאנסהסחס8ק
-אע6 110026208276180078 זומאץס /228040 0 הסאחווסוגהעטגת ,מסהס אסעח32 אהת גאאגקזט
:1612 04;!ק82סתס 8 אעססץק אומזזזסם
1א!; 2+צַו ג--בו 4-ג: 5--ד:; 6--הוּ 7--וו! 8-א 9-ט; 10--י; 11--2; 12--ל: 12--מ;
4 15--10 16--ע; 17--9; 18--9: 19--צ: 20--ק! 21--ר} 22--ש.
-726עני 10ע:21זאחמוסח עזאסטסד 6עװ6ץ06 24 208806זסץ /460680 ס אח8זסזסמזססס 8 5
מזגטאחז'ס זאאגשסוגתסואסח ;אהאהובאקה אוממהסזאטאהבֿגק הסזסתהסתץ 682806ח26 000606 סזסא
2236 110 ;סאקסע) סח סווותסאס ;,העחסהמת סװאססטחאזגאאגקז חחע 8082ס הזצקג זס זצקת
.21110 אנק0026 {7װ6806 סח
6 000186101884 8 מזאסקזס 60ץ0262 2041670278 סי6:0סטץ אסעװססמסץ תג 3זס286 .7
32221:10. {צהח2326ק צאסהאנגא סח /װװתװנ/232אצ
לימעד זעקס
8361 זנה22קע26 :1602
-1188:0136 110862916:181106 (| :אד אואגקז
16
8068 18201082166 (2
28 :1עיסאס 1
18112קץא62 1686 א :מק00082
6 א84 זצתזסונסת ס1עקסדסא 202011604 608416יעזגזאזאקז סגמ6ד8זאזזם 116
7 .2אסקץ 0ת24110 168008 21146א2ק0026 מהאסת
-6ח1160 8 6.4 ,2678750 4100 ססקתסם 14 ה018662:00124 בתסזפֿתת גאקסש } 9
:ק6זעקחג11 ,2 סיז /סזאקסט) //0װ:2661
1--זען; 2-- לייענען; 3---שרליבו מזגסאם -- 3 :41218ט -- 9 ;010618 68 -- {
:)ט אעץמת. 3 6060047 2016 8 0724ת8זת 8זאקסע) 0626628ח1160
' :ק6עז/0ח482 ,|8כ-ן זוע (ה-| 2סאעששעס (6 ח געסזגהת וממסאסס (2
זע-ן לייעניען שרײַבין
:8 אזא;ווסצעתסהס 0008 סזענועמומם ."1 06װװ3222
{--קומען 2--באקומען 2-ברענגען 4--דרוקן 5--אבאָנירן 6--דערששנען 7--פארעפנט-
לעכן 8--קויפן 9--לערנען 10--באשטיין
4 6270 6266 :א 22 222.-...-.-.. יע 212 יע טענ ערעייט ערע ידע יי דל דרע יי
;8 -- 4 ;מזעחסמעקת ,פזעססמאקת -- 3 ;מדגטצהתסת -- 2 ;פזעתסאחעקח -- 1 :606802ה)
-6ץ4ת0--- 7;תמהמהסת -- 6 ;(.ח .1 ע ומהגהקץאג 18367) מ182עסעחזעם מז0882מט860 -- 5
(..-113) מז000104 -- 10 :8ספנעטץ (6 ,עזעציץ (2 -- 9 ;מנגתעאסת -- 8 ;20808218
10--6 160
-06 יצָסֿמססקת חהת 00861 /23אעקה 03826267 װ00808 0102 סאקס) 8 הסזגתן .2 8
:קסזאעקת48 ,{אע:/0066062 עאסתס א סנעוס8ק
-- לייען דעם זשורנאלן !822קץאנ /2דעט --
-- לייען דאָס ארטיקל! |0121800 28זעןט --
-- לערן ייִדיש! !ועתע 8גטץבן --
-אק!} -- 3 וַהגעקעאג /38ה110 -- 2 !עהאק!1 -- { :ענעהתע 28 11606862416 ."2 6װ3222
!118קץא2 אענועחומם -- 9 !0121800 11632728 -- 4 !822קץא;2 אסס:
0װץז0608:6:1 ,ץסמססקת חעהת 3גאעקה 0382267 (1-| זאס/:080032 0 געסתגתת 004088 .26 8
;040ח112 ,װגאעװ0066062 א
-- לייענט דאָס ארטיקל! 01218001 1412816ט --
-- לייענט די דערציילונג! 22004231 2/16דע1ט --
-- לערנט לייענען! 1מ4181ט פססזעטא --
|תד2סעת 16עטפ -- 2 !012720 סדעססמעק!ן -- 1 :ועהע 224 סזע62מ1166 ."3 סאװה2גב
וְתגהקצָאנ 1/18/06' -- 9 ותגמקְצָאנ 82 טססזעוועח1102 -- 4 !2200423 0066212/76 - 3
00א42 663 זות28/0? 0אטת10 אס 510 ומאקסט) 86מ2ס1עה11086 !6 1ט ד6 א ג 3
!01081611481ס וא
6111 אס דססוא צומומאה. סופגוסאסת 6 0600239:0104 אמסאסקם 82010804600 ופאקסש 4 8
צוממנאה. אע אאװץ8ז 00018610 ("אגס, ,"מם, ,"ומא, ;"080, ,"088, ,"08, ;"געז, :87,)
;ק6ו02ח118 ,280022ת 004086 א 20688810108 8:6ק4070 / עזו12וסאס
0 80684:06זסעתס
איינצאָל
1. איך שרײַב און לייען ייִדישׁ
2. דו שרײַבסט און לייענסט ייִדישׁ
3 ער (דער טאטע) שרײַבט און לייענט
ייִדישׁ
זי (די מאמע) שרײַבט און לייענט
ייִדיש
עס (דאָס קינד) שרײַבט און לייענט ייָדישׁ
0סעט 1026661780:406ת
מערצאָל
1. מיר שרײַבן און לייענען ייַדישׁ
2. איר שרײַבט און לייענט ייִדישׁ
3 זיי (די קינדער) שרײַבן און לייענען
ייַדיש
װ011זאסקן8ם װס4טװע112010 8 2200224? האגאסאנתקחס גווסאס
0 86111106 1161 } 0 1028661:86111106 הז
10
איר סנעס מיר |
106 ריי יט י/ע)ן
206 דו יבבבם - 6ט איר יט
1סען .אגץזא ,3-6 ער ט 1
גתסק .186 ,3-6 זי זי
4 .6862 ,3-6 עס ט (
3 004082 124סעט + |"צעגן == געסעט 62480180648000 סגעה 1-06 !6787156א 4 3
112111סאס
-0808 00018610789100166 ,2220 310 226 ,20628816 מסאסצץחסקת 886010 .*4 6װװ3222
6
1. איך לייען... א דערציילונג. --2 -- דו שרײַב... אן ארטיקל. 2 -- ער קויפ... א זשורנאל.
4-- מיר דרוק... א ראָמאן. 5-- איר לערנ... שרײַבן. 6-- זיי שרײַב... ייִדיש. 7 -- דער פּאָעט
שרײַב... א פּאָעמע. 8 -- די קינדער לייענ... די , פּיָאָנערסקאיא פּראוודא".
161
צסזבתז צאסוותס סת סאטהסד חו /81ני308סזסווא 2 248טסא0) !38661816 .42 9
.עזאקסט) 01 311:161116 061106ד 886080, ,מד:3ץ 838ס11
-דעץזחת -- 3 ;אסמנעת -- 9 ;מ27סעת -- 1 == 022601:ן
8/1616 --- 3 ;4167 040 ,0112 ,08 --- 9 ;!16עועת -- ! == 2/671ק0ן
.ץזנועה - - 2 ;!עעועחם -- 1 = 108861ען
:322עקח 6 וומה.6דניה 23
-מ8008701216/8 סת זז העזזסאעסזססת 0װװ18סדעסדס סח 73:210108 ומזאקסש 110861616
!9א382 צאס1?
:עעטסאחסזססא אומומטעה 3825968000 16 סועיאהגה 0 -- אאסאסקם 212010401600 זמאקסשף
:טס
1. לייען! -- איך לייען. 0רלחט -- !/5412 -- /!
2. לייענט!.-- ער לייענט. איר לייענט 06ט -- 1260עט -- !31418816 -- .2
3 לייענען -- מיר לייענען-- זי לייענען 2107דזעני -- אסגזעט -- פזגזעט -- .3
סע ץ0קד32 86ניץהס 8 {סכּצאוז ג8} -- "860612, 1680 אצָהס8 06געט 5 6װװ3222
א סזסתז66 2006681608 .עאגמאץס אאהאססעק 1684018 חסעחגב /2680וגתעקח א 06020:881608
א שמועס
1. -- איך זע, דו לייענסט א ייַדישן זשורי
נאל.
2. -- װי הייסט ער? װוּ דערשײַנט ער?
3 -- דאָס איז , סאָװעטיש היימלאנד", אן
אָרגאן פון שרײַבעריפארבאנד פון
פססר
4 - ער דערשײַנט אין מאָסקװע.
5 -- וי אָפט דערשײַנט ער?
6 - דאָס איז א כוידעש-זשורנאל, ער
דערשײַנט יעדן כוידעש.
7. -- פון וועלכע אָפּטײילן באשטייט דער
זשורנאל?
8 - א נומער באשטייט געוויינלעך פון
אזעלכע אָפּטײלן:
9 -- סאמע אָנהייב קומט פּראָזע:
0. -- ראָמאנען, דערציילונגען, פארצייי
כענונגען.
1 -- װײַטער קומט פּאָעזיע-- ליריק און
פּאָעמעס. 1
2 -- דער אָפּטײל ,קריטיק און פּובליציס-
טיק ברענגט ארטיקלען וועגן פּאָליטישע
און סאַציאלע פּראָבלעמען, ארטיקלען
וועגן קונסט און ליטעראטור.
2 -- דער זשורנאל פארעפנטלעכט אינטע-
רעסאנטע מאטעריאלן וועגן דעם לעבן
בא אונדז און אין אויסלאנד.
4 - דער זשורנאל דרוקט אויך װערק
פון אויסלענדישע פּראַגרעסיווע שרײ-
בער.
5. --- , סאָװועטיש היימלאנד" דרוקט אויך
לימודים ,,פאר די, װאָס לערנען ייַדיש?.
6. --- זייער אינטערעסאנט! װוּ קאָן מען אים
באקומען?
7. -- מע קאָן קויפן אין א קיאָסק אָדער
אױסשרײַבן דורך , סאָיוזפּעטשאט?
8. --- ניין, בעסער אױסשרײַבן אף א גאנץ
יאָר.
9. -- איך קאָן דיר אױיסשרײַבן, איך בין
א געזעלשאפטלעכער פארשפּרײיטער. .
0 -- מאסקים! שרײַב אויס! א שיינעם
דאנק! :
162
.העסדט סתסנזמהחאמּהקח
1 אוו 8}
- קץאג זוננוזעת וע 2 זסטכּתפֿה צת ,35 אח --} .{
.118
יי עמ ?50 זסח83 אמ --} 2
2 ,עתוגהאהפֿם זעז46086 בע 206 --} 3
געטש ה22660-428068ק1 אצק) 4ג/קס
ןת406
1. 1166 אהת זמהגשקכת 30 -}.
31 דפֿמוקכת זשס אם --}| 5
=
-250 0 ,ה118קעץאכ2 װות68א 8 בּח 200 --} 6
|ו6/25א זותס 1181
קה זהפֿזו6 ותתפּזחס כּאהכּםּ צש --} .7
1 8ק אנ
זוזצש אכּתװ/פֿםכו 62:01521 קסאצעָט 8 -} 8
1 45ח833
63:1סה זזאץא 6003526 083 --} .9
-602115/86 ,ז!כּצגעז/פֿגנקכת פּגאסק --} .10
1 ץז1
ץ אאקעה --- 09346ת זאצץא קכּח/ג8 --} .11
1031
-110ה.סצח זץ א'עדאקא+ האפּזחס 230 --} 12
-זעדווהסת וַתכּם אכּהאעזקג זעװהכּקס כאתעד
31אעד2ג אפּאסקססקח כּהגעסס אץ 5
{.;ע227פזזעה זוץ זסץָא זפ
-0473ע זאכּהזשפקג הפֿמאקץאג קכפת2 --} 13
62 וסכת אכ צּתכם הגאקכּ1גא 308819ק
.47 ותא גץ בתוץ
אצ אקכּם אֹעס זאצקת הפֿאקץאג קפ2 --} 14
.8263 קווז 3 {סססתסקת פּוונאתזּת610
אס זאצקת לתהגהאתפת זװעז46086 --} 19
{.זוזעהתע? אכּקכּה 06 ועת 6040 זאזמהצזאה
זאח הכּא 806 צם 30211ק5דמ 3330 --} 16
{2ץ6826
130ס אססעא 2 התע השהסא סא כּא --} .17
{.-גמ4)2010306621 צקצה 0/010102261
מג 2 שוג 00010002260 63090 תכת --ן 18
י .1מס/?
2 עס אה ,22860ק02010 קאה אסא אח --} 19
3837קחווק08) 198 39112סז
אכּוהכם 2 !080 100286 !אחאסגא --ן 20
{!231:8
-0603 ומקשע}1 .עץעסאס1 א הע411080866 7 884821625840 ס6זעזטסק!! .60 86ח32286
.28:61146 211406 7084א2ק0026 אסקסנסא 8 ,העטסאנסתתסקת קסאסם 4832101
82 {זסאס1 א האוסאסהאסה
3 ,אָרגאן פון שרײַבער-פארבאנד פססר"
7 ,פון וועלכן אָפּטײיל,."
1, 12. ,ליריק...: קריטיק,, "
4 ,ווערק פון... שרליבער"
5. ,פאר די, װאָס לערנען ייִדִישׁ"
6 17. ,קאָן מען"..., ,מע קאָך"
9 ,א געזעלשאפטלעכער פארשפּרייטער"
0022 216268סחח 001038 6088 .3
,11 6...(אעקסץצק) 08ת0126 צחאגא בּע+ .7
. . 2..2אעזעקא ;.. .גאעקעה+ .19
-60קתסקח אופוזאנססעץ32 העמסתסמבעסקת+צ 14
6412סעחח אומונמעס
.17 ,16 לשועתע 3261/ע23 10א ,אס1 התה .15
40241102
סח /046844אסמתסתץ 060160:86004814 .19
.זעת2קץא2 , מ12361 82 ס6אסעחתסת
16800 0606862016 ;אססעתס 0208804:18 הוומאסתסמעקחסאנעת הצבּטתסתס11 .7 86װ2ת32
0 א אסטסהא 6 תסמסקסת 0808 3216 2862816) אובת העאססץק 82 8000222.
ווערטער צום טעקסט ,א שמוֹעס"
א - 1. אויסלאנד 2. אױסשרײַבן 3. און
4 אונדז 5. אזעלכע 6. אים 7. אין
8 אנדערע 9. דאָס (אן) ארטיקל--
די ארטיקלען
א - 1. אָדער 2. דער (אן) אָנהייב 2. דער
(אן) אָפּטײל -- די אָפּטײלן 4. אָפט
ב - 1. בא (ם) 2. באקומען 3. באשטיין
4 בעסער 5. ברענגען
ג - 1. גאנץ 2. געוויינלעך 3. די (א) גע-
זעלשאפט
ד - 1. דער (א) דאנק 2. דורכ ג2. דיר
4 די (א) דערציילונג -- די דערציי-
לונגען 5. דערשײַנען 6. דרוקן
ה -- 1. הייסן 2. דאָס (א) היימלאנד
װ - 1. װאָס 2. װוּ 3. װי 4. װײַט (װײַי-
טער) 5. וועגן 6. דאָס (א) ווערק--
די װוערק
ז -- 1. זייער 2. זען
י'-- 1. דאָס (א) יאָר --די יאָרן. 2. יעדער
כ -- 1. דער (א) כוידעש --די כאדאָשים
(יעדן כוידעש)
ל -- 1. דאָס (א) לעבן 2. לייענען 2. לער-
נען
מ -- 1. מאסקים (איך בין מאסקים מיט
דיר)
נ - 1. נייף 2. ני(ש)ט 3. ניט בלויז..
נאָר אויך...
פ - 1. דער (א) פארבאנד--די פאר-
באנדן. 2. פארעפנטלעכן 3. די (א)
פארצייכענונג -- די פארצייכענונגען
4 פון (איך קום פון מאָסקװע); (די
גאסן פון מאָסקװע)
ק -- 1. קויפן 2. קומען 3. די קונסט -- די
קונסטן
ש - 1. שיין 2. דער (א) שמועס--די
שמועסן 3. דער (א) שרײַבער-- די
שרײַבער
.4 תע 3 20218ח88 .2 42ע32/028 .| -- {גן
8 7 600 צָאס .6 18846 .8 820 ,אגט
0121 -- 012784 .9 סעפעקת .8
-0126 -- ח0126 .3 423220 .2 אהא .{ -- {סן
0 4 ומת
ט0001087 .8 מעגנעהסת .2 עקם { -{ -- {6}
-10קח ,פזעתסמעקח .5 סשנץת 4 בע
פזעס
0600 -3 0630 .2 8608 .| -- {תן
-800262 ,36063 .2 מ6020:0220406018 .| -- {תן
-2048 .9 22008423 .4 1666 .3 אסמזס
-קעָאג,סזעא 0 -- פזעתסאו8) 8סטזהת
718 06 (.ם.ז 1226
:סק .2 660827004 ,08ט823:1821 .{ -- {מן
2ועת
680 4 אגא .3 1246 .2 סדט || -- {מן
.6 צָגסמסח סח ,06 ,ס .5 (סנופתהת)
6ררררסח
842618 ,080170618 .2 פאסטס .1 -- {3ן
1 1224 .2 צותס? -- תס? .{ -- (8ן
(160411א 80:87א) צ- עוהססא .| -- {אן
.11 ;טדעניץ .} 8 מזגזעט .2 פהבעאג .{ -- ותן
ן .8סמזעצצ
(0007806ס 48 60 4) 22068ת00 .1 -- {אן
...4 40 ,..סאמתס1 6 .3 86 .2 !867 .1 -- {8ן
אקסטס .3 ט7מסאעתסצָחס .2 00103 .1 -- נַשֶׁן
; (21008880 בא צהס) חס ,בע 1 4 ח-
,22262600018וועקם 42 /23:826אץ .11
זא0א2262 זאזטזומזיסזעתסק 08ס22סקסח
. (2400881 נמצועהץ)
יעדתעקח ,פזומסעקה .2 פדבתצָאסם .1 -- ואן
2060 .3 מז20620882ס
6606281 -- 660622 .2 220480, .1 -- עז
עח840216 -- מת/216סעח 3
-1610222 2082040/8ס 821166 זצגאעקסעק אזמגנסמאץ6 0 027082 2230602416 .8 6װװ3222
103
4003610 216סקאעקם :אאקס8סקחסא8ס גאקס .62082 208806 סזאנענום .9 86װװ3228
.06802סת צח זום אה אהאמאסתג3 ,סזםקסמסקת 8סהס אאסאחס 680680846 10 ,46אססעק 10
-262:10 1120/188 .זאגזעזוסאנסגעתסקת סח 5 הװמ3222 1080 אעחסם 12216ע1 .10 3222686
.16100828 8 620 16ג;וװועחת4606 ,2861146
-2606 א0װד0602 8 224:4841608קתץ 72 10ע32228 א צסותא+ 01800816 .11 3222886
. (5 32228246 זאס) 1680108 אעאס/ס682 ס עס8סקסת 0800 16מק86:) ושע 844 8026
זאהעו3222 א אנסוה!
32221:10 א
1-קומי 2--באקומי 3--ברענג 4.- דרוק 5--אבאָניר- 6--דערשײַני 7--פאר"
עפנטלעכ- 8-- קויפ- 9--- לערני 10 -- באשטיי".
0ועו2ת32 א
--קום! 2--באקום דעם זשורנאל! 2--ברענג דעם זשורנאל! 4--דרוק דאָס ארטיקל! 5ֿ--אבאָ-
ניר דעם זשורנאל!
0עו3222 א
1. ברענגט דאָס ארטיקל! 2 לערנט שרײַבןף 3. דרוקט די דערציילונג! 4. אבאָנירט דעם
זשורנאל! 5. לייענט דעם זשורנאל!
322210 א
1. איך לייען... 2.; דו שרײַבסט... 2. ער קויפט... 4. מיר דרוקן... 5 איר לערנט.. 6. זיי
שרײַבן... 7. דער פּאָעט שרײַבט... 8. די קינדער לייענען...
:7 322211410 א
6 ?143:1826164 וס 1684 .9 הגאקצאנ /68762044 מ126עט וז צאנעם -- .{ 260622
0 00062162660 201032) 0204 ,לבמעהסק 8 (חגקץאנ) 570 -- .3 ?דעתסאומם 08
-6286806 310 -- 6 ?3286708ע גס 2010ט 1628 -- .5 2100486 8 (43286104) זחתסאוטם 08 .4
2 ;קץאנ עס?606 126/08ס אחאגא 113 -- .7 יעהססא 7018א820 זעהסצומם אס ההמקץאג הומחנטתס
-200208) 08/61161:4ת 8326 אסאגס 9 :0126208 אחאגז? 3 0ש4ו06 זאעס1ססס קסאסם -- .8
-626 116מת22 .11 אאקסטס ,(אז0סמסת) 2008231ק /נואגאסק .10 :32סקת (דאהסאעקח זסתת :80
-אקא4 (ח08326) חסהמדס 12 מאכּסם האמקעאה --- 8ע033ת (לדעהסצחקת+ :20020880) זִסצָת
-עדעהסת 0 54ז18ס (זאססטעקת ידעתסמעקת :20020880) יסּצַאחהסץָח 2גאאזסעטאהסצָת גאז
-עהסצח הגקץא2 .13 .סקעדגקסזדעה 00086עא110 06 58דגזס אגזאסחססקח אזמאממהאגסס אואססצ
06א12 6327267ת הגגאקץא2 14 .אסאנססץק 34 ח 20 { אובֿא; ס ומהגאקסדגא 6080:6קס461 דסצָא
-62סת 6/88220/7ז שועז46086 15 40216268ת אוטמעסססקתסקח 6װא662עק38 המטסתסמבעסקח
סזאנסות 126 !116160110זע טחסטס -- .16 עוועהע /26טץבע 0דא ,164 ההה+ חאסקץ 046 188 1861
--- .18 /46:0103066878 6063 18סאחוום אהת 480086 ם מזעחץא 2102880 -- .17 ?מצעצצחסת 6:0,
-הסתץ /1מ06060186 8 ,מדגסעחצום 1666 /זס24 -- 19 -תסת 8608 28 מח8סחחומם סנשצעָה ,1161
.6020460 1106מ20:1 !אזנואחזם (6002206) -- 20 (02361) 70806010ססקחס2ק סת /11081061181
קאנדידאט פון פּעדאגאָגישע וויסנשאפטן, דאָצענט
שימען סאנדלער
1 -ז. 4 סעמעת 5 אט 1 גנעל דבקדע גנעל רוביע רטע יע שייייעייד
דער רעדאקציע-קאָלעקטיוו דריקט אויס טיפן מיטלײַד אונדזער מיטארבעטער דעם כאװער כאים
אָסטראָווסקי אין צוזאמענהאנג מיטן פריצײַטיקן טוט פון זײַן פרוי מאלקע.
רעדאקציע ,סאַװעטיש הײײימלאנד"
4 מ! 646212664מ1 מ066 2264 מ10טו 000061980108 6מ} 04 ?281 186 18 116/6 .1669 10081 סם+
106 04 2896 צנת מס 62011ק
"06469587 0 סף טסץ 4164 ,טמפ008109ס 1246ע00ס ,סמ 1611"
"1 6147
06102677 89עו 1 25 06200101 25 15 1 07מ10021 6646998 15 שיסה 40"
'"-068041431ט 15 0469958'"
9 566 טסצ !062030401 5811 15 046598) /98 /ס106 0008827טשז 1082 /62ם טסצ"
0 ג מ!ו /1552ת1ע60 פּהעױ 1 1922 0201 8696} 864עסטו 6ש !|מעסס 1/616 6או 0616/ז
!טת8409ק0ס 0021:846 ,00 .. 606040169ט 6816 ס} 2616 מננזסס ?04 1468 106 ?840 1 106 ,196סט
"06200017 51/666 ת209841 15 200 ?2021 40616 0808 866 6ש מ8ס 1106 ...0646988 ,0640998
'"-68061101ט עסץש"
66 106 !2000 026 8020610100 פֿץָגפ 50006006 }1 866 0008427טעז 2862 טסע"
".. .קט 9ע101406 6טסתס} 015 סקסמ 1 מסמ} ,מסגמט
82 טס ?טס 6186119ש מסע! !פ1מטמעננעסס 906164 צט 16068ע/1 204 3085 5066 פו'ך
.-טמ008409 1096 /146עטט 06015עטסט
+9ממ1210110212 240 1ת0141615)
993 0 ע0ס2066 צס /6טעטפ 8 01150080טק 216 676 ,ת96060 פות+ מז
.0186 ת209918 106 01 //61921ט1ת22 6048 1086 מס 21090060 01 21016ע00) מגעט
/171166 406 ,מסנמתש 506166 186 1 216 גת/11 01 ?64606102216 186 10190399180
6 18 פ89עסטל //11:6/8 מ19טטסן 04 8מ61910ט 800668 0611818 מס 646/6115 8150
ג/58016 נעסע} 1860069 מס 02964 0616 08ת/11 8606121' ,1669עעד 06 ,1165מ11/6
09 ,טסמ8ט! 4 /ע416010 )1925, 71004 1086 180144180 ,מ4161006/
)1929/ 64 1689 מ0טסעת1 /1830016' ,(82061 1 צט 9010 )1927, 9685
-1122 1609 ' 021164 ת/11 8 2150 085 1066 .( 24041 שסם 1606 /ססט 186 מס
9 1600 1006 .' 216080062-2162601.' 8 מ/3161006/ ת58016 תס 02966 10659ק
צס 6טעג1ק 85/ו 2816 162010 106 20 ,מ2װ:/20 *2100956-1 6מ} ,עאפטסמהעם) .4
)1927( 6085 4 500- 1611 הצְמסם'. 820619 01 מ7619:0 מ80166 106 .24110619 .9
,' 1,616/:614 1115 021164 ,21246 89טו נת/11 8 ,309 186 04 0מ/060102 6מ} 45 .0689
6 ת1 6ע1800102 20484016 21 ./1600140006 02/020-01299ט1 1605 406 006ס8
-610ע8 106 01 21/056 8 260216 עס גת!1} 186 85עו גמתסמ1ס 500166 186 }0 שזסספות
)19236(, 11800212699 04 86626/8. /מ140188-52011 ע01ת01401 ,26000100 1055:80
1018 1005 6מ} 01 6026 .811001188 ת1 1116 שוסת 106 04 00114619 486 +טסט8
0 .2094 .שׁ עס עטסממטם 18100112016 1014 129/66ק 6089 111 106 ת1 8115
-0400ע2 1015 ת1 200621664 2150 181-182181108מ6מוטץ81 206:695 10621/6 2089180
-מס1
)טס 216 06 , 20650025) 26246/9 ס+ 260165, 8620180 06} /06מט
מג 011406 /:2/1112 186 04 8016 186 08 ,216406680 .1 01:0156טק צט 2111016 8
,'"181:861
21 2446 500121 166058 ?8000 18660656 01 מסטמת 4184 1111 /168461 סמ
-41, 295 9302 162?0169 /160012 /0406 18 2010264 2264 מסומט +50016 סמ} מג 1116
עעע216. , 24202210805 224 146609080619 186 מוסעע, , שה?מסנמנמתס) 1011
0 414 ת1/ , 1214612?016 מ19טוסן +50016 04 מ168100 106 101 2042461181 , פסנמשמת
. /31464150 100מ/1,681 86סמ'י
7 4168 עע 121621516/66
ווא
6 6200918659,8 084 9006 2000 1090120 216 2600216 010995:90249 406 +2 4180100 085081
1 !0 1124 2 תו 1816 !0606 תג 2616 260216 .120003296 2001 .40 ס+ 0מ20181 מ}1אז
09 581 0696 טסע 200 606685 ע1מתס !טסץ ,1156 .משטס /861} 01 1210 166158 ת209918
6ט טסע ;00201016066 /0ע28 186 ,00200010066 180401 פי} ,0021/014066 מסומט 11266 406 ס}
6 235 גסטפ 695עסטו 2106 3964 טסץ 8115 עטסץ 6162266 טסע ,9582066 טסץ :521 01688 8
0 :612 486 מש6ס4 0) /1961טסץ 166 טסץ 1876 צָמשׁׂ . 64עסטו 4טסעק 2 15 מתהמת' , 16896ק' ,,' הז
סנ
ס} ?864 . 6469524. :1645 ת09912ת2 מ1 9100 2 סטמסט2 86} מס +ת169/243/08 8 19 6/סמ'ך
,'"066958'' 1206 125146 /52201-08 8 15 18616 . פסת1קממטם /160986. :3146198 14 800106 8 18 1
. . .126 ,1629316ק מ}1/ו" ... 16896ק ,5205246 תג80951 01 4מטסק 24 /1121' .626:/8806 186 /הסת
.2616 מתסם} 606108 ?402 6עׂ ...ץ2116טף +5205206-069 016םש 2 0מ11ס ,2מ522001107 24860148
6 520524036 01 6מטסק ג /221 ?00308 1 /142: ?185 07ת0000012121 04 096 86} 865תשט"
5מסח //414 109569 16 סקס 1 5806 פסנתת2ע0 {/1116 089ז 16 סמזסת 004 1 מסמש 2846 ,סס}
"!1146 195 04
2109 /21 2260 261096 1}8שו+ 080266 169 :סטמסט2 86} 014 954טן 001:46-980 15 1006:6
2 02 /01082-011806 תג ?סת 165 3144158 מו 5100100 50216026 /268 08 1 029569 80/4100ק
5 תסנמטו 6ע96/0063 |50121 2 +202129 קט 10ת162 15 מבנתסטו 1010016:80664 8 ./4146016 6מעט
1 מגס 1 246 /ע86ם צט 0ת01מ512 216 מסנת סאױץ .2766 186 מס פקסמפ 06} 04 06 04 8/9ק
.2660000161 2 15 /0406 106 .ת1401611084 2240/211564 2 /211624 15 נענסם} 04 086 +088} 0006 +8
-00806198 ת1 4662 ,2866 מס 0026 1206 8264 1110 1015 2001064 204 2206 פתסנמהקנתסס 14
קס/9 1 מסתטט 286 ,2106 /2618561 /10 ,ץ401661 ,106סט שױס{ 2 ת1 510010 15 מגנמתסטו 106 תסו}
.-20460004 צמז 1 מש40 500 /86 01 49ע0/ו 186 601106 1 .28004/2206 פֿלשסמפ 806 ,זסת /8סת
11616 15 2 146:21 2002
,94:6648 406 1006 88064/י 1
,משס 114016 מג מס 44
ס} 4814 ס} 6מס סאן
.614פץינת 1061
6 +08טסעט פּבּו 4846 /1ס
.1806 1061 8 ס'ד
06 }0 זמסנממפנמטק 6מ'ך
-6מת מסקט 465068466 1185
נתסע} 11065 שס} 2 5109 286 5000 פו0} 04 1016616 6מ} מו /01 0168/9 506 ,סמז 46896 10
?6 /+810106
1206 מ610ע10 4 ס? 8616 סנתסס 6ט'טסצ
4001 260016'5 /0406 מס 160004 טסצ
0206 ?טסע 80286 0111 1616 006 סם פ'ס/ס0ך
. . .נמע8טו טסע 1666 0111 2616 ס6מס סם פ'סעסמ'ך
ע0} 00611ט64 טסץ /טסץ 10 10865. :גפ ס} סת0מ8טו /1 25 ,סמז 21 פא2סס! 506 2806
שנו 1 "/261961 ס} 5180100 685 סתש 90016006 ?0 1006 מ1 85466 ז'מסעסטו טסץ מסמטי פמוקקס!5
0 +ת8ש מסטנת קזסט 1 886 ,סמז 07 20686 שוסת 216 סמטט ,000098665 צות 04 ?8100 1056 ס! פסת
6 +װ21 26 סמת 04 200006 סם /209010661 1826 506 .מסנת סטט} 06} 206 /51006 06} ס} 818}
6 /166/00166 מוגןז סמ} 168שט פ9סעס /206 פסקנאו 226 9000 /26 }0 05עסעט 106 פעסקפותטט ץ5010
00 0106? ס} מסטסמ6 161060 18 ,מהסועסוח/ 211566ע2260 סמ} ,תסמת 406 04 086 2608 עס 6מטסץ
.45עסטט ש6ס} 8
".. .קטספ 406 מ1 066מ18 168113 6 טסע ,צ8ש 086 4 ת1 16'טסצ""
1162 19:861 ס} 0204 ס} סף ס} מזסמ} 26150806 ס} ?םהש 64מה "!טמ!א508 מזסע} 226 טסץ ?1"
".בשויה סף ש81תו1
מעסשי 106 21 09סת 116
קט 62666 506 ,18616 סף ס} עס 6טחז עסגט מסתש 06084096 /15/861 +טסט8 אס 506'8'*
. .8616 1100
4664 000 1106 8 +086סק 115 04 !טס 44865 06 ,סף ס} ?2000 נתז 4084 666
צמז 0 1 50065טק 2286 םסקס 15 16 תס601ו +2 2296 סמ 044 168/8 ,206 מונש שוס!נסץ 8060
: 4ססקן
". . .צסמהת ת1 6נתסס 1611 .1015 8166 ,צסמסמת צתה 901 +'תסטגת 1''
0010ט 014 406 מזסע! 886ק 6מ} +2 1004 1 002198469 צמע קט 02408 ס} מס!פהת 1 45
ע146עד 16698 06019ע6000 משוסמא-!61/ו עס 280 5ע8סץ /11/0 ?טס80 015066טק 85טר ג10שצ
2 15 16 מסותט +80016 186 151164 226 240161104 1 117108 מסמ} 85עו סמש ,טם008109 1096
ס}ז מששס}ז ת20061108 810211 9026 ?2 תנהע) צס 21/1065 טם0278?09 0469 1/8761 01 מ0ס0011606
0016 ס} 0209 16 ,6ע16064 106 0מומתו060 861026 8058514 5016 ?8000 16060/6 8 1080
4 6:1101641:158 01 0059 06 1021 0020614664 {ע400626 /161015 1116 04 :5016 *
1516461 704
וא
64 ס'} 826 ?2000 2408206 ת1 81266/ו 6ט עסם+ /61ע3פ , 1216615תעץ01148'' 26800 מסז
.1404 מ101610 8 תו
7 88ת12 06' .8680 מ0:ת8110 סעטסטפ 3018 שוסא! 106 ?2 1002100 ,מת8 1 סעסת 90
08 1 66006615ע08 664 1166 5006816 6 1186 106 2100 400814ע08ט סמן
,ת10150:20010 .190 826 0 90100ט9 ,25ט0עף תג 2044164 260216 650:20066 04 18065 106 86
5סטט 014 ע268 1 .42009 0096 תס סגעט 216 261216950655 226 מססההוומטגן ,96עסמעסז
/642604661מט 50 824 ,2616 11680100 04 6 /614/6:66 2 מס 1486 1806 ,61טסשסגן ,מסנתש
,"8115664ע8203'' ,"56טסת 4095" , /10696' :116 /1115 406 ע0? מזסם} 100ע1068 06 ס+ 9600 1 26װ)
. . ."800114606' , "/סמתססמ1'' ,"606{טט'"
1801821646
".. .סנת 48166 }'תסאו 116''
"...תג /9910 061 10 סטםת טסצ""
"--.160669 226 11865 צות מס סנתס1 0802 18601ס 16טסט זי"
-תטס;עעטפֿ 06200 2 מס 0ת5100 15 606618 9008 ,619 הז תהמז 6165566 {//616080 מא
6 //0036601 210050021001300 ת8 6ת8 ;צ0תסט56 ?2000 06 !5טמז 06) 60216ק פמטסץ צט 666
19 116 .(0084 106 /3066 5660 06 ת8ס
1018 {:השמט 106 1ט0מג156 מז
2685 508:066 84 /קהמז 8 מס 1625
:טס 5165 014 04 6מס 168
-5420625 0166מטת 4066 ,1800 שעסט6 סיד
6 המסנת2 16 1146 0ת9006101 8 106 0081406216 106 מס 56טסת 1106 8 15 סעסמיד
תג 10464עאו 8 '00ס24090" 8עסטו 601065010 קֶעסט 6מ} 64 :1106 030 486 מס 18045ע6טוטן
6 5684 ס} ?טס 440180 פטשססמוא 6 מס 2150 226 ,601:2006 06} 21 5100 ס6מ} תס 9580טם
6 זנ 1166 8/6 שסמז 806 ,4065מ1או ע615218 קסםפ עס} {זטם 6010 816 פאסףמוו
-08000 "86100082'' 286 "848תפ1}ן" 6 4050 5/00866 04 1806 ,'45מפסעיהות ?עס 60115
1 21110819 שססם 106 . פששסן ת9918טם 4' 50:06 ס+ 0610005 +169120122 3006 1869
-105146 420165 110016 1406 24 סמס סת 19 סעסמ) :ע6400 406 מסקס 1 21206 106 604טססע}
6 016 8000 1 מסמאו 5 עָנת 40 000165 2881 מבֿות /61461:1 6160286 186 04 106סט סמיד
.2066 86808 מ0:ת8010 משוס64 116049} צוז 168או 50/011 2 ע10 40 ס} 81:4002/84סט
:קגנת //01 4024 1186 5 1060100 זע
-5820685 2000164 10966 ,100 עעסט6 סיך
6 +6טס 040180 01 000515020 50666 שסעע8ת ,1080 2 15 6טמסטע/ 8680 מסת8:10
6 6ט400 קט : 2004 8 25 86666 06 .פעהט 50208 00682 226 5181 {עסססעף ,פקסמ8
6 406:6 ,עץאפ 0106 2 06 880014 406:6 סעסמטו 6 186 01 01624/8 2286 מ+1600 0016טט
1קעז 6 עס מטיסתם! ,צ181/68 81ןוס1תטחז 4 פמט? 2108 ע6עס 5180 806 01/46/8 0000/616
(126661) 7 04 5026 סמ" :16 6טק 0נ4161006 5016 45 ."/21608/0 16 04 סמוהם 166058
1 1081 2 2081056 קט 90006 6 /,560ע000 04 ,082 /18466 24 '... 61004001 תה 08110660 פזהװז
26845 406 8סטס} +טסט8 086( ,51660619 01 2009 168 . 1165 6מס פו0) 286 /משס8 1206
.4626 106 מג 0216סק 106
2866 0ס} 8616 6מזסס סט' 260216 מזנאר 0006668עס 85 סטםסט! 8680 מסותסעם ,109
6 +26 {ססק!ענמעו פום} סזםו טסץ טוסעם} עסשסק 6031 026 !60216ק 260216 מחסו) 86 אססן 8
2 צותס ?02} ששסתא! 402 1 אמות) טסץ !10514206 /10 ,6ע106 טסצ 1?7עסאו סמ} 04 606 זסם6)ס
צעס/180 406 01 ,00200014066 מסנתט 6846 6 100 0018 6616 טסץ 200 1/6688 04 /18166ז
-0006 אמהת} 1026 0106ש ממען} 2 מו הַמנֹצָהפֿ 0616 2286 ,0110466ת00 /6ע28 406 עס ,466)ננחמסט
-18 2 0025146:60 טסץ 6608 ת1 4606 71,סט פהמו0} 1 ,2426 עסטוסק 806166 186 סאו ,88סת
צ!תס טסץ 0006 1100 . 10066נ10ע00 0620121 406 25 תסות 5 16 1886 4 טסע 1068 /צָבּאי (2תסוט
58 עסעענמת 4106 תו /1961טסץ 26 1004 8 6886 056 286 ?86408 00ות8/10 25 ע2} 25 16 אססן
506248 טסץ 226 ,618:0068 פ'עט8ט 04 /ט10סס 6 186 8 015619ע1 126ק6ט60פ !61501:206 8
-צועסקסעק 2/10246 8 /2166 0089100 48טר קט 50680064 /21 /"ע6160260' 06} /0646ט +6סט8
62 טסץ 016 !מבנתס מתס?! 144616 ,עס 0860610-2160661סזן צע8ע060846020 2 +טט 0100סאן
4166 אסס? 6 ;2016262 106 ?0 אמ2טס 1008 סמן תס 1165 ע18406 עטסץ 80 ?8000148 96 86
36טסץ 804 ,תהמז0 6ם8/י +'מס64 טסץ !488 1000 90 אמטפ סט טסע 406 .66101809 סו} מוסע? 868ט
0240 שסא מן !1001 .6006ט24 86208 ת8:100:0 0} 16 10866 6טשסץ 66ט ;660 עס? סותו) סת
2 /1961טסץ 6 0} 5ע64014 6468 שוס} 8 60066861 6 1 40 10 סקסת מ8ס טסץ 0656 סמ}
0011 טסץ ,02 ת8מז0 1 211 8 טסץ 3016 4'ת16טסץו 0010 פזת8ק 6060 0 ע81קן
114 1 עמש 1081 {5084 11 166 86 ,ססנמסססתו מ'1 2616 6תס/ץמ8 ס? 4814100 066 6 מס6 1
אמום} 0016טו 1 ,180260109 /8000811 5 1015 /21 1086 שוסתן 4160 1 16 .1150 206 אססן
4662 04 1906 18..ץ20110 סננמסמססם אטא 606 406 תג 8 ?0 920000 סמ} 81 61פץמז
1625ט 1/03 469810081סעקן 056 140 , סנתט0096 18" 16קססק 11606 8090 6מוספ 806
/461:0115120 ;6811 5נתט!2006 צומס 26 עסם} +טט ,5467640165 1146 1008 צסם} ;מנעסמ1 סמסמנה
6 84 ,600 606סעס 106 מ1 8/09} סעה ססמיד -צזגשומט 186 11660100 226 60216ק /ע4108עס
85 8696 5664 406 04 1010616 106 18 5100056618 7 0100008 226 0626 פֿמ6טסץ עעסמטה
4
6" ג 10:655666 מהס 1 20006/108 שוסת 826 ,סקסעטם מג 06ת265146 04 218068 עוסם ע861
/ת6מ11626 08102210 168 404 עומס /64002-0 416 מג 0ת8100 גתפ!ת210 1/8שו , 12181 0עסטמעטאן
6+--6201012410 ס! 1605 6 }0 +6ת300116006 /01100102 148 104 6טס ,1281650218225 406 04
-/10 2 04 ת0268600 406 {טסעסם) 64 260016 ?0 65מ180052 צמהמת 04 /200610:28100 1021מעס
66 0806 4864 תסומש תנ ת8000815 04 146עסשו 406 מעסע} מעס! 04085/8 04 //86016 1016ע
-!טס 216 סמש 8096 מס +46260460 שוסת 816 עסו} 160061685 ,פסמתסה! משוס /4861 2826 826
6 = 026 0 :484 00014 סמֹש 61605סעק מששס ענסם} מ6נש 158 14 88 מפטסמס 4666
9 60066ט 1876 ,116 081/ע80 8 01 10664ע662 6064 086 סמ ותסםטו ,60216ק 56סמ} תסמאו
ץ!81עסנת 9006 מסטס 876 נתסמ} 04 5006 ?78018019 ס6ת1 066עט} 2876 עס 65פטסת 51/2006 תג
00)ט)ו 826 0010 ,קט מזסמ} +198סעס 1 עעזמטסס 106 601210-4601012020 106 משטס4
.1460100165 60 מו 111600961069 0מ1ט1סטת1 ,5015 תהנמטם תג 4616 עס
4 /01056 4 .ת91260 {/8/ו|181 משס 1}5 06 0עטסטפ 28 1146 10005 86808 מ60ת8:10
5 6465001064 06 +101008 6 968 ס} סזת: 6416065 מזעס)2126ן 106 +1828 ,עסעסעוסם ,1606815
69 מ31660 .808046 5682 186 886 {ז1ס 6 }0 5695טסנן 626 186 מ06006066 8א081ו00814 6146 8
טל ;צ6166 הק +פסמת 106 זס} ,260/16 צט 0066 26 04 118/100 2106 סמ} 118שץ
סמטסע סו'ך 1269 עסזמנאו עס 685 ע4861 עסטס מש6סם 2166 0825 /61006 806 0081 מנמט?טה
-סעקן /0 868166 ע86406טו ,481810 {פטט 6 1066 211 .008266000 ,מש6ס64 286 קט 0818 69תס
0} 2206 1265 ע4861 6ט8טי עסם+ עבש 6 מוסע} מ566 06 מ8ס 25 ,מ60סם 0מ2 קט 16026100ת
.044 4:005טט 01061'5מ8 ס6מס
-101נתססמט 9 1 סמ2 0016 15 :2 106 /!הממוט?ט8 216 16ק0סק 86} ,501160 15 568 סתך
.008240814 06} מס 18016
-2110 1100 סע 14 +טס ;9000328002 1 ג2- /21 106 0מו/1 216 6011012065 106
6'' ק:נ8עסקת0046ס 66 06 00014 52016 568 06} תס 5100 1056 ,11006 2 5000186
-/0661) +0מת68 1 ,טוסמט ס} 2666 /21 סמז 1610 8026812006 /:סמ+1 מ9טסח/8 . 21 סמ} 04
.2106 4110 15 :טס 04 16600ת 8ו} 6616 206 216 שסה} סטט 2686 צנת 6618 5180
6 תמ 20 15 געסם} 1086 00508406מ18 6 ז6טט ,0104065 +50016 380ע6/68 06 ס! 8660 עסמך1
תג 0089 568 0406 עתה /ס ,0086598 מג 286 06 ס060} עס 2108 2 8מ0680 סמ} 1146 16856
. . .ץע מטסס מששס עטס
1136 0095 8עסצ סא !860618 :26800 מ0/מ8:00 26 זתסמתסטהק 486 18 פ1ם} 806
-88166 4080 1 16 +טק מוסת! 04 6ת0 85 , 0014-4100615 מ805918. סמז ששסםפ ס} 661428660מט
1 1 '6101:012002 {69606-48עק 6 /0 סתטזהת 106 6מ0661508) ס} !מ8או טסע ?1"
6 }0 6030109ע תסנמטי ,816 260216 6 סמש ?טס 406 21 01 11156 /5פטמז טסע' ,תנסם)
-ש162 +2000 4214 ס} 1115 186 85עו עווות8} 0 מת1 סמטו +95טן 286 ,מתסע} סמוסס עסם!} 558ט
;עסטי 164טסץז 6402010116 01 028206 8 4886 642604 ס} מוסת} 1260066 286 שיששמטסס 406 180
1656 2 606019166 סש /2606} 226 /סמ}זסמ1 סמ} 16 פּהֹּע .20118016 ?04 1600 5006
"0101141627 106 012061811617 106 ?6681
6 }0 1601005 תעס?פסאר 16 מ1 ,15 /4028 ,עפוטסמעס)ס) ,שסתתפ16 ,טסטן ,פטומ!גע םז
46 , 'ת06261200 +80148109ס" 6 0 0610064 סנושש פש6סן /616611 צמבמע עצסמא! 1 קצי6מטסט
װו6/62 סון} 1102//5 ענסמ} מג 086:15260 {ץסם?+-64800618000 נמתה 6602865-1 8016טו עס}
;צומסט! ס} 610866608 01 286 סמ! 26 ,עמבּן 161ת5168 סמ} 10 /11046 8-- 8011812/06' 8 04
/וסם} 211 פאמטע} /861} מס 526 1206 ת: ?טט 22165006 עס? 0מ16803 04 06עסע 106 מס 3/66
4 14 ,124848018 4 מו 405 26 :נתסם} 6060466עקן פץ8ש!2 0מ/5000640 608056ט 5סטען
4260 /410461 406 ע0? עסמסנת מפטסתס '850טט 1066 ,פעהעסם 86} 04 גותהנתסה תוֹ 2805 סמ! 04
6 20 אסט! פ21 /עו טי /ט00מ610ת 8 1026 500066 6406116006 /01606 ,61טסס6עסמ
4 ,0608 /הטז 6,} מסמיד מחוג 0626 1646 126 סנ ?402 1ת15/ג:081 ס0ת58 106 }1 קט
ה//646 ס|} עס} +טט 6 ;/ס) עסת 24016:108 עס? /261406 1644 1066טעטפ 286 סםשש 18056
6168 406 661016 4106 סַמס! ה אסס} 16 ,עבש סמ} /4416 .פסטון /1061 5806 ס} 408818 ?0
6 ס} 6066 4616 ,עזשמטסס מזס-/2טו 106 20 מתסמ} זמטהם ס} 0804 0206 80:8265 610ע10
-/כן 85עו 01602605 04 1030186100 06 מסמטט , /8ע 0014'' 406 ,עהאו /220406 ?0 68/5ץ פַמסן
תסנש ,646162/6 +229062 01 86010528616 6 |מ1 /1161981 24064 עומ0ס 614410016 {!/10018
ס} מט260 1186 6:582270100062/5 8286 פצָסן 06 5080:1:666 0668 2126 /062618 מג 146
8 12156 11018:/00ת6 00016 205 486 תג עוֹתס-עבּאי 6ססמסמנעסס 5021 406 מ1 81:6/0816
1 008} 182008טקסק 1619 6} 04 פעסעגן עסמ)ס 21160164 16801ש6מ1 4015 806 2686
0 =+חסםמ} }04 עמבּמן ,131615 5 6מטס! 02808248עק 2:02156 . 8ע06ע606506 186 מתסע}
5 8260 16245 8056טו 48096 סמס8/0 52 161:00045 מס 5/7שסן, 66090:848' 186
6 00504016 ץ!קמתנ5 6עסעז סמשר 260216 0מסנת8 4 ע-סםמומת צט 0100666 מ66ט 226
6טי 60:14:60' הַמסמת2 0מ2 '168010 6 60:140650 602096 28160/5'' 2000 ;6920051016עעג
-16000מט ,001195ע1460עט ,021665 ,161860065 04 11065 211 1000ת2 226 ;' 1640:00 6ע2 2816065
, . .114619טט 111532606184006 ,2141515 1566
מסטפ עס 1646 הש 100םטט {יומטסס 6 עס} 06 ענמובקמתעפ 6421658 1051 6מס ,100513ע56
/41161 זהת//8} 216 עסת) ,ט ס} 206 5601:00 216 {סז מסננשט 1 165/מ0ס 406 6טט ,260216
-סנתסמת 4061 206 ,615111510221621 1001 ,0081206615 660611020100 /4061 ,פֿנע16טסעק 014עסגת
-1009481012 סותהת 106 /066) 0065 ?108 0מ1װפץנסטס--ותסמ? 68 1666 שסת} 1146 סם} 04 1168
-8/102 1201695 406 10008145 צה!בקמצעפֿ עס} 48 .20/0300 1051 /6461101161 285 {800166 /50716
זא
5 1461 1 216 "1 ס גס שז
-ת246 2401961 04 2368 186 }ס שע6198ט1מ220 2504 186 01 מ0008910 סמ} מס
-002 2 226 סמטו /60װמת201:00/6 406 01 עסמקספס1נמק 4186 ,(1729-1786) מתס46189
/2000 2/00016 ת8 0מ011501טקן 216 סטו ,סעט?!טס 166158 מס 101146006 514618016
-1ע60) 04 200מ101 2 ע20110109 04 עס?ססםם צט מתות
עסמזט 106 1668עטו ,200 פעגסעץע 250 מעסט 1785 ממ2460461590 401961"
ס} סטמסת0ס 2001010069 פות 0מ2 ;אעסעי 118 ,נתנת 8006 עפעסטסשש6םסס. .2100016 סמט
-116 1660 01:100408 106 .11/600/06 218 1100ט6 0698 060/5ט21:0 106 .483 פום}
-1611 406 0 מחזות 25510266 11061815 6מ} ?טס ,פטס1קמז1 85 נתנם! 80080866 {!/60טף
ע0} מזוֹת 0110101564 3148150 18700164 סמש 18096 .עזגעסמומ1 0408מ011 9105
6 מתמס 18000206 מ5נשוסן ס6מ} ס} 20000106 26080106 015 00051460664 {סם} +08טו
.מששס! /1061 0626 6ע163טס 170214 40008145 09מ1ת162 215 ,2826 /0686
5 226 1140סעו 01620106 00100168 5 תמ24626461550 469021065 מ1820טג1 .2
.4404046 91659176סעק
2 2060 1665 500166 01 עינהפעסטנממ2 8048 106 68נשר מ600/0מ000 מז
-140 צט מזום !8000 16201019060065 01150100טק 2:6 סע ,(1899-1947) 0610מ1מ1?
.01916661) נתסמס
-1909) 615 3298 699589156 ?0 עעהפ/סץוממ8 7018 6מ1 0ת1/ע8ג1 86 סעט
6 ת!ו 1064 פ8/ו 16 ;מ21100108 םס /6554 115 01 מ010200טק 106 מזגשי (1978
261460 מתוגתס צט 2101016 /עס/0ט04/:ת1 תג 18 180616 .21021069 5 עסם!ט8
: -6ו2/109500
;6װס24090 }0 4)6108618 תסעג, {ס 2016 /114061 106 סמנטמסםסס 216 סאל
ת 30105064כן 30616 0810 04 105481016048 ע681116 , 4106 פּע8סצ 1}6660ץן"
.0020161 1011061 2 18 1166 .1979 ,6-9 .פ9סא1
5 6+8ש מס+צה
1110 028 3 מסס)/11
"1618 2:08810'" 110 חס 10000040 .14
00,627 מטטס 5 026 ?1066 ,1806 מף10161 8 מ1 6סם עמש
0); 186 מס 06208 2 מזנע+ 8עסע װוסאן מו /6150/10 4 ,ם8620 מ60ם8110 ס} 0סף 1
ת|פטסעת} פמטע 10066 24 .2000010180100 216 1660 ת8!פפטת" ס8} סעסמאו 18 1024 0089
0 420 1 026} 865סטסמ} צמת מג קט 16120266 !6662 50 מוה 1 36טס 0860005 עזנס 5טסגע8ץ
8 64 0110 ס} 8010 226 6165 08420180 186 86(עו פֿעשסמ 6064 0086 1015 206106
66 2606 16 16ת1} !402 24 טס ,שוסםת 4069 16 25 6219160 8608 60ת8110 ,290 08:5ץ
6 0} 6עס/ט {סם} ,אעסץ אוסאם תג פשסן 4ת8059512' 6/6עו 80616} 14 .6ע1006 סף ס} 1686 עמ
נתס?!! 1164 סמש 10096 המסמזג ,15 ?102 ,5ת06861:280 620101221 016 106 פתסנת8 104 100866
מ/110 תסע0סק 16150/60 6מ} מעס?! 65082180 ,צמהמזע6) /111006 נתסע}! 226 205912 /188115
. . .םס 90 286 ,'1086, 5081עעס"
תו 930666666 /60010122 106 04 1816 6151121 406 085 עָמשׁ ?ששסת 28026066 285 886טו
14 1876 1660 406 ,0064 0668 1080 285 ע8טו 1/0114 106 ?1068 260216 806:80000
ס} 2804 {/21:624 15 1146 602169ק 0486 168שר 2100 10601561065 404 1146 6206411 8
004196 /012ע/20 06} תג 214608266 6415200012600606 226 500069595 ,0816 226 {סן /|בנתעסת
80616100910 ,/ת185886 ,60ת161501 ,105מ31) /24090060 14 /6415800201006065 109 45 פסמום}
צ180811201 !102 0269 406 216 {סם} :06 0014 25 /8ם0141ס 85 216 {סה} ,100180ת16 עס
/10 640056 תמה 10206 06 206 8580014 224 +02820 {סמ} ,000/96 04 ,826 60216ק ס}! מסקקבם
6 מג 5008 ס} 0164268 500164 2 642106 088 020965 סטט? {|תס . 05מ181 פ'סמס 0ת8081ק"
6סת-2126 406 04 01036180 04 8014 8 }ס 0005146 2202 2619600060 101045טש :0601/586
-0848510226 6190221ק ס} 1626 /106016801 2108שו 5מ0089140618600 11::69520251016 826 110451005
,2602168 /0106 צט 5102021646 ,1669 186 ,25566ק 1045 695ת21260 106 מסמשו 1821 אמנם} 1
5 מ)ששס צנת 0608056 , ששסם 16 566 /21/624 מגס 1 .אססט ס} 1850021019 186 סמנעס גאז
תו 5/ת6101012 62101600216 1656 10118 110165 צמהמז 0024801 1240 106 !398סעט פבת 1166
וווץ
עזאטפּמם
('/16180ת110 500164 86':) "0מ1161018 מ16119טסב'
9 0646006 ,10 .סזז
6 מתס ?1100 20שסעה?} 1005 01 86160000 8 מ10ט 0605 1956 +תסענטס 16
1 /ע181 2 מתסע! 2110 296 סם שש 0112118215 2221 106 סמ!מפנמטק ?0 ז16טסעק
תד" 61עס8 9 'ץ8פטסץג/1812 2126061 04 286 ,24090060 01 /24001106 פועסם צט
זטס 20100 ,מ00טס66ע 10601084016 נעס?} 646000026/9 406 04606עק 0? סמועעז
-1ת1161 50016050 .200 0006 1000 8 9008 00211010064 1066 10165עס 4087 1206 סתן
/50016 106 נתסע! 0021/06015 226 21010168 עס 560168 2 נתסע} 0465טף '1806.
1181061 4015 מס 695עקן מ01610}
46 5600 106 180ע640 סקסעטםת מ! 15064ע26 60016ק מסווומת שלע:ם'יד'"
-5861 206 /599162181010211 1/626 2110 61001660 /18ע66110 06} 862069 ',;העט
6טס 101264 3626 ת0ס//101 מ1:16060 .6460060026/9 8 /11106 עס 60964ע0} ש8010811
281100-514 1665 406 04 4014 6086 0060009 106 2064 פקמזהס 646868 6מ} תו
664 046030025 10899 ?2 8006 6/6ער-תסנת 016 224 00114/:60 ,מסמעסשר 111108ר1
ת 12166א25009 0616 0 ,פקמ/08 002662012000 1 116:עס} 2264 מת0860ע918 }ס
7 תעס6/' סת 2260 ,0111069 4450156 04 /1002 524 06} 18 מסטפ פֿעסטנתהמס 085
.106 61256 08 שיוקאס
ע0640000) מ1 056 /6מ2 1004
5866 0מנמ6ט2 {21. ,שע0?פ 186 01 6864 106 10014469 19906 +62/עטס +טס
6 ,סטסם 5 ע58טסעץג/1212 61ט2426 01 2264 ,21090060 04 /2100106 פועסם צט
. 1161/8
5 .0011288ע81 01 /2/4116 8021 מזס?}} 5601168 90016 שוסםת 80106 2/6 1066
תג /1621/4 65621-083ע 161160/8 056עקן 115 226 ,1016065009 פֿעהש/2 216 1068ק
6 נמססמתן 1861 211 מ1 /1048 60216ק 04 5סט11 סמ 206 מסום/ם /50616 סמ)
6 /108 20156 1/ 0מ8 זשססמנשט 106 , 2/184816 8 תבנת6פס? 106 ./81166ט
6 ע109 9608160 0610 15 מסנמטט ע66געטו 486 אס }0סט 8 מו 010066מ1 06 סז
.01190618טק "188461קן ש90016091'' צט 698עקן
-16864628 טס ע0} פמוססק 04 16סעס ששסם 4 225 גת16181/3 22018 60698סק 1660
18 1 תו עהסת |נאו /26246 106 2264 , 1106 1000061101 105 60000664 18 16
.1146 ע10 1076 20108010 0100 /26 10 6906 066ק 8 01 106סט 1081ע13 ,סעטק 6
ווע
?7 העז מזסגחסת 1684 ..6026008 ,026008) !צ:08210) עק1088 ,38 ..אווסמס סאאנסת
2 ,גווענץ 020828א ה8אסנעאנעץ1ן 110
.020/824א 0668 --
8610811) 144 02080 06אסתת 0880867 טתצסעט-סדא עהס6 21 0110603842?7 ,מנשענשוטס) --
...238 01008 4600 { /41068 ,מ803022887 {הצץ6 46 8 10 ,00103)
-עקסא2 4 ;אססעחסזקסם אסמסקג אס?סעטצאאסא אװאס:0086 26 22020282 0060842 3172
0821013) זאסעעס110 א21626סעת אזמ:83צאנקץ6 אאאס:וגא
11606801 0 8610368
הא2קזסעה 06 8 גאאעזעקא
-0420 20847028 0121810 10ץעק0630 2460געסואסת 88קץאנ 832606ק זאסשיפּ ם
-1016072426 10ע8008:111611 , (2400888) גאעטמה2קץ 1 9282 אצץגה אעאססטעזסת
2 }זעזעמב3גק 0 108004 .2,,86827000262 6086108000 סוע1סתעדהס
-2/040:1611 אומק106801?0 82 24826104װ0612828 2810 ,010226 //142006 ם 0עא
-2822112 68 ומקעץזגקסזעה /680620840 אהעמסתסמכבעסקה סח 4מ0032286 ,184
003280 6860 111070-226/8682 אגמענסא סם -- ,084 /6געעם -- גס 1116
,(1182108 .2 קסססעאנסק ,1929) עת4110?0 סמסעט אסע? 8 ,מסאפמעש) התק
026 048038 40:64 , (8ח8266 .11 /עק00682 ,1927) /ע38632 סעזווסוגהאנצהם+
וװ02א5 22 חסמוומם 286 10048 .(להז240 אענמתג!/4 סזעטא סת ,1929) עמ3
-41016112 1110/108-8,16118681016000 זעגמעזס1ת 20 -- 061400862 41:806010806 זאמהעע)
- ע11אנסץא ,//102808042 .2 םס גזאטהעש 37000 זאסקסססעאנסם .82 620-2467א
-מתסח אסאסתס9 .סחכּסאע)!2 .) ההההסםסע טהסק 10ץ8288/ ,הגאדטהת 11 אסא
:32 .(1927) לאעקא! 4868 4ה8266 11 2004232ק העװ32ע3802 30822400
140 24801:024 00128/84 8480 00861080/0 עעקסדזסע ם 0062 18214ס/א
/ח7ס4110881 140010:0260028424 גקעאעהגתם 6002 08אססצץקסעסם ה/סע1ק8
-2088116ע6סקעם 8 אגבא2 //11080 זאה:סדעסקדס 00841061148 , (1936) /המ801טס
תגקזוס 0260ק אומהםגתז 23 {0284 72קסא10 זאסם?סמצץט אזגאסגאנגקתסתס 6
-8812210 2 3288:2 6012 86ע8221 8 העאסצב .ם 06201087 88ח411084216 ם
-8218182 1-מ108161112:1: 162108 8020ססעק 4084ע10א2 118404
-סאסח חהמקץאכנ ע/147217626 ומססקחסם 824 6א4001863826 /סאעקסצם הסון
8 עאעהא 806840024 חעהסק (40 216286480 .21 14סעחעתסצץחה 0181810 1126
ו 211262ק113
-א628ק עעק0012א5100 -- 2ה82קץאנ אגאעקסעק 8ג8001048 אעתצקת ם
4 /1מג684217608 , לעאסק?ס 686066216 , עזע8קץאג2 חע 23018 6014012 , עעזו
זאע:מסוגניץבע פגזסאסת 68 ,עומקענגקסזע. /00862080 68260408004 2680880484
-061116 68062008004 0 111606011010 1400 1ץה//118 עס21דחני אעזצקה ח עוועהה
אסאנססעק 384 א 01036:) זא0אס20861) ם אגבֿחאנ /סמקצזמנצא חע 61860800
וצ
,װ20:620 2זתץשתסת גהעחצא 128086 32608 הא עועמזהת סוצהגוסקת 8 ?08224616 8600 112 זמם
0 46 צָאס 61106 .סענעתסא זאא2קז ?21926041ת 842 082322008 א18 2 ,/2080 גהמותקח
ע!|ע:31/אנ 600 תהת 21608168 דהססתמדהח
זסוסם -- ענוזמהס .178008 /80880 ,אסקססץזא /3282:6081 ,אסנועחץ? 861אומואעקח 886010 8
-חקח זסה אװמ062ס גװע:װ286 טגחעקאס /02600 86 אאוװמגאק12 46 210 .װ8א680620-סת א8?
.2860 18 0דט ,/א288 2018ט 000788241010600 ,01006848 000װ81ת2660 016846 א מסגהעהסחס
-02203082ץ487 סאנץ אוו בע 0200 0דש ,סמתעם עבֿגקס .העטאנצאת 2806 0708 זמועמסת 8036
עהטוץ , זוגעסקז 3104 עהע61א32 86 אאעאזעחס חעסן 3626 -- (עסקסדם ,וס2אעקסאג 2וו
//02110 6668 האתת ,140 ,זאסססהסז זאעאבעוו 68267ת112 02װו2166 ./660620 סומסטסהמץ ,תסקסתם
32 /6204407 8 32800:18210 4 .882װ2862080 042 ,466 08020 821008ע00120287 ה 22/ז80 ע
4604 66
61 12מניסקיסתסת זסם
זאגטעהץ סח צאנסעם
, 82מ02112-0211116111611)
,פ1עק00080 זאסא ס 116
.6060 ס 0אטהס1
צ2קדס סונצאנעט 8 ,02
-20ע326000 2168
מ80;עזסץתס הס 112
...6084 16808
ס'צקת בע חסתחצץא 0067 ע 6080 עִזפֿ ז26מווקסקת 082 ,מזסתתסח הס 88ת6א2
;0108 סנצאנעני 8 הגאסחק1ן
-עק286 סעאנץט 8 טואעצעזס
,1סזאאנסת 46 צאעק 1666 סזאענז
...661קתעקח 26 סעאעדן
10 38 ,הבּהאעהטג ,1666 801 :0823218 206461 020800 ,188 המסת 14 זאקזסאס 11
ההה 2 גחאחהסץה ההת 16 /06ת 80170080 ,6208642ט סתסאס ,/010611401ח86 ,ה0ת/0012808 סדט
-40 אנץ מסטס א ,/6;עק1088 886062 אװוותסמוץ צהם 23 מזגאסעחונם 26 018021008 21 .0668
-חז1 החסא 18 060210261 26 4עמ116 .עאגגעטאנץא אאץמת /68/046ת ס מזעקסמסזסת חסזסט
-40 10080/0 022832 867קעז/88 ח עאאססת 08060 02082 זסטחסען 1440 088) .הע26א/86 0ז0א8א
-266082 308220:10ע022ע227 -- מאעאטאנצץא בּת װעתס .1066 66 114 883880802סת (,/840480ס
:088 16עתצעאס 0664 23 800228248267 צאחצזסץ 86 262861 --/46
.. עז 80 קץא 828 אהגתסת ,2602 חעמ:88ם 32608 חאסהגן --
41 424 040 00 אס
!סלץאקסם אע מזגמעקגמסזץ 208מ:26קװ006 א * גדעואסס בֿת 360868 ואד װתסס 4 --
-הסצץ ,1664 צנוסקח ,10 ,מתעג/113 8
:עועמּסח 118 הצהמאטן
-סאהקה גהתהסחץ ,22ץד 8083087 סת 28אסץ ,סזט צאסזסת ,מהחגק3ן1 8 הסזעהבּ 088 --
...0102 80ט011א
-0246168ת ,סנעזוגחסקדסה 420282 23 2001261 08 ,פזעתסצץ 22:00ע006 8 סדט ,הגעם
זסעס 4 ,112וקא20ק 048 /807000 42 ,{טװאגקזס 017028267 סאתסה ,צאאנעמא אמסאסק8 זס סוקנע
4200 8 116
...110002164 .510 זסם חקס66 ,1161 סא { 2660 --
0וץעקס801 ,תא /01800 כע עואאגקזס סוגמומתתװתבק ,1160/ק1088 אא80ס ההטסזסת
-0/2 1100640 מחסז2סעת /עא680620 8388:2עאנקץס 2386012012 282322 /הססתטזהח זסת הגתבת
אוגמסדץח אװאק660 370 00:03) /00861088) עעומעזסססח חע 6א4קסא2 8 8תזסד קענומעאנ ,צוסד
4106 ,סאעועהסקסת 84280406ע2860 22806:00 8 א6320סת /26אנ3סעקת {װ:00810) .808ק6טס
-4601 0 367ץ66068 טזס0? עעגאסה זאסהגטגת 762ס11 .װאס00? 08610808:) 0 סועאסת מזססטסקת
-4020 סאטעח128ס 4060 824 גדעמאקסטגסת 4010088 ,2222002 62018 72 זסם .עאאסקמס אנת
:א1:208112810 זאזמ11
?עהוו6 זא 0026006 8 8 ,צועסדהח0) װעק1088 ,2012צהגאנסם סזחאנגאס --
-ומם --
17,), עאסאנסקח-110 ?026002) זזעתחחתומם אגא 2 --
-- 026004 ,020282-
2628 ווא ג, !82ע4020 6016 806 0260028) 70ש ,זאקס8ס? אס ?211060382 ,פענענשוותט --
הווס /2 .2022 000ק8170 282204818 007מדה268 2ט8ס8ז סת א8ז חװג/ז2260 !026006 8 פסעהחתסק
-16 18 מזװ223803 1068ש ,0102 מדגאסץ ץפסתסת 8 0ת83606 88? ,עע2קזסמעד אסקגססמאסא
-460006:4210 , 32404806106 4 86:0:200104 4204001760, 4606040000 414 ,זעאהאסס *
-113000428 6 440402
:
:0031 16מזסעפּוטץזיס
...5861מ803 116 הזוסא אס --
...1220 8822:18218 זץן --
-- } 6 82 601046 2080 808023-...
|8216/86אס 4 זתת/ס חאהאס1 עאומהגתם עאעאץס ס גגעאצאנץאת 0071 232608418488
/201001446088 802/066/08 סדמההת תסח-בֿע ,06026041 זס2 צָאס) 0202628010א 80:6סאנעקאס
:סץקעא8ה 268 ח , (686088
;2אקצז עאג?זס8 הסת ,26ץ6א612 ם --
32022460 ז 0436 ,12ח0זס11
,221:7-11616269028) :22 הסתההגם
...6826 018עק1 -- 210/6 אס027ה88א ם
יעת60 88 0408תסדסתח ץ חסהעם ה ססאנסאסת 70שס11 אעואסת עסזס גקהעדסקד אגאסס2 112
-צום 112 אגמאעס עאאאססעק 0880עת82 27מ4/1008 02080 20810466 אס0מ00 11 .אהאסק אחמז
דסותס38 8א0) .עא8סאס א אעװ8ס:8ק06 (אגאאס 22 1800 2 ,אתאסת 8 גתסאם { סאססם
8 ;זוע !420 0061 1001 /0סטחסא ס עאתסק18 ,אאנעסקדגא וסהמ8זסננם צאט 8 ,טתעקדתם
קח 8089 לאהסק8ס אאאססעק אטק8זס4 סז-אעאהא זעאנסתהגמעקת 26010726 .822ט8620+ א
.1161 סת0 118 0102 32 :מקסמת 8210ווקאדס 20 .זחהסא 86 תעד סעװו88אס
8 3גאצָהס 200600 20 2084004104 04082 זממעשאנצא 326:2414000 סתסתעאנסת ססתסז
- 6 װס8/7קם סח אאהמבּצָקת עאחסא ס הספזההץזסקת 4106 ,12013808 ס עאנסאס סאנץ ה
:20
-42012 372 428 ,10042 הסןק
.6826 10110724 6א/210 זאסמדגקהגמא ם
2887 אתתס 23 0001282608428 במתתץ 28א3ץ הגממתעתת 310 -- 620:2860:0 גסזההקם
סח צָאקס8ס :לגעומק48 -- 2062ץ 1122 אופאטססץא32 4מ260068 ,0מ36268 ס מסאדסת ,א00ט
688 661011116 הסדץהז ,4660 06סץהס? טזאוס סטאנהסת 026 ,188 ,סמעקענט סמעתת 66 8068
-ניזעחעד 110080160 עחסקסת //28626340 202020800 זוסמהסק זפאסאנסתסקח אואקסוסא סח ,מזעהח א
-061, 4188011 01 4 216//86-זא11100 / .לק492686/10 -- 11238286 820806ע00א2 06
-סת 0280 צנזדססה ,23860700 1488 2..ק3526862170 2230::826108 הוקסדסא ,(260182048) 160
-עחץ 46 פזץנ זמהגחום-קאטסתץדס 600 , ,עדעאנסה4 -- 02ש2268684 .פזחאנסתסת חהע פזע828זס
:6גועזעץ 118 /6תסוה /02088ת 0 8סז8:0ם
שזסקזסאססח אהו 42 6ו1000' .סאעהתעמס8-סאעהעם 62:286000 802810 גה הסתסות ,קת
802080707 ז0זפ 8 820 גתעססקס גהעס ה18סעטס2 /16882 !חהסוה ,עהסן, הומסעקת 0022 ה
6אסעלאנס 470 ,3020 086 8 ;מנעסגאצת 13 עקסאעקח א אאז 801 ?3086702 פדזהמסהעקז 32
זאזת6ח016 העקסמסת זן צאסאדקגת 68 ,0א32880 468 ,לאסאשסקהח 48 החעהסאם ך 8382 עהסתס
,188 0262280 69261 26 אהסס ,2 ,עזסגתם 008610828 2420 { ,צז60 882ת0 ,תסא ,0זש ,אסססהסז
1קקט 0 ה20:6 זו? 286 1160 .עט202261 115:44 4240 18 ,אזנטאץ3גק אסזסאנגא 1666 424
צומהזון העתהחג1! !0288 286 510 ,0ת2אק36 8 0668 2484 גא-עקזסאססת 11 ?61-8862:0
8082 אסקס?ז/סמ926 תסת טשנןסעס ע ,08008ת 26108000 48612 צאסוהסח8א ;/סאטסתצה
-2160:246-11611268 //װװ:סא00806 -- סטע 116 ..00מ0060186001 320780 32 חעאזס/סס זס
אסאססומם 48 זחאנסהת 1800 016-0 ?צאמּסעש0) 824 הצחסה!ן !מסתסהא העאסטגאץ ,מז 38
6 470 ,1000 20 הסהאזסעחס זאך ג; .מסחא! גגואסת { 0608180 ההאדס 08 ,גקחסטת {י6ק66
-110000 -6-286110 8022104 /עז200 זד 3270 ,6468 1666 סאנצא 86 געחגאע מנסשסא
;20228708 אווועגעת. 880ה106080 פגעעדסה080 ,סגטצעָתס זאסמוצעה 8 אד 11010:/10086 3 !ההא
וט 8 1606 צָאסט א 24 סוקסדסא /מגדזון 81016ט1ס2א אעם 284 אזססקססעקת /068זט
!העשסזססקח
סוקדסאס .סזעגתזסאע 788 ,סדעא?11880 .2300800ק 8 סוגתצזסם 86 מססת3 אסא ס אט /,
הגאאץָהסה 70 ,2676 אסא8ס 8 זחהסאסעסקת 510 806 סזט ,ת388 46 ה 68 עהסת 210עצָהס , טמועת
6 /05זס4060602 -- /828600 1166 .סח3 0 גאטנעשסמחא גאאסטס זסהע סדט 68
-אנסותוואס צָתם סת ,108סעת22װ8אס אמטה006004082קת סאעחסאססת אהת אהס2ס ,עאטסמ20סף
-0810ע06 א 200260 48 א8קזס 6עו228028 ,וקס1ס/88ת סעאתסא אזססטמהסזעמז26/0 8 2 יעאתט
-110 .4א1ססקתסת 0020206 ,2688 סוממקתקמהצעָם סחת10 8 110022210104 .018808ססקת סאג
-62 6 סמעאאעזס -- אגאזססקאסקסת 114 אוטאז/מת2:060 עאטץא -- זאטענץ אתסקס
6 2 0082 23816קז הסדהמוומהס) .2628 663 א צהס2 סח 1028210108 עעסות, .עאהסגגק
8628 !א ,/102ח1100 .0086ק8א2 אסא80:680620ססעק א00060 8808-10,א 22 32608 זהקס8ס?
זך ,לאסאזקגת 48 ,02א32880 68 ,לאסאשסקת 48 העתסאם 6146 16 82322 װה1626 721:016עטס
4038 -- 02082 408048006 העקסםס? געזתסם האזסעט ,הסהעקס וז ,צאטסק0ס סוץזסעט האססט
7ע;עזסץתס סקזסאוס 188 זוך 286 סתסשד'ס -- ,עסתקסע טעב אס08הסט4 ,320182ץ827נ400 ,עס
פסעחתג אסההת? 400260080 :230:46 אסאססעק 82 -- 2:186042 .2860 42 70088ססק
גי -- 84028 0484000 { ,4600260082 אקדעץהם .עעאעמסקגם 6מ8קסװנ4160 :אאס0-68002ח
! -04) ג8תפתעדהןן ...228082 אסעפּזספת80ס2ץ 40 ../4026208 02אססץק גדמץסתסת 41188176
0 .ז2מע:ע0680 46 420 / ..78ק00 סתסמנטץה 23 8026208 6810 20018006 פמסתהסא
צן
0 168 3 עאגתסם תסת 210104דץת חס טקסםס1 2 ,0620 006018602114 עהסאע ,עהתחאנ הס
6020 ,0000381208 86 1688 .עאגאסמססקת חע װא326018 װאװ00601868 0006868406 0סתסד 6063
זאסאנץט 8 אאגדמ2קאזקהמא חה12ס װאגס ,2838 802מהגואקס הגוועה. 16 סא אזמקסדסא ,עהסוה
2800880482001 -- 40022280 ח טסעהעזסעחס 868010006 2 /זהתסקס 8 מסעהעזגקמסקת ,סאס2
-צני 8 יצץבסת נצצת אגאע:עחץאסקסת א עסאנצהס 244 /2:0תץ?ססת ,עעהסק אע סגענטמעז20ק83 184
-עעתסהססתע סאנ
קוח אסאקסשזגנת /28606384020002440 ס תסקסזעקת 888 זעתההתוום ניעס גסזתגקם
-62קח 6 08626 8 8סז26קעחץ גאקסשדגהח סדט ,082311826104 עאעסק01א200ק אסאבּאתס 60266
-20 עאעת/?גקא צהאנסא עקגעזסקד) 20032708 העאסקעמן ,0808 ס;מסקת ,00602 01887869
11861 //362601 8 8018021060116 זטהעם סק2עזסקד 118 .086882 אס/6ק66 ע גתסקסת אאגא
6 סומהעאנסת 3201210 /6028106 גתתסוה. 0224 אמקס1ס! 144 ,װ08806/8 881046וועהתסת
87 210802:6 חאחגווז 6עת/3 ם עהע ומחההח! עחוץ 48 סועדץטעמה88 8 ,סזמהגח 00646446 8
1006 16 -- 806 6606208 זעאסטסעמץ 060066-10 8 ./0060 עהאנסות 8ץע66062 ,2סק6ת8322-8
-זתקזדס ,אגאצק דסוגמעצגא23ק האס 428 צָאסז סח 8200 370 -- ,זסותהץצז סדשט 16 , ,דהתעס
.זמגועמּסזצח תתצקת { זצמה ז0ו88
.101110ע116 806ץדסקז 48 ,/40202001 אעהבסם ,0066606 תסות ,/811סקעאאהה אגטאס
-200/2000600180 הסס ,02:880 ,20263006 3876 -- צאסאץה803 זגמוצות+ זודמגקזװאכֿ
-ט42102 עאזמװ68א00806 מ023821 2000810 284108קחעאע 086242 {יזסק66 88 אחווהתחס 10 ,8818
צזסא 46 אס24ק6ס ,4666 26 אסז /ת ,העם צח א8ס זעקס8סז אחא 0 אזס2 ילםאעהבּסם א
-00861 8 װאס 02678 68 80026 8012632 2102 312 זחהסאסחעסקת 26ז ע אס 870 ,מדממסת
,סמק830 06אסאנעק 118 אנסאסת 2220 188 ,ד26אנעקאס אזז 2ווקסדסא ,אנ32/סת 80 ,צהאנס2ס סוקאס
...016660186) זאסז112 8 6מ2066008 000406 ססתצץקת 84 עה 026006) 8 אקהת 2עאסקסאעקת 68
עסעתהבם 10820160 אחאסאקסה-סומ 0אמה116080 .קהעזסקד העאסטעסמסזתהקס א זסם 8
אח ס 34 צחאו בע עהס הסהחבגקוום 888 ,3020100042162022 אהאססץקא 32608 סא 232/8אסח
:6008 116
0800 -- ,עאגקזעאפּ /008066840 482281606. 8 װ0מ8306781ק סזענסא גום חתסם --
צגאעהסץםססק אאהא 8 ,תהות ,51 ,08 410 ,384218ץ 8060 סאנסקת סאע4600202 אהם -- ,ת
עק32/080 אוממקסת 66 /400606700 20/0א422 ם 0880 10א א ,חתחאג אס 30:90:500
|/סגעסאסקסת 06 0ת088328840 ,1164386280000 6600:10 02802806 סוטאסס 8 8460 ,80063246 0
6142 11622 ?צץזטסא 10ץ200808016068 חההסהסת מדגא ע עסזס 0עכ 018סא
צװ062261 8א82ת38 ם טזסס 170 11608080424 ,86סמעטוע)1 ,2188086 ,06סוממתעםת 8
-6טע1סעה12עת442 א אהגאנסהת22מעקת 80100016 ,680668 אומהועאנסת 268220 364 ה ,10888ס
עהװמגקא -- 82:0עטעקסמעסקת 46 ה -- העזסתעזתססת סעמסטסך ם אס ח ,עסועסתסאסםת עאסאס
-80066422 80302016 8 6ע/2140 .הסאסקהת 42 סזסתע6 -- עכּזקגאסשעוו+ 0 עזטסא סועעָה 8
עהסהעס פהבטאנ 2010 188 4 ;,ץאװ1122661 8 טזגאסץ סהוםס עסעהע108סזן דסת אדגוותהמת-עד8
-224 8 ,סמועת, /01200 8 6082ח0 :610220א פתץסעג-סדשט 806028 170ט צאסוסת ,68022222ט 68
}עאפקסז סאנ צאסד א ,61תאס 4 תסמסת סהווס 06 חעמוואץ? /0080ת60 8 (סנוטהס11 0800
6אנ 101 ם ההתסת 00062 0620186 סאנץ װ06082קחסת -- 807 0זט ,ח0020823082 זופחס
4242068 אופמהאג 8 06128100604 חע 8002 ההצמהקז אסזסח ;סגעהסק 14 סדש אבּתההדת8א
זאו/סם 110626 .עסעז20חס :4106 ,2000 עהאסעהת 8 2 /צװעזססהגןן 8 86 צאתקסאת 8 סט
.6606028 צעאנצט 0 6612 {מּסתסז 8 26322 04082 6106 ,האסקם ססהמאסם 008װ088ססקזסת
42 160608 ,20828 גתעחץז80 זאוהסז 6עז202 14 זממ2קזס /80200 608402טעאבּע ההתת
װאאװ6טװ26 20026 פמועף 0אטהס1 , ;גמסמעץק/32 6072 אגהאנ2קז אאמגקזעאפ 80/22 ,8002
-2386ק חהאסזסת עובעאכ 822208סקע3װ2עס18ס 8006046 80/22 0סאתתק23ק 42928:6208 8
-/06800260 8 טנעה סאטהס1 -- ,06:4480 888 ,אעמסטקסתס חע חזססת2ק סממהגאקס ע סממסק
ע610ס סעזצקת , 3226782 880נ460366 4010288 ,האםגקזחאפ צ{מסהסז פמזהמתסת גהחזסא והסז סווך
,040101608 121174 20222חסקח 0/00610888) .עמסאװ22ח432 סואסקא ,8װ11806766 סזסאס/סק68
-20226048 צאסא ,164 אגסקס ,0086 302סעזעהסק 82 -- /עמ68066 אװאסגעפּעקז+ חתסקס ,סתהאס 4
א160סוטואסאזסת / אעא/26010 סזססקםת אהסקס ,0626 ע ץמסהסת אחג8װ828עץ321 וותװסס סתא
0068 ,לדעתס װדס2 /מט (/סתסדעתסק4 א2סקס 4 ,נזעהס אהסזעהסק חפט ,426168 חתסקס /(60תסוהת
-11600 ,2/140108 א:ו2מבעקחסוו ,/סט2ק8 ,מסא6א2 ,168601 ,808װ2078600סק ג2סק סתסאחסם
-: : ...160810008 אומדהוז
8ץאדס ,246ידס 86 801846ץ01ס פזעגקוטם זסץהסהס 10 ,06006380 מזעקס8סז הס /
-60263 680 זהססטעקח גַץא ,הסזסוהתסססת /08 026 ,א82מ108ס אס1 2 ,01ו82נ3סץ וזתסנת 1886
-סח 0 208חזאסחססם ;830320082108 אס8ס ,װק808816א 16װ01606ץ עס8ס ,צואסה:ססקח 11116ס11
-עזז 0:0081010ץ663 0 6086164606) ./6ת4061228 3086164 170ט ,10 806 ,2831 20סדעועא
- 46 זאזזאסט60881006 אעװדס8ט2060 העמזסמץט00 88086108 0זט 2 /צָ1ו .סתחקסדסת 86 4600
62 סאנץט 8 צזז זסתאל 410 ;אס1 0 חהגהאנסקחצהסקח 86 8386ק אתא 70 ,עאגאאמזקסק
6 {יסקיד 6 תאססת 6046 8082106 הסקסזעקת 2000-20086842 2800 סתסקסת 14188
.6864 7 2, 1168/8321111:16 88 182101מחזעקאססת 08684 2172811:44608000 6668 מוסתם
-8322 אאועסנץצטס ע. זאטעא 8 חסאעו8ע66 0260ות אופמטסהאנץטזס גתעת 8 פססגמוותתהזם 20
א 22 סמהחם 910 806:-- 46תע6600 /ע טזססממסאנעטץ ,28088/26 ,8ש22016220:00 .תסקסחם
-0אנ1160 188 תע צאס8סג-סת 6600 2ץע38 '02:280 ,16קװסדסא ,0208 0816 ענוומהס 21 .אםזועה
, 0821111112 8113 :4118 :4110262882 , עס/400010 :83 הותמקסת קווומהס א , 000860 ,2880
וׂ 1 וט .... 426016142 , 1032811112עקח+ ; 1112 :2111 ת תס4
ווו *ון
281 2111816א2ח ס1ממקצזד2מסזע)
-1100086 עא0ח3 000002ע60 האמסהאנסק הות 00 אסעזסה-250 ס עבּהםס ם
8248 0006מ/00 08238810600 , (1786--1729) 216026080048 2104068 אזוסוזז
-1120002 116 ס 0781210 זסצאעסעָת מגמקְץָאג ,צקענטהץא סוצאס/ס68 112 46
. (1עאמק10) זאס7146630 .3 8ץ118 אזואס6ניעתסהסהעט) זאסקסזאסת סונצז
קס281 חזסתועת -- ,24682622008 2404664 הסהעתסן 42324 זסת 4250
-20:1282סקת 4ע0001מ268160 2 1800360186 600 0 ואס 0 זעקסםם) -- .עטז8זס
-0161126:800048 :2831 עקת 6116 עאע8038 זמקסםס זכ עת וז 8 חע 108סן
428 ,1160 118 מסע8מענטץק06 סאהסקס11 זעסאסהסדקס 6סמ3סעתעחסק סמאסהסקמק
-600,0340-0270ק א 600 עװעס01110 מּעזסקה118 ,עה22ק2466 24 2אעאנ66360 12
8 0/ס 4ה082אעדעקא גוועהע וווטסאנקסמעק11 .צמזסמעגומטסת צאסמפחגסאסת
-צקת :6 .ץאזמ43 {זאסאס/ס680 א 0109112176:8110 01:100104 61 סתץ6 0 סט ,סיז
.עסקצַדמהץָא /ס8סקעא א 180016846 000 23860180 ,ומאסקס1ס 08
קעא 4/4אססט800ז 0001 074106 0806 8 /1826;קא20ק :22466830 .3
-111110078עס סנץעז/6628סקתסקח 600 , 61300118ת 1061
-38 אוממּסדץָח 46סאנת20סקח ד3עת/88 אהסז2דעט 606א40 אסאסטקסתזאס ם
-6קח 8 0882:0אע6צחס אק8010 20 1142 , (1400888) 08ע2ס3600 2004 אסדסוא
אעזכ 23 עאמּגהז אעהספעקןן (הסז 7 34 9--0 פַּאפֵא) אגקסאסם אחאזשצהומת
346081
סװאה/סז2ק86 װסקא
חס 260 פזגוותגוזתח
ישר בי ר רייא
6806687 אעאססץ6 צ סז'ע:וזסאזע 14
?82 אוה אס3 0 חסטזעזסקזס8 46 אהםקא אעאנץט 8 טסה2סא88 ,60 צאסטסון
-21281 114 אגאנתתת א 2עגטהגסאוטם ,8אק10ע-119:0 2820 -- טעס 8022106 8 צהס ת
3 860יססקת טזעתז 1402 .6862 סמאססץקא 8סזסומעטחהאס , 188-10 .066060806ת אסאס6ט
388064200 116 170 ,אעמסתועומאבּגק 8 חסנעץ סאססעהז 188 8 2 ,16110 000020446 ס16נגניעחב8ק
-/2קט 8328 207 מזגמתגמדהח טהסם האאסקם 8206 זאג זעססמ2סחסקח 86 0אמת10 4600 .0זסז3
6 סתוומקת 26 {מסתס? 8 0 28תס1 סא 80 ,מקסםסן אהא ,86 188 ח16078088ץס טס סך
-026 118 208810 10 ,680642 סעאססעק+ 86א100/-11010 8 מסחהסאע , חהסם ג22צד1 הסמזתמ8קח1ס
43 660844 0 אס1 0262 8?סס 70 684/,8תסאסת אאאסזאגקתזעאכּ אטקגזס אגסקס 8220סת
זס ,גואסקזסת 0,סססלעעוועא ס 08ת0802ס ,עעהאקס} /0אסמסקסתזעת בע אע װעססס? 804סק8ט
... 1102 182:50/4סע0 ,41
66 א גהװח2אסח 5800028708 2808ץס 08006888 אסם ?160009 סהנוסבעסקח סאנ סיז
1120 אעתץקת ס 886016 עסגתענ38808 8002 הגמסקעו סאנץ 114880 ?0600288 0זסא-806
סזסקעא סאסזסת 8 040824) .6:11 אסתע28282 6א2ע .טמבהא? סגעטקעא 08010 8000032804 אסק8ס
4 40 ,זסם 2 יאאמסטקסזס ת אצםהץ ,3800 ע 4זס220ן אסדסעתסקסט אאסאסקם
,6:8602008086 ,210146416 1 ,1600086 ,1621011686 8 ,6ס0נתעתם ח 2100886 8 אס 0? ,/4644קסזס
0 התע ,10464ת2 צ ז60218200 8660224 470 ,1286 ,06008086:0816 6 -- 11620226
. 62102211812 4087122218218 1060 צאסד א 2סמעטעקת 0119 ומואנתסת 86 א זעזסא סוןיעאס 286
-0ת3 -וונמעתקת 286 מְוֹעֶה סטמווה דצַזסת 46208688 0086108000 סעאץ663 510 28 מזעאאהסך
-- 2003044 14מ0060186111 8 46װ68א321 8806-10א ח 601000806 00 0201068276280180ת 18406ס
/סגטיעה א דעתסמעקת 800נ116,4366 4006 ,זסט80ק 26/80860006 ע אאבּסותהע 6320008016
: 21 עאו? -81460066
:1120028 זזאעתץקת סונגו8אנקסתתסח ,עסק8ס ,סעאע663 זִסתהֹסקת 2תז0א סזט ,סוםאצת ,
-11600 סזף צאסזסח ,פקסח16 סאנץ עָאמום 370 21 .20201064276260 עזסמ1ס ע צַהצעָס א תצאסתמעקת
128ססאא ם 4א2212קזעאכּ װזאמטזס8טססנן אאז ס המסא גתחע80ס 223 סחסמת ממבעאג חגתתסס
41 5101 צאנומּסקת 21 .סאעקסאה 8 א ,קסתס1 ,188 ,סתסק8/ 8 אגא האמ2זעס0 סזסמסו אח
סאטהתס1 116-- אבּעאסעס פזסתעס 6261 אזמזאוותץסתסת 6מא088 22 026 ,6005סקת אאסזקססטקסוו
ססקצעזססקת 38 1880:46 40 צָתסקהה צאסאסמעזססתגת א 0101068000 סת 2360201780ק 0זס 38
003- //21026 צהספ1 אעזסטא 0682 4געגוניעגוםג -- עעוגקזעאפ א 687068 816200780אסקז20סח
אסקסוסא 8 ,גאבּעת00402ס גקעא 23 אוואהגמקומם ,230068 ומתסקס 20408אנץ אזנאגס אסז סאחהת
יש יי טיש וא
(ל2ז/2סם 46:08610884) עה:וגהזא עס זוזעס08,)+
09 ג;מס86דאס ,10 פאפ
-216048א אעאססטענסעטעהסץצה גאק200סת ?01808826 גח2טקץאנ קסא110
,8סאעותצדססקח אעאס?1סע112 8ע228232 צאסהס6סקה 0086012107 0100216א ,מס.
לזמ תע 6068 עהסזעאנץצה46 .118002108 גהעץס 8000עװ22862ח0ס 01 אסאעע182/0מקאס
6 ט/ 0022 11210104ת 0102884 אהאססטעזסעהגזעחגא אמקס1סאסט 8
-4):086 .העטסהתעץזססקה 8מ2288007 118 מ0ה0081188 ,2ע8038632 סזסזאסעהעזאסט דס
-א3204662 א /0086:080 23 3886108 ע /01816 ההק זדעהסמעקח להמגתא/סז עד
-8006:56866 3104 06 זמסססקח 1107
810000 ומעאס?ז 8 סתסקמ2 8 סמסעתסת 620868ט 808סעתהעא מדגוהעק61
מ280066822021 -- 0124186 /622401,0480ק 8 0823200 -- ,8010 /800סקעעא
-8סקסמזעז אס1סטס2ק אעאס?1סעה2ס ס חע סטקסאסמגתת 96040עא38 21401108זא
0288221278 1024680שעץ 106110 ע ענקסאס אהקסז2הת 28 עאגטגה2ם אאהאס
-2:611 01108עתעזא 1608 -- 2200282 0ת680624080 1068 .1640868ט 101108עה.הזעזא
עהאקסאץ ,/עחאג 112000804 האסקם 80 זמהאעסקזסס2ק מסאעק12ס ,/2616 6געגן
230828: 8 זעװסצ382 ,אה2ק2/6ה אומטגט0ע40804681224 8 אסזומת ע 104028 זס
מזץזואקסטסקסח / 0238 8עזוסתחץזססקה זסדע 066228021/6 12808 .אגקסגא
-28810612 עאס600 2826אעזז ץתסזת 26 600
6 8 32סקח א תװ3פּסז
8024 ,0860 016011181146 606א110 זאסאסטקסהדאס מ 1127261 פחסזגזעןט
-222:8 1 2127868 0/2114קן 4 עתהגקססם הסות 8ק432 (21008482) 8ק6מװאזסןת
עעע411200621 680:000
בעם פהסזגסעת /6/206220822044 267םץזסומ8 װא2008238ק האומםסם 0
עעאגוהטהתס/ס6ס זענוומת 1162 8 ,װ000861ס סת 221606042 032קת סתם .קסמהחןת
-1111010 זאסזאעקס?116008 66 8068 80 0080680204808 מובעאג /וט2ק1ס 2668
הועמואתגאץד 48 ח 408802 /,עגמסמתגזטסת 460046842 /:2200423 ./ע060238
-2322168 8 104ע0108 /4017000 23281146 ,2ח0216ע0 קזעטא 8 זצת/ס8 /מ2466
./27628סעת 4)208610844 0186
אע80ס 00 /121606עט 417א38280 22/8,82 2002 20316004 104080428
2 1123828446 זעס20 8010/2216 ;סמאעוז אסזפ 8 08אעזס אסתאעם אמ 1108
0 0446סטעקעה 4401 0221014104 804088 /,43882א2 208416082488ץ
-עגבעאג א עמ6ס0ות 2012660804אסק 8038210:68802 /0806 /862800 ,316008סת
11-16 1
תהה תעפמז וועז0088ס
(42עגתסק 008610824))
1 1טצי8ססואסאנטן
1.ג;קןץא2 //028661861181עא-סקעדהקסדה
0 66060086020/ 6
07 4162660סח 601034 ווגזקס
ח 1961 6 143226168
2טה046416 /460861084 1/3221606780
ס וז ה. ם ז ? 8 8 .2 קסזאג2סק הומוומּבהן
גע 1 פ ת. ת, ס א ה פ ת
,(6228470082ק 012811000 ו32) קסתװ/סם .א
1020 .0 פקגזאס! .4 ,א6סז .ד
,2 צוגהס? .4 ,סמקצה. 3זסוז
,ק6אװתה410 . } ,קסאמהחאזסה! .ם ,קסתתחה! .ם
420 .0 ,אואסאסט? -ז
(8ק0682672 07867078611214) קסזסעוט ץע
:0422/א2 האהוואת2סק 2260
.17 ,140088 .חץ ,2זװ116 ,2100882 ,101000
11 6 0 ע) 6 ת 6 7
1 -+-- קסדא622גן 1811216ניז
7 = -- ממק8ז6ק8א66 8610186118126ז'ס
8;עא22סק ההאססטעגאסז ע 868628זססאנסתצא
א א /דק 316 .םס גנ א ם ס וס ק ש ג 0 א
זז 2 א ען ק 6 1 .ם קסדאסק160
עדהגטסת א 46840ח1102 30.7111.1979 112602 8 40װ028
-סחע1ד 2/2אצם 7006108/484 /2א6402 ת 16.14.1919
-טסת .הסע) .האם 13-70,25 .ח .1166 +| סַאה 0260004284ז
.1486 .388 .חסא 20 116842 6.53-0,195 .ח אאעַם .(18,15 .ת
װו6א32 0ת1622080 סזסמסמצעע?1 002668ט
4;12ע10ה680 022 אס411 7 סא אע )2קזסחעזד אהאסמסאססא
0ת22006786110צ100 82זאסקח02מז:ה4)201030
/8018ה232816 א2ה26 סח 0000 41678א40א
.1020082 261142811011 ג} זועע)קזעהסת
.13 ,286284082 .קסח ,121019 2100488
-ז 1979 ,לתוותא/סז װװעד40086 הגאקצאל (0ס)
אס 8
-זא? .6068זגזאט צאשוגא אפץקאאקסו -
פאזסקה האהאסתהקזססקה 886א:פסמסת
- 95ז6א ופהאתתס 6 86466/88סת6ט +
אע וי .4ז288606 8אסיטס
= אאוה1866/ .6 אס8סבתגתג8ז טא
אע .(648646סאס .88אסט)
-86436 הסא הק638א גכ 6 א ט ת א זסוֹא יס
.|(064886א0) .פזסספסח) /הה
.ןתת ו// .ם 98668236
אס ר ישר .6 ,{סהאאגהא {) אצאז6)/
: .סטסאוטת 6
-צָה) זפת פזפשםֿאזת .6 ת 6 זק 836 8
-סאתתס8סמו! אאקסצס 8886סזעה) אזט
.(446;:
אאנסגקזסזגא פסאאא 64004ז6086) זמת 60
3 8808620666 .אה טהת 8 סץ } .7
-66188ץ 66 8868 8684
-גַזא צוושגה אצסקהסם גא 864868זס
ותסקן 0 .סאג 6 28 6'א :ת /סהסז
-1138626 8 אתא אסאסזסאכ8זאתמא
-קסחסט-סזסש) .ז סת 25--6האתס6ן
שי ׂ . (824ז
אסהסזע -88604סכן 44 8 ז61ואואס א
.62זוהןזססקהספֿכן 8664060ז866466ס
: .4אסמדס 6טת8666
6868 68סאווסאסת גתם ומההֿאקסזבּוא.
.וטכןץזבּקסזהת 60 068ז6086
: .אהת ואא{טסאבואץבּם פגטסאסה 8
ואסאסהשתזאה א אסאססץקן בה 2636
. א48וט3ת
179
0 פא
64ד:08)
ההום0סף
.אד
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11